Артур Конан Дойл

Знак чатырох

Пераклад з англійскай Кацярыны Маціеўскай і Ганны Янкуты паводле выдання:

Arthur Conan Doyle. Sherlock Holmes: The Complete Stories. Wordsworth Editions, 2006.

У афармленні вокладкі выкарыстаны фотаздымак «The Governor-General of India George Curzon and Mary Curzon on the elephant Lakshman Prasad 29.12.1902 in Delhi» з калекцыі Яахіма К. Баўцэ

© К. С. Маціеўская, Г. В. Янкута, пераклад на беларускую мову, 2017

© Выданне на беларускай мове. Выдавец А. М. Янушкевіч, 2017

© Распаўсюджванне e-book. ТАА «Электронная кнігарня», 2018

Раздзел 1. Навука дэдукцыі

Шэрлак Холмс узяў з каміннай паліцы бутэлечку і дастаў з саф’янавага футарала шпрыц для падскурных ін’екцыяў. Доўгімі белымі нервовымі пальцамі ён насадзіў на шпрыц тонкую іголку і падвярнуў левую манжэту кашулі. Некалькі секундаў ён задуменна пазіраў на сваё мускулістае перадплечча і запясце – усё ўсыпанае незлічонымі слядамі ранейшых уколаў. Потым уваткнуў вастрыё ў вену, выціснуў поршань да канца і з глыбокім уздыхам асалоды адкінуўся ў вельветавым фатэлі.

Доўгія месяцы назіраў я гэтую сцэну тры разы на дзень, але, нават прызвычаіўшыся, не мог змірыцца. Больш за тое – відовішча з кожным днём раздражняла ўсё мацней, і начамі я мучыўся ад думкі, што мне не хапае мужнасці пратэставаць. Зноў і зноў кляўся я выказаць сябру ўсё, што пра гэта думаю, але яго стрыманая і нават абыякавая натура наўрад ці паддалася б хоць якім захадам, што абмяжоўвалі яго свабоду. Яго магутны розум, дасканалыя метады працы і многія іншыя высока шанаваныя мной надзвычайныя здольнасці дадавалі мне нерашучасці і прымушалі адмовіцца ад свайго намеру.

Але ў той дзень – ці то праз бургундскае, выпітае мной за абедам, ці то праз тое, што надзвычай марудныя і ўзважаныя дзеянні Холмса давялі мяне да мяжы – я раптам зразумеў, што больш не вытрымліваю.

– І што ў нас на сёння? – спытаў я. – Морфій ці какаін?

Холмс апатычна падняў вочы ад разгорнутага толькі што гатычнага старадрука.

– Какаін, – адказаў ён, – сяміпрацэнтны раствор. Хочаце паспрабаваць?

– Ні ў якім разе, – адрэзаў я. – Маё здароўе пасля афганскай кампаніі яшчэ не зусім паправілася. Я не збіраюся даваць арганізму лішнюю нагрузку.

Мая гарачнасць прымусіла Холмса ўсміхнуцца.

– Можа, вы і маеце рацыю, Ўотсан, – сказаў ён. – Здаецца, какаін не найлепшым чынам уздзейнічае на здароўе. Затое ён так цудоўна стымулюе думку і праясняе розум, што на яго пабочныя дзеянні я не звяртаю ўвагі.

– Але падумайце, якую цану вы плаціце! – настойваў я. – Вы кажаце, што наркотык абуджае мозг і паляпшае яго дзейнасць, але тканкі вашага цела ўсё больш змяняюцца, а гэта цягне за сабой паталагічныя незваротныя працэсы, пастаянную слабасць у найлепшым выпадку. Вы ж ведаеце пра кепскую рэакцыю арганізму на ўколы. Ці вартая аўчынка вычынкі? Чаму дзеля асалоды, якая хутка мінае, вы рызыкуеце сваімі бліскучымі здольнасцямі, падараванымі вам прыродай? Успомніце, што з вамі гаворыць не толькі ваш сябар, але і доктар, які ў пэўным сэнсе адказвае за ваш стан.

Холмс, здавалася, зусім не пакрыўдзіўся. Больш за тое, размова яму падабалася, бо ён звёў кончыкі пальцаў і зручна абапёрся локцямі на ручкі фатэля.

– Мой мозг паўстае супраць бяздзеяння, – сказаў ён. – Дайце мне загадку, дайце працу, дайце найскладанейшую крыптаграму ці самую заблытаную праблему – і я адчую сябе як рыба ў вадзе. Я забуду пра любыя штучныя стымулятары. Але шэрае штодзённае існаванне я ненавіджу. Я прагну разумовага напружання – дзеля гэтага і абраў сваю незвычайную прафесію ці, хутчэй, нават стварыў яе, бо такіх, як я, у свеце больш няма.

– Вы адзіны прыватны дэтэктыў у свеце? – спытаў я, падымаючы бровы.

– Адзіны прыватны дэтэктыў-кансультант, – адказаў ён. – Я апошні і найвышэйшы апеляцыйны суд у дэтэктыўнай справе. Калі Грэгсан, ці Лестрад, ці Этэлні Джонс не могуць справіцца з праблемай – а так яно звычайна і бывае, – яны ідуць да мяне. Я як эксперт вывучаю ўсе падрабязнасці і выказваю сваё меркаванне – меркаванне спецыяліста. Мне не патрэбная слава. Маё імя не з’яўляецца ў газетах. Найлепшая мая ўзнагарода – гэта сама праца, цудоўная магчымасць прымяніць свае выбітныя здольнасці. Але вы ўжо сутыкаліся з маімі метадамі ў справе Джэферсана Хоўпа.

– Канечне, сутыкаўся, – сказаў я, памякчэўшы. – Нішто ў свеце так мяне не ўражвала. Я нават апісаў гэтую гісторыю ў невялічкай кніжцы з трохі вычварнай назвай «Эцюд у пунсовым».

Холмс сумна кіўнуў.

– Я прагледзеў яе, – сказаў ён, – і, шчыра кажучы, не магу вас з яе выхадам павіншаваць. Расследаванне злачынстваў мусіць быць дакладнай навукай, і апісваць яго варта стрымана і без эмоцыяў. Вы ж паспрабавалі дадаць туды рамантычнага флёру. З тым жа поспехам можна ўпрыгожыць пяты пастулат Эўкліда* любоўнай гісторыяй ці сцэнай таемных уцёкаў.

– Але гісторыя і праўда рамантычная! – запярэчыў я. – Усе факты я перадаў дакладна.

– Пра асобныя факты лепей было б прамаўчаць ці хаця б падаць іх, не забываючыся пра пачуццё меры. Адзінае, што заслугоўвае ў гэтай справе ўвагі, – цікавы ланцуг разважанняў, які ад вынікаў прывёў да прычынаў. Дзякуючы гэтаму я і разгадаў загадку.

Мяне раззлавала такое крытычнае стаўленне Холмса да маёй кнігі, напісанай выключна з мэтай зрабіць яму прыемнае. Мушу прызнацца, што больш за ўсё мяне абурыў эгаізм сябра, якому нібыта хацелася, каб кожны радок майго твора быў прысвечаны яго цудоўным здзяйсненням. Я ўжо больш за год жыў з ім на Бэйкер-стрыт і заўважыў, што за спакойнай і павучальнай яго манерай хаваецца пэўнае славалюбства. Аднак я змаўчаў і проста ўладкаваў пашкоджаную нагу як мага выгодней. Колькі часу таму мяне параніла куля з джэзайла*, і хаця рана не перашкаджала мне хадзіць, яна ўсё яшчэ адгукалася на любую змену надвор’я.

– З нядаўняга часу мая практыка пашырылася і на кантынент, – працягнуў неўзабаве Холмс, набіўшы сваю старую брыяравую* люльку. – На мінулым тыдні я кансультаваў Франсуа дэ Вілара, а ён, як вы, магчыма, ведаеце, апошнім часам лічыцца адным з найлепшых дэтэктываў Францыі. У яго бліскучая кельцкая інтуіцыя, але яму вельмі не хапае дакладных ведаў, неабходных для далейшага развіцця вышукнога майстэрства. Справа была звязаная з адным тэстаментам і падалася мне досыць цікавай. Я паказаў яму на два падобныя выпадкі – адзін меў месца ў Рызе ў 1857-м, а другі – у Сэнт-Луісе ў 1871 годзе, – і яны падштурхнулі яго да правільных высноваў. Сёння ранкам я атрымаў ліст, у якім ён дзякуе мне за дапамогу.

З гэтымі словамі Холмс перадаў мне змяты замежны аркуш паперы. Я прабегся па ім вачыма, адзначаючы мноства самых разнастайных выказванняў удзячнасці – усіх гэтых magnifiques, coup-de-maîtres і tours-de-force[1], якія сведчылі пра глыбокае захапленне француза.

– Ён піша вам як вучань настаўніку, – заўважыў я.

– О, ён пераацэньвае маю дапамогу, – весела сказаў Шэрлак Холмс. – У яго самога выбітны талент. З трох якасцяў, неабходных дасканаламу дэтэктыву, ён мае дзве: умее назіраць і рабіць высновы. Не хапае толькі спецыяльных ведаў, але з часам прыйдзе і гэта. Цяпер ён перакладае мае сціплыя працы на французскую.

– Вашыя працы?

– А вы што, не ведалі?! – усклікнуў ён са смехам. – За мной таксама водзіцца гэты грашок – я напісаў некалькі даследаванняў на прафесійныя тэмы. Вось, напрыклад, адно з іх – «Асаблівасці попелу ад тытуню розных гатункаў». Тут апісаныя сто сорак гатункаў цыгарнага, цыгарэтнага і люлькавага тытуню і змешчаныя каляровыя ілюстрацыі розных відаў попелу. Падчас расследавання злачынстваў пытанне пра тытунёвы попел узнікае вельмі часта – ён неаднаразова рабіўся надзвычай важным ключом. Калі вы зможаце, напрыклад, давесці, што забойства здзейсніў чалавек, які курыць індыйскія цыгары, гэта істотна звузіць кола падазраваных. Для трэніраванага вока розніца паміж чорным попелам ад трыхінапальскага тытуню* і белымі шматкамі «птушынага вока»* такая ж відавочная, як розніца паміж бульбай і капустай.

– Вы надзвычай уважлівы да дробязяў, – адзначыў я.

– Я цаню іх важнасць. Вось маё даследаванне пра сляды падэшваў – у ім змешчаныя некаторыя заўвагі адносна захавання адбіткаў з дапамогай гіпсу. А вось цікавая брашурка пра ўплыў прафесіі на форму рукі з літаграфіямі рук страхароў, маракоў, коркавых майстроў, кампазітараў, ткачоў і шліфавальшчыкаў алмазаў. Для дэтэктыва-навукоўца гэтае пытанне мае надзвычайнае практычнае значэнне, асабліва калі трэба апазнаць труп ці вызначыць род дзейнасці злачынцы. Але, здаецца, мае зацікаўленні вас прытамілі.

– Зусім не! – палымяна запярэчыў я. – Усё гэта вельмі захапляльна, да таго ж я меў шчаслівую магчымасць назіраць практычнае прымяненне вашых ведаў. Але вы толькі што згадалі ўменні назіраць і рабіць высновы. Мне здаецца, што адно з іх падразумявае і другое.

– Не, наўрад ці, – адказаў ён, з асалодай адкінуўшыся на спінку фатэля і выпускаючы з люлькі тонкія шызыя завіткі дыму. – Напрыклад, уменне назіраць падказала мне, што сёння ранкам вы былі на пошце на Ўігмар-стрыт, а ўменне рабіць высновы дапамагло зразумець, што вы адправілі там тэлеграму.

– Усё правільна! – сказаў я. – Абедзве высновы – проста ў яблычак! Але мушу прызнацца, што не разумею, як вы да іх прыйшлі. Пра свой намер я вам не расказваў, бо пошта ў мае планы не ўваходзіла.

– Няма нічога прасцейшага, – адказаў Холмс, смеючыся з майго здзіўлення. – Чаго тут яшчэ тлумачыць. Але гэты прыклад дапамагае размежаваць уменне назіраць і ўменне рабіць высновы. Першае падказала мне, што да вашых чаравікаў наліпла трошкі чырванаватай зямлі. А ля самай пошты на Ўігмар-стрыт акурат знялі ходнік. Там усё разрытае, і калі хочаш трапіць да будынка, абысці перашкоду немагчыма. Зямлі такога колеру няма, калі я не памыляюся, нідзе ў суседніх раёнах. Вось вам і назіранне. Засталіся высновы.

– І як жа вы зрабілі выснову пра тэлеграму?

– Сёння я ўвесь ранак праседзеў з вамі ў адным пакоі, а таму, безумоўна, ведаў, што ніякіх лістоў вы не пісалі. Таксама я заўважыў у адчыненай шуфлядзе вашага стала цэлы аркуш марак і тоўсты пачак паштовак. Значыць, адзінай мэтай вашага паходу на пошту магла быць тэлеграма. Выключыце ўсё, чаго не магло быць, – і вось вам правільны адказ.

– Вашая праўда, – сказаў я, трохі падумаўшы. – Але як самі вы толькі што сказалі, нічога прасцейшага быць не магло. Не палічыце за нахабства, але мне хочацца выпрабаваць вашыя ўменні больш сур’ёзна.

– Буду толькі рады, – адказаў ён, – бо гэта выратуе мяне ад чарговай порцыі какаіну. Я ахвотна займуся любой праблемай, якую вы мне прапануеце.

– Калісьці вы казалі, што, карыстаючыся штодня той ці іншай рэччу, чалавек абавязкова пакідае на ёй сляды сваёй індывідуальнасці, якія трэніраваны назіральнік можа расчытаць. Вось вам гадзіннік, якім я пачаў карыстацца не так даўно. Ці не зробіце ласку расказаць мне пра характар і звычкі яго папярэдняга ўладальніка?

Я перадаў Холмсу гадзіннік, радуючыся ў душы, што ён не зможа, як мне здавалася, прайсці гэтае выпрабаванне. Гэта паслужыць яму добрым урокам і прымусіць адмовіцца ад катэгарычнага тону, якім ён часам да мяне звяртаецца. Ён узважыў гадзіннік у руцэ, уважліва агледзеў цыферблат, потым адчыніў вечка і вывучыў механізм спачатку няўзброеным вокам, затым з дапамогай моцнай пукатай лупы. Калі ён урэшце зашчоўкнуў вечка і з панылым тварам вярнуў мне гадзіннік, я ледзь змог стрымаць усмешку.

– Слядоў амаль не захавалася, – адзначыў ён. – Гадзіннік нядаўна чысцілі, а таму я пазбаўлены самай відавочнай інфармацыі.

– Маеце рацыю, – пацвердзіў я. – Яго пачысцілі да таго, як ён трапіў да мяне.

У думках я абвінаваціў сябра ў тым, што ён так бездапаможна і непераканаўча спрабуе апраўдаць сваю паразу. Чаго ён, цікава, чакаў ад нячышчанага гадзінніка?

– Але гэтая прыкрая акалічнасць не перашкодзіла мне ўсё ж зрабіць нейкія высновы, – сказаў Холмс, летуценна і безуважна гледзячы ў столь. – Я, безумоўна, магу памыляцца, але мне здаецца, што гадзіннік належаў вашаму старэйшаму брату, які атрымаў яго ад бацькі.

– І пра гэта вам, канечне ж, паведамілі ініцыялы «Х. Ў.» на вечку.

– Усё правільна. «Ў» адносіцца да вашага прозвішча. Гадзіннік зроблены гадоў пяцьдзясят таму, прыкладна столькі ж гадоў і гравіроўцы з ініцыяламі, а значыць, яе зрабілі для чалавека старэйшага пакалення. Ювелірныя вырабы звычайна пераходзяць да старэйшага сына, і цалкам магчыма, што вашага брата назвалі ў гонар бацькі. Калі памяць мне не здраджвае, ваш бацька памёр шмат гадоў таму. Такім чынам, гадзіннікам валодаў ваш старэйшы брат.

– Пакуль усё правільна, – пагадзіўся я. – Што-небудзь яшчэ?

– Ён быў неахайным чалавекам – так, вельмі неахайным і няўважлівым. У яго былі добрыя магчымасці, але ён упусціў свой шанец, доўгі час жыў у нястачы, якая зрэдку змянялася кароткімі перыядамі росквіту, і ўрэшце запіў і памёр. Вось і ўсё, што мне ўдалося высветліць.

Я ўскочыў і, кульгаючы, пачаў раздражнёна хадзіць па пакоі. Словы сябра моцна мяне зачапілі.

– Як гэта непрыстойна з вашага боку, Холмс! – усклікнуў я. – Не думаў, што вы апусціцеся да такога! Вы дазналіся дзесьці пра майго няшчаснага брата, а цяпер робіце выгляд, нібыта атрымалі гэтыя звесткі такім вось неверагодным чынам. Вы думаеце, я паверу, што ўсё гэта вы расчыталі па яго старым гадзінніку?! Гэта проста непрыгожа і, шчыра кажучы, патыхае махлярствам!

– Мой дарагі доктар, – мякка перапыніў мяне Холмс, – шчыра прашу прабачэння. Гледзячы на гэтую справу як на абстрактную праблему, я зусім забыў, як балюча яна можа закранаць вас прыватна. Аднак даю слова, што да сённяшняга дня я пра вашага брата нічога не ведаў.

– Але адкуль тады, дзеля ўсяго святога, вы пра гэта дазналіся? Вашыя высновы абсалютна правільныя, да самых дробязяў.

– О, значыць, мне пашанцавала. Я мог прапанаваць толькі некалькі дапушчэнняў і не чакаў, што ўсе яны акажуцца правільнымі.

– Але ж гэта былі не проста здагадкі?

– Безумоўна, не – простых здагадак я ніколі не раблю, бо гэта кепская звычка: яна разбурае здольнасць мысліць лагічна. Вы ўражаныя толькі таму, што не можаце прасачыць мой ланцуг разважанняў і не заўважаеце дробязяў, ад якіх часам усё залежыць. Вось, напрыклад, спачатку я адзначыў, што ваш брат быў неахайным. Калі вы разгледзіце адваротны бок гадзінніка, то заўважыце на ім не толькі дзве ўвагнутасці, але і шматлікія драпіны, якія сведчаць пра звычку насіць цвёрдыя прадметы, напрыклад, манеты ці ключы, у той самай кішэні, што і гадзіннік. Не трэба быць выбітным мысляром, каб зразумець, што чалавек, які з такой абыякавасцю ставіцца да гадзінніка за пяцьдзясят гінеяў, вылучаецца пэўнай неахайнасцю. Цалкам лагічным падаецца таксама дапушчэнне, што ўладальнік такой каштоўнасці някепска забяспечаны і іншымі дабротамі.

Я кіўнуў, паказваючы, што сачу за ягонымі развагамі.

– Прымаючы гадзіннік, ангельскія ліхвяры звычайна надрапваюць іголкай нумар квітанцыі на яго адваротным баку. Такая пазнака зручнейшая за цэтлік, бо яе нельга згубіць ці пераблытаць. З адваротнага боку вашага гадзінніка я з дапамогай лупы налічыў як найменш чатыры такія нумары. Першая выснова: ваш брат нярэдка перажываў кепскія часы. Другая выснова: часам справы яго папраўляліся, іначай ён не мог бы выкупіць заклад. І ўрэшце, прашу вас зірнуць на адтуліну для ключа. Бачыце, колькі вакол яе драпінак? Яны сведчаць, што ключ слізгаў па корпусе. Хіба можа цвярозы чалавек, заводзячы гадзіннік, мець з ім столькі цяжкасцяў? Але для п’яніцы гэта звычайная справа. Ён заводзіць гадзіннік ноччу, і ключ у няцвёрдай руцэ пакідае такія вось сляды. Ну і дзе тут таямніца?

– Усё ясна як божы дзень, – пагадзіўся я. – Прызнаюся, што быў да вас несправядлівы. Я мусіў больш давяраць вашым дзівосным здольнасцям. Магу я пацікавіцца, ці займаецеся вы цяпер якім расследаваннем?

– Не! Адсюль і какаін. Без разумовай працы я не магу. Дзеля чаго тады жыць? Зірніце ў акно! Што за тужлівы, панылы і безнадзейны свет! Паглядзіце, як жоўты туман паглынае вуліцу і ахутвае блякла-карычневыя дамы. Усё такое безнадзейна празаічнае і прыземленае… Якая карысць з маіх здольнасцяў, доктар, калі я не магу выкарыстаць іх на практыцы? Злачынствы нудныя, існаванне нуднае – на зямлі не засталося нічога, што не было б нудным.

Толькі я адкрыў рот, каб адказаць на гэтую тыраду, як хтосьці рашуча пагрукаў у дзверы, і ўвайшла нашая гаспадыня, трымаючы на масянжовым падносе візітоўку.

– Да вас маладая лэдзі, сэр, – сказала яна, звяртаючыся да майго сябра.

– Міс Мэры Морстэн, – прачытаў Холмс. – Хм. Ніколі не чуў гэтага імені. Місіс Хадсан, запрасіце, калі ласка, маладую лэдзі сюды. Доктар, не сыходзьце. Мне хацелася б, каб вы засталіся.

Раздзел 2. Сутнасць справы

Захоўваючы вонкавую абыякавасць, міс Морстэн цвёрдым крокам зайшла ў пакой. Гэта была маладая светлавалосая жанчына, кожная дэталь убрання якой сведчыла пра выключны густ. Аднак ва ўсім яе абліччы адчувалася нейкая прастата і нават сціпласць, што намякала на абмежаваныя сродкі. На лэдзі была цёмная сукенка шаравата-бэжавага колеру без абшыўкі і аздобаў, а таксама капялюшык такога ж панылага адцення, які ажыўляла толькі нешта накшталт белага пяра збоку. Яе твар не вылучаўся ні правільнасцю рысаў, ні прыгажосцю, але выраз яго быў мілым і прыемным, а ў вялікіх блакітных вачах чыталася незвычайная адухоўленасць і добразычлівасць. Сутыкнуўшыся на трох кантынентах з вялікай колькасцю жанчын самых розных нацыянальнасцяў, я ніколі не бачыў твару, які гэтак жа выразна сведчыў бы пра вытанчаную і чуллівую натуру. Калі яна сядала на прапанаванае ёй Холмсам крэсла, я не мог не звярнуць увагі на тое, што вусны госці трымцяць, рука ледзь бачна дрыжыць, а ўсё аблічча выдае моцную душэўную трывогу.

– Я прыйшла да вас, містэр Холмс, – сказала яна, – бо калісьці вы дапамаглі маёй гаспадыні, місіс Сэсіл Форэстэр, разблытаць адну сямейную праблему. Вашая дабрыня і майстэрства вельмі яе ўразілі.

– Місіс Сэсіл Форэстэр… – задуменна паўтарыў Холмс. – Так, аднойчы я змог быць ёй карысным, але калі правільна помню, справа была зусім нескладанай.

– Яна б з вамі не пагадзілася. Але наўрад ці вы скажаце тое самае пра мой выпадак. Нельга ўявіць нічога больш неверагоднага і невытлумачальнага, чым сітуацыя, у якой я аказалася.

Холмс пацёр рукі, і яго вочы заблішчэлі. З выразам найглыбейшай засяроджанасці на вытачаным ястрабіным твары ён адкінуўся на спінку фатэля.

– Раскажыце сваю гісторыю, – сказаў ён рашучым дзелавым тонам.

Я адчуў сябе няёмка і падняўся з крэсла:

– Спадзяюся, вы мне прабачыце…

На маё здзіўленне, маладая лэдзі выцягнула да мяне руку ў пальчатцы і паспрабавала спыніць:

– Калі ваш сябар ласкава застанецца, ён зробіць мне неацэнную паслугу.

Я зноў сеў на крэсла.

– Кажучы каротка, – пачала яна, – рэч вось у чым. Мой бацька служыў афіцэрам у індыйскім палку, і калі я была дзіцем, адправіў мяне на радзіму. Мая маці памерла, родных у Англіі ў нас не было, аднак мяне размясцілі ў адным прыемным пансіёне ў Эдынбургу, дзе я жыла да сямнаццаці гадоў. У 1878 годзе мой бацька, які даслужыўся да старшага капітана палка, атрымаў дванаццаць месяцаў адпачынку і прыехаў у Англію. Ён тэлеграфаваў з Лондана, што шчасліва скончыў плаванне і чакае мяне ў гатэлі «Лэнхэм». Я добра помню тую тэлеграму: кожнае слова ў ёй дыхала дабрынёй і любоўю. Прыехаўшы ў Лондан, я адразу адправілася ў «Лэнхэм», дзе даведалася, што капітан Морстэн і праўда спыніўся там, але мінулай ноччу выйшаў і дагэтуль не вярнуўся. Цэлы дзень я чакала ад яго хоць якіх вестак. Вечарам, згодна з парадай адміністратара гатэля, я звярнулася ў паліцыю, і наступным ранкам мы ва ўсіх газетах далі пра капітана абвестку. Але пошукі не мелі плёну – з таго дня я пра свайго няшчаснага бацьку нічога не чула. Ён вярнуўся дадому, поўны надзеяў спакойна адпачыць, а замест гэтага…

Яна прыціснула руку да горла, і яе аповед перарвала здушанае рыданне.

– Дата? – спытаў Холмс, разгортваючы нататнік.

– Ён знік трэцяга снежня 1878-га – каля дзесяці гадоў таму.

– Што з яго рэчамі?

– Засталіся ў гатэлі. Але сярод іх не было, што магло б навесці на след, – трохі адзення, некалькі кніг і мноства дзівосных рэчаў з Андаманскіх астравоў*. Ён быў адным з афіцэраў, што ахоўвалі там зняволеных.

– У яго былі тут нейкія сябры?

– Адзіны, пра каго я ведаю, – гэта маёр Шолта, які служыў з ім у трыццаць чацвёртым бамбейскім пяхотным палку. Маёр выйшаў у адстаўку крыху раней і жыў на той момант у Апэр-Норвудзе. Безумоўна, мы з ім звязаліся, але ён не ведаў нават, што яго аднапалчанін вярнуўся ў Англію.

– Вельмі заблытаная справа, – зазначыў Холмс.

– Але да самага дзіўнага мы яшчэ не дайшлі! Каля шасці гадоў таму – 4 траўня 1882 году, калі быць дакладнай, – у «Таймс» з’явілася абвестка, дзе ў інтарэсах міс Мэры Морстэн прасілі паведаміць яе адрас. Аднак ні аўтар абвесткі, ні ягоны адрас пазначаныя не былі. Тады я акурат пачала працаваць гувернанткай у сям’і місіс Сэсіл Форэстэр. Яна параіла мне надрукаваць свой адрас у калонцы абвестак. У той жа дзень мне з пошты прынеслі невялікую кардонку, дзе я знайшла буйную прыўкрасную перліну. І ніякай цыдулкі! З таго часу я кожны год у адзін і той жа дзень атрымліваю такую самую пасылку – і ніводнай згадкі пра адрасанта! Знаўца, які агледзеў перліны, сказаў, што гэта вельмі рэдкі і каштоўны гатунак. Яны надзвычай прыгожыя, можаце самі ўпэўніцца.

З гэтымі словамі яна адчыніла плоскую скрынку і паказала мне шэсць самых прыгожых перлін, якія я толькі бачыў.

– Вашая гісторыя вельмі цікавая, – сказаў Шэрлак Холмс. – Магчыма, з вамі адбылося штосьці яшчэ?

– Так, і акурат сёння. Вось чаму я прыйшла сюды. Ранкам я атрымала ліст – мабыць, вам лепей прачытаць яго самому.

– Дзякуй, – сказаў Холмс, – і канверт таксама, калі ласка. Паштовая марка лонданская, Паўднёвы Захад. Дата – 7 ліпеня. Хм… Адбітак пальца ў кутку – магчыма, паштальёна. Папера найвышэйшай якасці. Канверт – шэсць пенсаў за пачак. Грунтоўнае стаўленне да карэспандэнцыі… Але ніякага адрасу.

«Будзьце сёння а сёмай ля трэцяй левай калоны тэатра «Ліцэум». Калі баіцеся, можаце ўзяць з сабой двух сяброў. Вас пакрыўдзілі, і справядлівасць трэба ўзнавіць. Не прыводзьце з сабой паліцыю, інакш усё будзе марна. Ваш невядомы сябар».

– Што ж, вельмі нават някепская загадка. І што вы, міс Морстэн, збіраецеся рабіць?

– Вось пра гэта я і хацела з вамі параіцца.

– Тады з вамі пойдзем мы – і я, і… так, доктар Ўотсан. Ён – менавіта той, хто нам патрэбны. У пасланні гаворыцца пра двух сяброў, а мы з доктарам ужо працавалі разам.

– Але ці пагодзіцца доктар Ўотсан? – спытала госця. У яе голасе і выразе твару чыталася мальба.

– Быць вам карысным, – палка адказаў я, – гэта вялікі гонар і шчасце.

– Вы абодва вельмі добрыя, – сказала яна. – Я вяду самотнае жыццё, і ў мяне няма сяброў, да якіх можна звярнуцца. Калі я прыйду сюды а шостай, спадзяюся, гэта будзе зручна?

– Галоўнае не спазніцеся, – адказаў Холмс. – Аднак ёсць яшчэ адно пытанне. Почырк у лісце супадае з почыркам, якім напісаны адрас на кардонках з-пад перлін?

– Яны ў мяне пры сабе, – прамовіла госця, падаючы нам паўтузіна аркушаў.

– Вы проста ўзорны кліент. У вас цудоўна працуе інтуіцыя. Дазвольце, калі ласка, зірнуць, – ён расклаў на стале паперы, хутка агледзеў кожную з іх і ўрэшце сказаў: – Усюды, апроч ліста, почырк падроблены, але напісаў гэта, без сумневу, адзін чалавек. Звярніце ўвагу на абсалютна неразборлівую літару «э» і на гэты кручок – літару «с». Яны дакладна напісаныя адной рукой. Не хачу абуджаць у вас заўчасныя надзеі, міс Морстэн, але ці не нагадвае гэты почырк руку вашага бацькі?

– Зусім не.

– Я так і думаў. Тады ўбачымся а шостай. І прашу вас пакінуць мне гэтыя паперы. Магчыма, я паразважаю над вашай справай – цяпер усяго палова чацвёртай. Да пабачэння!

– Да пабачэння! – сказала нашая наведніца, схавала за пазухай скрынку з перлінамі і, зірнуўшы на нас па чарзе сваім чыстым добрым позіркам, выйшла з пакоя.

Стоячы ля акна, я назіраў, як яна імкліва ідзе вуліцай, пакуль шэры капялюшык і белае пёрка не зніклі ў змрочным натоўпе.

– Якая прывабная жанчына! – усклікнуў я, паварочваючыся да свайго кампаньёна.

Ён зноў запаліў люльку, заплюшчыў вочы і адкінуўся на спінку фатэля.

– Прывабная? – абыякава спытаў ён. – Я не заўважыў.

– Вы проста нейкі аўтамат! – усклікнуў я. – Сапраўдная лічыльная машына! Мне часам здаецца, што ў вас зусім няма душы!

Холмс лагодна ўсміхнуўся.

– Бо гэта самае важнае, – усклікнуў ён, – не дазваляць, каб пэўныя якасці асобы ўплывалі на тваё меркаванне! Кліент для мяне – не больш як складнік праблемы, яе фактар. Эмоцыі супярэчаць чыстаму розуму. Паверце, самую прывабную жанчыну, якую я бачыў, павесілі за атручванне трох дзяцей дзеля іх страхоўкі, а самы агідны сярод маіх знаёмых – дабрачынец, які ахвяраваў каля чвэрці мільёна на лонданскую беднату.

– Аднак у нашым выпадку…

– Для мяне не існуе выключэнняў. Выключэнне абвяргае правіла. Ці даводзілася вам калі-небудзь вывучаць характар па почырку? Што вы думаеце пра гэтага спадара?

– Почырк выразны і правільны, – адказаў я. – Гэта чалавек справы і з моцным характарам.

Холмс пакачаў галавой.

– Зірніце на літары, – сказаў ён. – Яны амаль не вылучаюцца сярод астатніх: рукапісную «а» можна пераблытаць з «о», а «р» – з «п». Людзі з моцным характарам заўсёды вылучаюць высокія літары, якім бы неразборлівым ні быў іх почырк. Літара «к» нашага адрасанта сведчыць пра няўстойлівасць, а вялікія літары – пра пачуццё ўласнай годнасці. Але мне трэба ісці – мушу высветліць пару рэчаў. Дазвольце парэкамендаваць вам гэтую кнігу, «Пакутніцтва чалавека» Ўінвуда Рыда* – адзін з найлепшых у свеце твораў. Праз гадзінку я вярнуся.

Я сеў ля акна з кнігай у руках, але думкі мае луналі далёка ад смелых разважанняў аўтара. Яны круціліся вакол нашай ранішняй госці – яе ўсмешак, глыбокага голасу і дзіўнай таямніцы, што прынесла ў яе жыццё неспакой. Калі на момант знікнення бацькі ёй было сямнаццаць, значыць, цяпер дваццаць сем – цудоўны ўзрост, калі маладосць, трохі выцверажаная досведам, губляе сваю самаўпэўненасць. Так я сядзеў і летуценіў, пакуль у маю галаву не пачалі закрадацца небяспечныя думкі, пасля чаго я паспешліва перасеў за стол і люта накінуўся на нядаўні трактат па паталогіі. Хто я такі? Як магу я, сціплы ваенны доктар з ненадзейным здароўем і яшчэ больш ненадзейным банкаўскім рахункам, нават думаць пра такое? Яна – толькі складнік праблемы, яе фактар і не больш. Калі будучыня не абяцае мне нічога добрага, варта сустрэць яе як мужчына і не расквечваць падманнымі гульнямі ўяўлення.

Раздзел 3. У пошуках рашэння

Калі Холмс вярнуўся, была палова шостай. Ён быў радасны, ажыўлены і рваўся ў бой – такі настрой зазвычай прыходзіў на змену яго найзмрачнейшай прыгнечанасці.

– У гэтай справе няма нічога асабліва таямнічага, – сказаў ён, беручы кубак гарбаты, які я для яго наліў, – факты сведчаць пра тое, што ёсць толькі адно тлумачэнне.

– Што? Вы ўжо з усім разабраліся?

– Ну, вы мяне пераацэньваеце. Я даведаўся пра адну рэч, якая наводзіць на пэўныя думкі, вось і ўсё. Але гэта вельмі важна. Тым не менш трэба больш дэталяў. Праглядаючы падшыўку «Таймс», я толькі што даведаўся, што маёр Шолта з Апэр-Норвуда, былы афіцэр трыццаць чацвёртага бамбейскага пяхотнага палка, памёр 28 красавіка 1882 году.

– Я магу падацца вам дурнем, Холмс, але не разумею, на якія думкі можа навесці гэтая дэталь.

– Сур’ёзна? Вы мяне здзіўляеце. Давайце зірнем на справу з іншага боку. Капітан Морстэн знік. Адзіны чалавек у Лондане, якога ён мог наведаць, – гэта маёр Шолта. Але маёр Шолта сцвярджае, што пра вяртанне капітана не ведаў. Праз чатыры гады Шолта памірае, а праз тыдзень пасля яго смерці дачцэ капітана Морстэна прыходзіць каштоўны падарунак. Гэта паўтараецца з году ў год, пакуль урэшце яна не атрымлівае ліст, дзе пішацца, што яе пакрыўдзілі. Пра якую крыўду можа там весціся? Хіба што пра знікненне яе бацькі. І чаму падарункі пачалі прыходзіць адразу пасля смерці Шолта? Магчыма, ягоныя спадкаемцы ведалі штосьці пра гэтую таямніцу і хацелі вярнуць нейкі доўг? Можа, у вас ёсць іншая тэорыя, што не супярэчыла б фактам?

– Які дзіўны доўг! Як дзіўна яго вяртаюць! Чаму ліст прыйшоў толькі цяпер, праз шэсць гадоў? У пасланні, зноў жа, вядзецца пра ўзнаўленне справядлівасці. Але якой справядлівасці? Не варта і спадзявацца, што бацька яе ўсё яшчэ жывы. А пра іншыя крыўды мы нічога не ведаем.

– Безумоўна, некаторыя праблемы ёсць, – задуменна сказаў Шэрлак Холмс, – але сённяшняя выправа дапаможа ўсе іх развязаць. А вось і рамізніцкая карэта, і ў ёй, канечне ж, едзе міс Морстэн. Вы гатовыя? Тады лепш спусцімся – нядаўна прабіла шостая.

Я ўзяў капялюш і самы цяжкі кій, заўважыўшы, што Холмс выцягнуў з шуфляды рэвальвер і схаваў яго ў кішэні. Ён, відаць, быў упэўнены, што нас чакае нялёгкая ноч.

Міс Морстэн хуталася ў цёмны плашч, і яе пяшчотны твар быў спакойны, але бледны. Яе нашая дзіўная выправа не магла не трывожыць, і ўсё ж яна трымалася малайцом і ахвотна адказвала на дадатковыя пытанні Шэрлака Холмса.

– Маёр Шолта быў вельмі блізкім татавым сябрам, – сказала яна. – Бацька шмат пісаў пра яго ў лістах. Яны разам служылі афіцэрамі на Андаманскіх астравах і таму шмат часу бавілі разам. Дарэчы, у бацькавым стале знайшлі адзін вельмі цікавы дакумент, у якім ніхто не можа разабрацца. Не думаю, што ён мае хоць нейкае значэнне, але, можа, вы хочаце зірнуць? Я ўзяла яго з сабой – вось ён.

Холмс асцярожна разгарнуў паперу і расклаў яе на каленях, пасля чаго з верху да нізу агледзеў з дапамогай падвойнай лупы.

– Папера індыйскай вытворчасці, – зазначыў ён. – Калісьці аркуш быў прышпілены да дошкі. Гэта план часткі нейкага вялікага будынка са шматлікімі пакоямі, калідорамі і пераходамі. У адным месцы чырвоным атрамантам пастаўлены крыжык, а над ім – амаль выцвілы надпіс «3.37 злева». У левым куце – дзіўная пазнака, штосьці накшталт чатырох крыжоў, якія судакранаюцца, утвараючы лінію. Над ёй – няроўны надпіс буйнымі літарамі: «Знак чатырох – Джонатан Смол, Магамет Сінгх, Абдула Хан, Дост Акбар». Не, думаю, тут з нашай справай няма ніякай сувязі. Але дакумент гэты, без сумневу, вельмі важны. Яго акуратна захоўвалі ў нататніку, бо абодва бакі аркуша аднолькава чыстыя.

– Мы і праўда знайшлі яго ў нататніку.

– Прашу вас, міс Морстэн, дбайна яго захаваць – ён яшчэ можа нам спатрэбіцца. Я пачынаю падазраваць, што справа акажацца нашмат больш складанай і заблытанай, чым падавалася спачатку. Трэба перагледзець сваю тэорыю.

Ён адкінуўся на спінку сядзення, і па яго ссунутых бровах і безуважным позірку я зразумеў, што ён засяроджана думае. Мы з міс Морстэн пачалі напаўголаса абмяркоўваць сённяшнюю прыгоду і яе магчымыя вынікі, наш спадарожнік жа з непранікальным выглядам праседзеў да канца паездкі.

Быў вераснёвы вечар, амаль сем гадзінаў. Надвор’е не радавала – на вялікі горад апусціўся вогкі густы туман. Над бруднымі вуліцамі змрочна віселі шэрыя хмары. Ліхтары Стрэнда* здаваліся не больш чым імглістымі плямкамі рассеянага святла, што кідалі на слізкі ходнік бляклыя мігатлівыя кляксы. Жоўтыя агні крамных вітрынаў гарэлі ў вільготных задушлівых прыцемках, і іх маркотнае і зменлівае ззянне трошкі асвятляла затлумленую вуліцу. Гэтая бясконцая чарада твараў, сумных і шчаслівых, змучаных і вясёлых, што мільгалі ў вузкіх палосках святла, падавалася мне прывіднай і злавеснай. Вось ён, чалавечы лёс – выслізнуць з цемры ў святло і потым зноў вярнуцца ў вечны змрок. Я не надта ўражлівы чалавек, але гэты цяжкі пахмурны вечар і неверагодная справа, у якую мы ўцягнуліся, зрабілі мяне прыгнечаным і нервовым. Я бачыў, што міс Морстэн адчувае штосьці падобнае. Толькі Холмс быў вышэйшы за ўсе гэтыя дробныя перажыванні. Ён разгарнуў на каленях нататнік і час ад часу запісваў туды ў святле кішэннага ліхтарыка нейкія лічбы і заўвагі.

Ля бакавых уваходаў у тэатр «Ліцэум» ужо тоўпілася шмат людзей. З грукатам пад’язджалі ўсё новыя і новыя хэнсамы* і кэбы, з якіх выгружаліся джэнтльмены з манішкамі і дамы ў шалях і дыяментах. Не паспелі мы прабіцца да трэцяй калоны, дзе было прызначанае рандэву, як нас ужо вітаў нізенькі смуглявы жвавы чалавек у касцюме рамізніка.

– Вы прыйшлі разам з міс Морстэн? – спытаў ён.

– Я міс Морстэн, а два гэтыя джэнтльмены – мае сябры, – адказала нашая спадарожніца.

Чалавечак абвёў нас сваім надзвычай пранізлівым і дапытлівым позіркам.

– Прашу мне дараваць, міс, – з пэўнай настойлівасцю сказаў ён, – але ці можаце вы даць мне слова, што ніводны з вашых спадарожнікаў не звязаны з паліцыяй?

– Даю вам слова, што так яно і ёсць, – адказала яна.

Тады ён гучна свіснуў, і нейкі беспрытульнік падвёў да нас кэб і адчыніў дзверцы. Наш новы знаёмец забраўся на козлы, мы ж уладкаваліся ўнутры. Ледзь паспелі зачыніцца дзверцы, як ён сцебануў коней, і мы з шалёнай хуткасцю паімчалі туманнымі вуліцамі.

Сітуацыя была досыць незвычайнай. Мы ехалі невядома куды з невядома якімі мэтамі. Калі запрашэнне не было містыфікацыяй (але такая гіпотэза падавалася зусім неймавернай), мы маглі не сумнявацца, што падарожжа займее істотны плён. Міс Морстэн трымалася гэтак жа рашуча і спакойна, як і раней. Я спрабаваў неяк развесяліць яе ўспамінамі пра афганскія прыгоды, але ўся гэтая незвычайная справа і цьмянасць нашага пункту прызначэння так мяне ўсхвалявалі, што ў сваіх аповедах я трошкі блытаўся. Яна дагэтуль сцвярджае, што я расказаў ёй тады кранальную гісторыю пра тое, як адной глухой ноччу ў мой намёт зазірнуў мушкет і як я застрэліў яго з дубальтовага тыгра. Спачатку я яшчэ трохі ўяўляў, у якім кірунку нас вязуць, але неўзабаве праз вялікую хуткасць, туман і сваё кепскае веданне Лондана зусім заблытаўся і ведаў толькі, што мы праехалі ўжо значную адлегласць. Шэрлак Холмс, аднак, не страчваў адчування месца і, калі наш кэб мінаў якую плошчу ці пятляў па звілістай вуліцы, шэптам паведамляў, дзе мы знаходзімся.

– Рочэстэр-роў, – мармытаў ён. – А цяпер – плошча Вінсэнт. Выязджаем на Воксхал-Брыдж-роўд. Відаць, едзем у бок Сурэя. Так, думаю, менавіта туды. Цяпер мы мінаем мост. Вунь там бачныя водбліскі вады.

Мы і праўда мімаходзь заўважылі Тэмзу, спакойная і шырокая гладзь якой адлюстроўвала ліхтары, але наш кэб пранёсся над ёй і хутка зноў згубіўся ў лабірынце вуліц на іншым беразе ракі.

– Ўонсварт-роўд, – працягваў мой сябра. – Праяры-роўд. Ларк-Хол-лэйн. Плошча Стоквэл. Роберт-стрыт. Колд-Харбар-лэйн. Здаецца, нас вязуць не ў самы фешэнебельны раён Лондана.

Мы і праўда апынуліся ў вельмі сумнеўным і змрочным раёне. Доўгія шэрагі панылых цагляных дамоў ажыўляліся толькі ярка і крыкліва асветленымі пабамі на рагу. Потым пачаліся чароды двухпавярховых асабнякоў, перад кожным з якіх быў маленечкі садок, а потым зноў бясконцыя шэрагі новых кідкіх цагляных будынкаў – пачварныя шчупальцы, якія гіганцкі горад запускае ў навакольны прастор. Урэшце кэб пад’ехаў да трэцяга дома новай вуліцы. Ніводзін з суседніх дамоў не быў заселены, а той, ля якога мы спыніліся, не адрозніваўся ад іх нічым, апроч самотнага агеньчыка ў кухонным акне. Але калі ў дзверы пастукалі, на парозе з’явіўся слуга-індус у жоўтай чалме і прасторным белым строі з жоўтым пасам. Яго ўсходняя фігура на фоне шараговых дзвярэй дома, што месціўся ў прыгарадзе трэцяга гатунку, глядзелася неяк дзіўна і недарэчна.

– Сахіб чакае вас, – сказаў ён, і ў тое ж імгненне з унутраных пакояў пачуўся высокі, амаль вісклівы голас:

– Вядзі іх да мяне, кітматгар*. Вядзі іх проста да мяне.

Раздзел 4. Гісторыя чалавека з лысінай

Брудным і ўбогім калідорам, слаба асветленым і амаль без мэблі, індус давёў нас да дзвярэй справа і адчыніў іх. У вочы нам ударыла жоўтае святло, у якім стаяў нізенькі чалавечак з выцягнутай галавой і рудой махрай валасоў, над якой, нібы над піхтавым лесам, узвышалася горная вяршыня бліскучай лысіны. Ён стаяў склаўшы рукі, і яго твар увесь час рухаўся – то ўсміхаўся, то хмурыўся, але не даўжэй за адно імгненне. Прырода ўзнагародзіла чалавечка адвіслай губой, з-пад якой вытыркаліся жоўтыя няроўныя зубы, і ён увесь час беспаспяхова спрабаваў прыкрыць іх рукой. Нягледзячы на сваю кідкую лысіну, выглядаў ён досыць маладым. Крыху старэйшы за трыццаць, як выявілася пазней.

– Да вашых паслугаў, міс Морстэн, – паўтарыў ён некалькі разоў тонкім высокім голасам. – Да вашых паслугаў, джэнтльмены. Прашу вас, заходзьце ў маю келлю. Яна маленькая, міс, але абстаўленая ў адпаведнасці з маім густам. Аазіс мастацтва ў маркотнай пустэльні паўднёвага Лондана.

Пакой, у які ён нас запрасіў, моцна ўражваў. У гэтым вартым жалю доме ён глядзеўся як дыямент чыстае вады ў масянжовай аправе. Сцены пакоя былі задрапіраваныя самымі раскошнымі і бліскучымі гардзінамі і габеленамі, якія тут і там расхіналіся, дэманструючы карціну ў каштоўнай раме ці ўсходнюю вазу. Дыван бурштынавых і чорных адценняў быў такі мяккі і такі тоўсты, што ў ім, нібыта ў мохавай падушцы, прыемна танула нага. Дзве вялікія тыгрыныя скуры, кінутыя ўпоперак дывана, яшчэ больш нагадвалі пра ўсходнюю пышнасць, як і вялізны кальян на цыноўцы ў куце. У цэнтры пакоя на ледзь бачным залатым дроціку вісела лямпа ў форме срэбнага голуба. Яна гарэла і струменіла тонкі духмяны пах.

– Тадэвуш Шолта, – прадставіўся нізенькі чалавечак, усміхаючыся і крывячыся. – Так мяне завуць. Вы, канечне ж, міс Морстэн. А гэтыя джэнтльмены…

– Шэрлак Холмс і доктар Ўотсан.

– Доктар, праўда? – узрушана ўсклікнуў ён. – У вас жа ёсць пры сабе стэтаскоп? Ці магу я вас папрасіць… будзьце так ласкавыя… Мяне сур’ёзна непакоіць мітральны клапан… Зрабіце ласку… Аорце я цалкам давяраю, а вось наконт мітральнага хацелася б пачуць вашае меркаванне.

Я праслухаў яго сэрца, але не здолеў знайсці ніякіх праблемаў, хіба што ён быў моцна чымсьці напалоханы, бо дрыжаў з галавы да ног.

– Здаецца, мітральны ў норме, – сказаў я, – прычын для хвалявання няма.

– Прабачце мне маю трывогу, міс Морстэн, – бесклапотна сказаў Шолта. – Я вялікі пакутнік і ўжо даўно маю наконт гэтага клапана пэўныя падазрэнні. Вельмі рады чуць, што яны беспадстаўныя. Міс Морстэн, калі б ваш бацька не напружваў так моцна сваё сэрца, ён быў бы цяпер жывы.

Згадка пра такую далікатную справу прагучала занадта груба і бесцырымонна, і я ледзь стрымаўся, каб не даць яму па твары. Міс Морстэн пабляднела – збялелі нават яе вусны – і прысела.

– У глыбіні душы я ведала, што ён мёртвы, – сказала яна.

– Я магу пра ўсё вам расказаць, – паведаміў ён, – больш за тое, магу ўзнавіць справядлівасць, што б там брат Барталам’ю ні казаў. Я вельмі рады, што гэтыя джэнтльмены будуць не толькі вашымі спадарожнікамі, але і сведкамі таго, што я збіраюся вам сказаць і хутка скажу. Мы трое цудоўна зможам супрацьстаяць Барталам’ю. Але не варта ўцягваць сюды старонніх людзей – паліцыю ці ўлады. Мы з усім парадзім без чужога ўмяшання. Розгалас можа раззлаваць Барталам’ю больш, чым што іншае.

Ён прысеў на нізкую канапу і запытальна паглядзеў на нас бляклымі вадзяніста-блакітнымі вачыма.

– Што да мяне, – сказаў Холмс, – то магу вас упэўніць: што б вы ні сказалі, далей за мяне яно не пойдзе.

Я кіўнуў на знак згоды.

– Ну і цудоўна! Проста цудоўна! – сказаў нізенькі чалавек. – Ці магу я прапанаваць вам бакал к’янці, міс Морстэн? Можа, такайскага? Іншых вінаў не трымаю. Дык я адкаркоўваю? Не? Ну як сабе жадаеце. Спадзяюся, вы не маеце нічога супраць дыму, гэтага лёгкага гаючага водару ўсходняга тытуню? Я трошкі нервуюся, а мой бясцэнны кальян цудоўна мяне супакойвае.

Ён прымацаваў да вялікага сасуда трубку, і ў ружовай вадзе весела забулькатаў дымок. Мы размясціліся паўколам, выцягнуўшы галовы наперад і падпёршы рукамі падбароддзі, тым часам як наш дзіўны знерваваны гаспадар з высокай бліскучай макаўкай сеў у цэнтры і неспакойна запыхкаў дымам.

– Калі я вырашыў упершыню адправіць вам пасланне, – сказаў ён, – то мог бы даць свой адрас, але пабаяўся, што вы не звернеце на маю просьбу ўвагі і прыведзяце якіх непажаданых людзей. А таму палічыў за лепшае арганізаваць нашую сустрэчу так, каб мой слуга Ўільямс мог спачатку на вас зірнуць. Яго абачлівасці я цалкам давяраю, і ён атрымаў інструкцыю нікуды вас не везці, калі штосьці падасца яму падазроным. Прашу прабачыць такія меры перасцярогі, але я вяду самотны і нават, можна сказаць, рафінаваны лад жыцця, а ўявіць сабе штосьці менш эстэтычнае, чым паліцэйскі, немагчыма. У мяне прыроджаная агіда да любых праяваў грубага матэрыялізму. Я рэдка дачыняюся з цёмным натоўпам. Як бачыце, я жыву ў атмасферы вытанчанасці і магу лічыць сябе апекуном мастацтваў. Гэта мая слабасць. Вось пейзаж – арыгінальны Каро*, і калі гэтага Сальватора Розу* знаўца яшчэ можа паставіць пад сумнеў, то мой Бугро* не выкліча ў яго аніякіх пытанняў. Я нераўнадушны да сучаснай французскай школы.

– Прашу прабачыць мне, містэр Шолта, – сказала міс Морстэн, – але я прыехала сюды на вашую просьбу, бо вы хацелі нешта мне расказаць. Цяпер ужо позна, і мне хочацца скончыць размову як мага хутчэй.

– Але нават у найлепшым выпадку яна адбярэ ў нас яшчэ трохі часу, – прамовіў гаспадар, – бо варта ўсё ж з’ездзіць у Норвуд і пабачыцца з Барталам’ю. Паехалі, паспрабуем яго пераканаць, калі атрымаецца. Ён злуецца на мяне, бо я раблю ўсё так, як лічу патрэбным. Учора вечарам мы досыць сур’ёзна паспрачаліся. Вы не ўяўляеце, якім невыносным ён робіцца, калі злуецца.

– Калі трэба ехаць у Норвуд, давайце зараз жа і выправімся, – асмеліўся прапанаваць я.

Шолта рассмяяўся так, што ў яго пачырванелі вушы.

– Гэта наўрад ці атрымаецца! – усклікнуў ён. – Цікава, што ён скажа, калі я вось так паспешліва вас прывязу. Не, вас трэба падрыхтаваць, расказаць пра нашыя стасункі. Але спачатку мушу вас папярэдзіць, што пра асобныя моманты гэтай гісторыі я не ведаю нічога, а таму магу паведаміць толькі тое, у чым упэўнены.

Як вы, магчыма, здагадваецеся, я сын маёра Джона Шолта, які служыў калісьці ў індыйскім войску. Каля адзінаццаці гадоў таму ён сышоў у адстаўку і пасяліўся ў Пандычэры-Лодж, што ў Апэр-Норвудзе. У Індыі яго справы квітнелі, і ён вярнуўся на радзіму з добрымі грашыма, вялікай калекцыяй каштоўных дзівосаў і цэлым штатам слуг-індусаў. Тут купіў дом і зажыў раскошным жыццём. Мы з братам-блізнюком Барталам’ю былі яго адзінымі дзецьмі.

Я вельмі добра памятаю, якія пачуцці выклікала ў нас знікненне капітана Морстэна. Падрабязнасці мы знайшлі ў газетах і свабодна абмяркоўвалі прачытанае ў прысутнасці бацькі, ведаючы, што ён з капітанам сябраваў. Звычайна бацька далучаўся да нашых размоваў і прапаноўваў свае версіі. Ні на хвілінку мы не западозрылі, што сакрэт гэтага знікнення схаваны ў яго грудзях, што бацька адзіны ведае пра лёс Артура Морстэна.

Аднак мы бачылі, што бацьку пераследуе нейкая таямніца, нейкая несумненная небяспека. Ён вельмі баяўся выходзіць адзін і заўсёды трымаў ахоўнікамі пры браме двух прафесійных баксёраў. Адзін з іх – Ўільямс, які сёння вас вёз. Калісьці ён быў чэмпіёнам Англіі ў лёгкай вазе. Бацька ніколі не расказваў нам, чаго ён баіцца, але відавочна адчуваў непрыязнасць да людзей з драўлянай нагой. Аднойчы ён нават стрэліў з рэвальвера ў аднаго калеку, які аказаўся бяскрыўдным гандляром, што збіраў замовы. Каб замяць справу, давялося выдаткаваць значную суму. Мы з братам лічылі, што гэта не больш чым забабоны, але наступныя падзеі змусілі нас перагледзець гэтае меркаванне.

У пачатку 1882 году бацька атрымаў з Індыі ліст, які моцна яго ўразіў. Калі за сняданкам ён ускрыў канверт, то ледзь не страціў прытомнасць і да самае свае смерці так канчаткова і не ачуняў. Пра што вялося ў пасланні, мы так і не даведаліся, але я паспеў заўважыць, што яно было кароткае і напісанае вельмі неразборліва. Шмат гадоў бацьку мучыла хандра, якая рабілася ўсё глыбейшай, але пасля гэтага выпадку здароўе яго пачало рэзка пагаршацца. Бліжэй да канца красавіка нам паведамілі, што надзеяў няма і бацька жадае сказаць нам апошняе слова.

Калі мы зайшлі ў яго пакой, ён сядзеў на падушках і цяжка дыхаў. Ён папрасіў нас замкнуць дзверы і стаць па абодва бакі ложка. Схапіўшы нас за рукі, ён голасам, надламаным не столькі ад болю, колькі ад моцных пачуццяў, расказаў нам сваю дзівосную гісторыю. Я паспрабую дакладна перадаць вам яго апошнія словы.

«Ёсць толькі адзін грэх, – сказаў ён, – які мучыць маю душу ў апошнія хвіліны. Гэта мая несправядлівасць да беднай сіраты Морстэна. Клятая сквапнасць, якая ўсё жыццё мяне пераследавала, пазбавіла яе скарбу, не менш чым палова якога па праве належыць ёй. Прагнасць – сляпое і дурное пачуццё, бо я не меў з гэтага скарбу ніякай выгады. Але я даражыў самім адчуваннем уласніка і ні з кім не мог яго раздзяліць. Зірніце на жамчужны ружанец ля бутэлечкі з хінінам. Я не магу расстацца нават з ім, хаця і збіраўся даслаць яго ёй. Вы, мае сыны, вернеце ёй належную частку скарбу Агры. Але не дасылайце ёй нічога – нават гэты ружанец – да самае мае смерці. Бываюць жа, ў рэшце, выпадкі, калі людзі папраўляюцца нават у такім кепскім стане, як я.

Я раскажу вам, як памёр Морстэн, – працягваў ён. – Доўгія гады ён пакутаваў на слабае сэрца, але хаваў сваю хваробу ад усіх. Толькі я пра яе і ведаў. Калісьці ў Індыі дзякуючы цудоўнаму збегу абставінаў мы з ім завалодалі багатым скарбам. Я прывёз яго ў Англію, і адразу пасля свайго вяртання Морстэн адправіўся да мяне і запатрабаваў сваю долю. Ён прыйшоў пехам са станцыі, і яго пусціў мой стары верны Лал Чоўдар, які цяпер ужо нябожчык. Мы з Морстэнам разышліся ў меркаваннях, як падзяліць скарб, і моцна пасварыліся. У параксізме гневу капітан ускочыў з крэсла і тут нечакана прыціснуў руку да грудзей, смяротна збялеў і паваліўся на спіну, разбіўшы галаву аб вугал куфра са скарбам. Падбегшы да яго, я з жахам зразумеў, што ён мёртвы.

Доўгі час я стаяў разгублены і думаў, што рабіць. Маім першым памкненнем было, безумоўна, паклікаць на дапамогу, але я не мог не разумець, што мяне тут жа абвінавацяць у забойстве. Гэтая смерць падчас сваркі і параненая галава будуць сведчыць супраць мяне. Да таго ж падчас афіцыйнага следства абавязкова ўсплывуць нейкія факты пра скарб, а я вельмі трывожыўся за гэты сакрэт. Морстэн сказаў мне, што ніводная душа не ведае, куды ён адправіўся. І я пачаў думаць, што ніхто пра гэта дазнацца не павінен.

Так я ўзважваў усе «за» і «супраць», як раптам падняў вочы і ўбачыў ля дзвярэй свайго слугу, Лала Чоўдара. Ён праслізнуў у пакой і замкнуў за сабой дзверы.

– Не бойцеся, сахіб, – сказаў ён, – ніхто не даведаецца, што вы яго забілі. Давайце схаваем цела – гэта будзе самы разумны выхад.

– Але я не забіваў яго, – сказаў я.

Лал Чоўдар пакачаў галавой і ўсміхнуўся.

– Я ўсё чуў, сахіб, – сказаў ён. – І вашую спрэчку, і гук удару. Але на мае вусны ляжа пячатка маўчання. Давайце вынесем яго адсюль.

Гэтага было дастаткова, каб прыняць рашэнне. Калі ў маю невінаватасць не верыць нават мой слуга, як я змагу апраўдацца перад дванаццаццю дурнымі гандлярамі на лаве прысяжных? Той жа ноччу мы з Лалам Чоўдарам пазбавіліся ад цела, і неўзабаве ўсе лонданскія газеты поўніліся згадкамі пра таямнічае знікненне капітана Морстэна. Як бачыце, мяне наўрад ці можна папракнуць. Але я вінаваты, што схаваў не толькі цела, але і скарб, завалодаўшы не толькі сваёй доляй, але яшчэ і той, што належала Морстэну. І таму я хачу, каб вы ўзнавілі справядлівасць. Цяпер нахіліцеся бліжэй. Скарб схаваны ў…»

У той жа момант выраз яго твару страшэнна змяніўся: вочы рэзка пашырыліся, сківіца адвісла, і пранізлівым голасам, якога я ніколі не забуду, ён закрычаў: «Выганіце яго! Богам малю, выганіце яго!». Мы абодва азірнуліся на акно за нашымі спінамі, куды быў скіраваны позірк бацькі. З цемры на нас нехта глядзеў. Мы ўбачылі пабялелы нос, прыціснуты да шкла. У незнаёмца, твар якога скрывіла грымаса неадольнае злосці, была ўскудлачаная барада і дзікія жорсткія вочы. Мы з братам кінуліся да акна, але твар знік. Калі мы вярнуліся да бацькі, яго галава адкінулася на падушкі, а пульсу не было.

У тую ж ноч мы прачасалі ўвесь сад, але нязваны госць не пакінуў і следу – толькі на клумбе пад акном мы знайшлі адзін адбітак падэшвы. Калі б не ён, мы палічылі б гэты страшны, скажоны гневам твар усяго толькі гульнёй нашага ўяўлення. Але хутка мы атрымалі яшчэ адно, больш незвычайнае пацверджанне таго, што вакол нас шныпарыць нямала сакрэтных выведнікаў. Ранкам мы заўважылі, што акно ў бацькавым пакоі адчыненае, і хтосьці пакорпаўся ў яго буфеце і шуфлядах, а на куфры ляжыць накрэмзаная на абрыўку паперы цыдулка: «Знак чатырох». Мы так і не дазналіся, што значыла гэтая фраза і хто быў нашым таямнічым наведнікам. Як мы маглі меркаваць, ніводную бацькаву рэч не скралі, затое ўсё было перавернутае дагары нагамі. Натуральна, мы звязалі гэты выпадак са страхам, які не даваў бацьку спакою пры жыцці, але ўся гісторыя дагэтуль застаецца для нас неразгаданай таямніцай.

Тут нізенькі чалавек спыніўся, каб распаліць кальян наноў і колькі хвілінаў задуменна папыхкаць дымам. Яго неверагодны аповед цалкам паглынуў нашую ўвагу. Слухаючы яго, міс Морстэн зусім збялела, і я нават пачаў хвалявацца, што яна страціць прытомнасць. Але выпіўшы шклянку вады, якую я наліў ёй з графіна з венецыянскага шкла, што стаяў на маленькім століку, яна ўзяла сябе ў рукі. Шэрлак Холмс задуменна адкінуўся на спінку крэсла і прымружыў бліскучыя вочы. Зірнуўшы на яго, я не змог не прыгадаць, як яшчэ нядаўна ён горка жаліўся на нуднае існаванне. Цяпер ён атрымаў загадку, якая патрабуе ад яго розуму самай напружанай працы. Містэр Тадэвуш Шолта пераводзіў позірк то на аднаго з нас, то на іншага і відавочна ганарыўся ўражаннем, якое зрабіла яго гісторыя. Час ад часу папыхкваючы дымам з даўжэзнае піпкі, ён працягваў:

– Уявіце, як захапілі нас з братам бацькавы словы пра скарб. У наступныя тыдні і месяцы мы старанна абследавалі і перакопвалі ўвесь наш сад, але так нічога і не знайшлі. Мы вар’яцелі ад думкі, што таямніца скарбу памерла на вуснах бацькі разам з ім самім. Пра раскошнасць страчанага багацця мы маглі меркаваць з ружанца, які ён прынёс у свой пакой. Дарэчы, гэты ружанец стаўся прычынай нашых з братам Барталам’ю невялікіх непаразуменняў. Перлы, відавочна, мелі вялізную каштоўнасць, і брат не хацеў з імі расставацца, у нейкім сэнсе атрымаўшы ў спадчыну, кажучы паміж намі, бацькаў недахоп. Да таго ж ён хваляваўся, што калі мы аддамо ружанец, абавязкова папаўзуць плёткі, і аднойчы гэта давядзе да бяды. Аднак я ўгаварыў яго знайсці адрас міс Морстэн і праз пэўныя прамежкі часу дасылаць ёй асобныя перліны, каб яна, прынамсі, не адчувала сябе пакінутай.

– Гэта было вельмі высакароднае памкненне, – горача сказала нашая спадарожніца, – надзвычай ласкава з вашага боку.

Нізкі чалавечак нядбайна махнуў рукой.

– У гэтай справе мы былі проста вашымі даверанымі асобамі, – сказаў ён. – Так, прынамсі, думаў я, аднак брат Барталам’ю не зусім падзяляў маё меркаванне. У нас было шмат грошай. Большага я не жадаў. І, дарэчы, гэта вульгарна – абыходзіцца з маладой дзяўчынай так подла. Le mauvais goût mène au crime[2]. Французы ўмеюць фармуляваць такія думкі вельмі вытанчана. Нашыя з братам меркаванні разышліся так сур’ёзна, што я палічыў за лепшае пераехаць на іншую кватэру і пакінуў Пандычэры-Лодж, узяўшы старога кітматгара і Ўільямса. Аднак учора я даведаўся, што здарылася падзея надзвычайнае важнасці. Скарб урэшце знайшоўся. Я неадкладна звязаўся з міс Морстэн, а таму нам засталося толькі паехаць у Норвуд і запатрабаваць сваю долю. Мінулае ночы я расказаў Барталам’ю, што напісаў вам, а таму мы будзем калі не жаданымі, то прынамсі чаканымі гасцямі.

Містэр Шолта замоўк і, седзячы на шыкоўнай канапе, працягваў пацепвацца. Мы таксама маўчалі, задумаўшыся над новым паваротам гэтай неверагоднай гісторыі. Першым ускочыў на ногі Холмс.

– Вы ўсё зрабілі правільна, сэр, ад пачатку да канца, – сказаў ён. – Мы, магчыма, зможам вам аддзячыць, праліўшы трохі святла на ўсё, што здаецца вам поўнай цемраддзю. Але, як нам нядаўна нагадала міс Морстэн, ужо звечарэла, а таму давайце неадкладна возьмемся за справу.

Наш новы знаёмец акуратна скруціў трубку ад кальяна і выцягнуў з-за гардзіны вельмі доўгае паліто, упрыгожанае тасьмой, з каракулевым каўняром і закаўрашамі. Нягледзячы на тое, што вечар быў задушлівы, містэр Шолта зашпіліўся на ўсе гузікі і завяршыў зборы, начапіўшы вушанку з трусінага футра, якая хавала яго вушы так, што быў відаць толькі рухавы і востры твар.

– Здароўе ў мяне слабаватае, – зазначыў ён, ідучы калідорам. – Адсюль і іпахондрыя.

Звонку нас чакаў кэб. План дзеянняў фурман, відавочна, атрымаў загадзя, бо коні адразу ж рушылі хуткім крокам. Тадэвуш Шолта ўвесь час балбатаў, спрабуючы перакрычаць грукат колаў.

– Барталам’ю – хлопец разумны, – казаў ён. – Вам цікава, як ён знайшоў скарб? Дык вось, ён прыйшоў да высновы, што каштоўнасці захоўваюцца дзесьці ў доме, а таму старанна агледзеў кожны метр нашага жытла і перамераў усе пакоі, не пакінуўшы без увагі ні цалі. Так, напрыклад, ён вызначыў, што вышыня будынка складае семдзесят чатыры футы, але калі скласці вышыні пакояў і накінуць таўшчыню перакрыццяў, вылічаных з дапамогай прасвідраваных адтулінаў, агульная вышыня аказваецца не большай за семдзесят футаў. Куды падзеліся яшчэ чатыры? Шукаць іх трэба было дзесьці наверсе. Тады брат прабіў дзірку ў столі апошняга паверха і там, як і варта было чакаць, знайшоў патаемнае гарышча, замураванае і нікому не вядомае. Усярэдзіне на дзвюх бэльках стаяў куфар са скарбам. Брат выцягнуў яго праз дзірку – цяпер куфар з каштоўнасцямі ў яго. Паводле яго ацэнак, іх кошт – не менш за паўмільёна стэрлінгаў.

Пачуўшы пра такую гіганцкую суму, мы паглядзелі адно на аднаго шырока раскрытымі вачыма. Калі мы здолеем абараніць правы міс Морстэн, з беднае гувернанткі яна ператворыцца ў адну з найбагацейшых спадчынніц Англіі. Добры яе сябар павінен быў бы ўзрадавацца, пачуўшы такую навіну, але да свайго сораму мушу прызнацца, што маё сэрца – сэрца сапраўднага эгаіста – зрабілася нібы свінцовае. Заікаючыся, я прамармытаў некалькі няўцямных словаў віншавання, панура павесіў галаву і апусціў вочы, не чуючы балбатні нашага новага знаёмца. Ён і праўда быў іпахондрыкам, і я быццам праз сон чуў пералічэнні бясконцых сімптомаў і просьбы патлумачыць яму склад і дзеянне цэлага шэрагу шарлатанскіх пігулак, многія з якіх ён меў пры сабе ў кішэні ў скураным мяшэчку. Спадзяюся, ён забыўся пра ўсе адказы, якія я даў яму тым вечарам. Холмс сцвярджае, што я настойліва раіў містэру Шолта не прымаць больш за дзве кроплі касторавага алею за раз, і рэкамендаваў вялікія дозы стрыхніну* ў якасці супакаяльнага сродку. Я адчуў вялізную палёгку, калі наш кэб рэзка спыніўся і фурман саскочыў на зямлю, каб адчыніць нам дзверы.

– Вось, міс Морстэн, і Пандычэры-Лодж, – сказаў містэр Тадэвуш Шолта, дапамагаючы ёй выйсці з экіпажа.

Раздзел 5. Трагедыя ў Пандычэры-Лодж

Каля адзінаццаці гадзінаў нашая начная прыгода наблізілася да фінальнага этапу. Вогкі туман вялікага горада застаўся ззаду, ноч была вельмі прыемнай. З захаду дзьмуў цёплы ветрык, і па небе марудна праплывалі цяжкія хмары, з прасветаў паміж якімі час ад часу вызіраў месяц. Было досыць светла, і наваколле някепска праглядалася, але Тадэвуш Шолта зняў адзін з бакавых ліхтароў, каб лепей асвятліць нам дарогу.

Асабняк Пандычэры-Лодж хаваўся ў садзе за высокім каменным мурам, абароненым зверху бітым шклом. Трапіць да дома можна было толькі праз самотныя вузкія дзверы, абабітыя жалезам. Менавіта ў іх і пагрукаў наш праваднік – так, як грукаюць звычайна паштальёны.

– Хто там? – спытаў з-за дзвярэй сярдзіты голас.

– Гэта я, Мак-Мурда. Маглі б мой стукат ужо і запомніць.

З-за мура пачулася бурчанне, а потым ляскат і скрыгатанне ключа. Дзверы з цяжкасцю расчыніліся, і на парозе паказаўся нізкі чалавек з шырачэзнымі грудзьмі. Жоўтыя ліхтары асвятлялі яго твар і вочы, што з недаверам зыркалі на нас.

– Містэр Тадэвуш, гэта вы? І хто гэта з вамі? Гаспадар нічога мне пра іх не загадваў.

– Хіба не, Мак-Мурда? Вы мяне дзівіце. Учора вечарам я казаў брату, што прывяду сяброў.

– Ён сёння цэлы дзень не выходзіўшы з пакоя, містэр Тадэвуш, і ніякіх загадаў мне не было. Вы ж ведаеце, я мушу выконваць яго правілы. Вас-та я пушчу, але сябры вашыя мусяць застацца там, дзе стаяць.

Гэта была нечаканая перашкода. Тадэвуш Шолта збянтэжана і бездапаможна глядзеў на вартаўніка.

– Як гэта кепска з вашага боку, Мак-Мурда! – усклікнуў ён. – Я адказваю за іх, і вам мусіць гэтага хапіць. Да таго ж сярод іх маладая лэдзі. Яна не можа чакаць у такі час на гасцінцы.

– Мне вельмі шкада, містэр Шолта, – непахісна адказаў вартаўнік пры браме. – Гэтыя людзі могуць быць вашымі сябрамі, але не сябрамі гаспадара. Ён добра плаціць мне, каб я выконваў свае абавязкі, і я іх выконваю. Ніводнага з вашых сяброў я не ведаю.

– Думаю, ведаеш, Мак-Мурда, – сардэчна сказаў Шэрлак Холмс. – Сумняваюся, што ты мог мяне забыць. Помніш таго аматара, з якім ты біўся тры раўнды на рынгу Элісана ў вечар свайго бенефісу чатыры гады таму?

– Няўжо гэта містэр Шэрлак Холмс?! – закрычаў былы баксёр. – Дальбог ён! Як я магу вас забыць?! Калі б вы не маўчаўшы як рыба, а падышоўшы б да мяне і зрабіўшы гэты ваш сустрэчны ў сківіцу, я без пытанняў бы вас пазнаў. Эх, растрачваеце вы свае таленты на розную драбязу! А маглі б далёка пайсці, калі б заняліся боксам сур’ёзна.

– Бачыце, Ўотсан, калі на сваёй ніве я пацярплю паразу, то змагу выкарыстаць здольнасці ў іншай сферы, – са смехам сказаў Холмс. – Але я ўпэўнены, што наш сябар не пакіне нас цяпер на холадзе.

– Уваходзьце, сэр, уваходзьце разам з сябрамі, – адказаў вартаўнік. – Выбачайце, містэр Тадэвуш, але правілы надта жорсткія. Мушу быць упэўненым у вашых сябрах, перш чым дазволю ім увайсці.

Жвіровая сцежка вілася праз закінуты парк ад брамы да вялізнага масіўнага дома, прастакутнага і празаічнага, амаль цалкам ахінутага цемрай. Толькі месячны прамень асвятляў адзін яго рог і адлюстроўваўся ў акне гарышча. Гледзячы на гэты аграмадны будынак, ахутаны змрокам і смяротнай цішынёй, нельга было не скалануцца. Здавалася, што нават Тадэвушу Шолта не па сабе – ліхтар дрыжаў і бразгатаў у яго руцэ.

– Нічога не разумею, – мармытаў ён. – Гэта, пэўна, нейкая памылка. Я дакладна казаў Барталам’ю пра наш прыход, але ў яго акне няма святла. Не ведаю, што і думаць.

– Ён заўсёды так старанна ахоўвае свае ўладанні? – спытаў Холмс.

– Так, ён цалкам пераняў звычкі нашага бацькі. Любімы сын… ну, вы самі разумееце. Часам мне здаецца, што бацька мог расказаць яму больш, чым расказваў мне. Бачыце акно Барталам’ю – вунь там, у месяцавым святле? Яно досыць яркае, але лямпа, здаецца, не гарыць.

– Так, не гарыць, – пацвердзіў Холмс. – Але я, здаецца, бачу святло ў маленькім акенцы ля ўваходу.

– А, гэта пакой ахмістрыні. Мабыць, там сядзіць старая місіс Бэрнстан. Яна ўсё нам і патлумачыць. Вы не супраць пачакаць тут адну-дзве хвілінкі? Бо калі мы ўвойдзем разам, а брат ёй таксама нічога не сказаў, яна можа спалохацца. Але цішэй! Што гэта такое?

Ён дрыготкай рукой падняў ліхтар, і вакол нас замільгалі і закалыхаліся плямы святла. Міс Морстэн схапіла мяне за руку, і мы застылі перад дзвярыма, напружыўшы слых. Сэрцы нашыя моцна забіліся. У начной цішыні з вялізнага чорнага дома чуліся самыя журботныя і скрушныя гукі – пранізлівыя, перарывістыя хліпанні спалоханай жанчыны.

– Гэта місіс Бэрнстан, – сказаў Шолта. – Іншых жанчын у доме няма. Чакайце тут, праз хвілінку вярнуся.

Ён паспяшаўся да дзвярэй і пагрукаў у іх сваім своеасаблівым чынам. Мы ўбачылі, як яго пусціла старая высокая жанчына і як яе ўзрадаваў яго прыход.

– Ох, гэта вы, містэр Тадэвуш! Я так радая, што вы прыйшлі, сэр! Як добра, як цудоўна, што вы прыйшлі, містэр Тадэвуш!

Мы чулі яе радасныя воклічы, пакуль дзверы не зачыніліся і яе голас не сціх у глыбіні дома.

Наш праваднік пакінуў нам ліхтар. Холмс павольна павёў ім у розныя бакі, пільна ўглядаючыся ў дом і ў вялікія купы зямлі, якімі быў завалены двор. Я стаяў побач з міс Морстэн, трымаючы яе за руку. Каханне – дзівосная, няўлоўная рэч: вось мы стаім тут удваіх, мы, якія да сённяшняга дня ніколі адно аднаго не бачылі, не абмяняліся ніводным словам ці захопленым поглядам – і тым не менш у хвіліну трывогі нашыя рукі несвядома цягнуцца адна да адной. Пазней мяне гэта моцна здзіўляла, але ў той момант нічога больш натуральнага быць не магло, і яна таксама казала мне потым, што інтуітыўна пацягнулася да мяне ў пошуку суцяшэння і абароны. Так мы і стаялі, рука ў руцэ, як двое дзяцей, і ў сэрцах нашых запанаваў мір, нягледзячы на тое, што нас атачала страшная цемрадзь.

– Што за дзіўнае месца! – сказала яна, азіраючыся.

– Выглядае на тое, што тут сабраліся ўсе краты Англіі. Мне даводзілася бачыць штосьці такое пад Баларатам* на ўзгорку, дзе папрацавалі золаташукальнікі.

– Тут у нас тое самае, – зазначыў Холмс. – Гэта сляды шукальнікаў скарбу. Не забывайце, што яго шукалі шэсць гадоў. Нядзіўна, што парк выглядае як жвіровы кар’ер.

У гэты момант дзверы дома расчыніліся, і адтуль з выцягнутымі да нас рукамі вылецеў Тадэвуш Шолта. У яго вачах чытаўся страх.

– З Барталам’ю здарылася штосьці кепскае! – закрычаў ён. – Які жах! Мае нервы не вытрымліваюць!

Ён і праўда ледзь не плакаў ад вусцішы, і на яго нервовым бязвольным твары, што віднеўся з-пад вялікага каракулевага каўняра, застыў бездапаможны і ўмольны выраз напужанага дзіцяці.

– Хадзем у дом! – рашуча і сурова прамовіў Холмс.

– Так, хадзем! – пачаў маліць Тадэвуш Шолта. – Я, праўда, не ўпэўнены, ці змагу вас туды правесці.

Мы прайшлі за ім у пакой ахмістрыні, што месціўся з левага боку калідора. У ім хадзіла туды-сюды перапалоханая старая жанчына, трывожна і сутаргава перабіраючы пальцамі. Убачыўшы міс Морстэн, яна трошкі супакоілася.

– Хай блаславіць Бог ваш чароўны, мірны тварык! – усклікнула яна з істэрычным усхліпваннем. – Ад аднаго позірку на вас мне робіцца лягчэй. Ох, які гэта быў пакутлівы дзень!

Нашая спадарожніца пагладзіла яе тонкую навярэджаную руку і прашаптала некалькі словаў сардэчнай падтрымкі, якія вярнулі румянец на бяскроўныя шчокі ахмістрыні.

– Гаспадар замкнуўся ў пакоі і не адказвае, – патлумачыла тая. – Я цэлы дзень яго не чапала, бо звычайна ён любіць бываць на самоце. Але гадзіну таму пачала хвалявацца, што здарылася нешта кепскае, паднялася да яго і зірнула праз замочную шчылінку. Вы мусіце падняцца туды, містэр Тадэвуш, вы мусіце падняцца і ўбачыць усё на ўласныя вочы. Я жыву ў гэтым доме дзесяць гадоў і бачыла містэра Барталам’ю Шолта ў бядзе і радасці, але ніколі не бачыла ў яго такога твару, як цяпер.

Шэрлак Холмс узяў лямпу і пайшоў наперадзе, бо ў Тадэвуша Шолта зубы ляскалі ад страху. Ён так усхваляваўся, што ў яго падгіналіся калені, і, падымаючыся па лесвіцы, мне давялося ўзяць яго пад руку. Двойчы падчас нашай дарогі наверх Холмс выцягваў з кішэні лупу і ўважліва разглядаў на какосавай цыноўцы, што выконвала ролю дывана для лесвіцы, нейкія бясформенныя плямы, што падаліся мне не больш як пылам. Мой сябар марудна пераступаў з адной прыступкі на другую, трымаючы лямпу як мага ніжэй, і бегаў пранізлівымі вачыма па баках. Міс Морстэн засталася ўнізе з перапалоханай ахмістрыняй.

Трэці лесвічны пралёт заканчваўся прамым, даволі доўгім калідорам, на правым баку якога вісеў цудоўны індыйскі габелен, а з левага размяшчалася трое дзвярэй. Холмс марудна прайшоў наперад, метадычна вывучаючы ўсё навокал, мы ішлі адразу за ім, а за намі па калідоры рухаліся нашыя доўгія чорныя цені. Нам былі патрэбныя трэція дзверы. Холмс пагрукаў, але адказу не атрымаў, пасля паспрабаваў павярнуць ручку і адчыніць іх сілай. Але паднёсшы лямпу бліжэй, мы зразумелі, што яны замкнутыя знутры на замок з шырокім і трывалым языком. Ключ, аднак, павярнулі, і шчылінка была закрытая не да канца. Шэрлак Холмс нахіліўся да яе і, рэзка ўцягнуўшы паветра, тут жа выпрастаўся.

– У гэтым ёсць штосьці д’ябальскае, Ўотсан, – сказаў ён, уражаны больш, чым калісьці яшчэ. – Што вы пра гэта думаеце?

Я зазірнуў у шчылінку і з жахам адхіснуўся. Месяцавае святло струменіла праз вокны ў пакой, надзвычай яркае – і ў той жа час цьмянае і зменлівае. У паветры нібыта вісеў твар і глядзеў мне проста ў вочы, а ўсё астатняе хавалася ў цемры. Гэта быў твар нашага спадарожніка, Тадэвуша. Тая ж высокая бліскучая лысіна, вакол яе – тая ж махра рудых валасоў, тое самае бяскроўнае аблічча. Аднак рысы гэтага твару застылі ў вусцішнай усмешцы, нерухомай і ненатуральнай ухмылцы, якая ў маўклівым пакоі, залітым месячным святлом, выклікала дрыжыкі больш, чым любы гнеўны ці пакутлівы выраз. Твар гэты быў так падобны да твару нашага нізенькага сябра, што я мімаволі азірнуўся на яго, каб упэўніцца, што ён нікуды не знік. І толькі потым успомніў, што Тадэвуш і Барталам’ю – блізняты.

– Якая жудасць! – сказаў я Холмсу. – Што ж рабіць?

– Выбіваць дзверы, – сказаў той і кінуўся на іх, спрабуючы ўсёй вагой выламіць замок.

Дзверы зарыпелі і застагналі, але не паддаліся. Тады мы разам абрынуліся на іх, і з нечаканым трэскам яны ўрэшце расчыніліся. Мы трапілі ў пакой Барталам’ю Шолта.

Памяшканне было абсталяванае пад хімічную лабараторыю. На паліцы насупраць уваходу месціліся два шэрагі закаркаваных бутэлечак, а стол быў застаўлены бунзенавымі гарэлкамі*, прабіркамі і рэтортамі. У кутах стаялі ў лазовых кашах бутлі з кіслатой. Адна з іх, здавалася, падцякала ці трэснула, бо з яе прасочвалася нейкая цёмная вадкасць, а паветра ацяжэла ад з’едлівага дзёгцевага паху. Збоку стаялі драбіны, падлога вакол якіх была засыпаная тынкоўкай і драніцай. Над імі на столі зеўраў пралом – досыць вялікі для таго, каб у яго мог пралезці чалавек. Ля драбінак валяўся маток вяроўкі.

На драўляным крэсле каля стала аселай грудай узвышаўся гаспадар дома. Галава яго схілілася да левага пляча, а на твары застыла тая самая неспасцігальная вусцішная ўсмешка. Цела было нягнуткім і халодным – Барталам’ю, відаць, памёр шмат гадзінаў таму. Мне падалося, што не толькі рысы яго твару, але і ўсе канцавіны скрывіліся і неяк дзіўна застылі. Ля яго рукі на стале ляжала дзіўная прылада – карычневая палка з дробназярністай драўніны, да аднаго канца якой грубай вяроўкай быў неахайна прывязаны каменны наканечнік, падобны да малатка. Побач ляжаў выдраны з нататніка аркуш, на якім былі накрэмзаныя некалькі словаў. Холмс зірнуў на цыдулку і перадаў яе мне.

– Глядзіце! – сказаў ён, шматзначна падымаючы бровы.

У святле ліхтара я з трымценнем прачытаў надпіс: «Знак чатырох».

– Што гэта, дзеля ўсяго святога, значыць?! – усклікнуў я.

– Гэта значыць забойства, – адказаў ён, нахіляючыся над мерцвяком. – Эх, гэтага я і чакаў. Зірніце!

Ён паказаў на нешта накшталт доўгай цёмнай калючкі, усаджанай у скуру над самым вухам.

– Выглядае як калючка, – зазначыў я.

– Гэта і ёсць калючка. Можаце яе дастаць. Але асцярожна – яна атручаная.

Я выцягнуў калючку двума пальцамі. Яна з лёгкасцю выслізнула са скуры, не пакінуўшы амаль ніякага следу – усяго толькі маленечкую плямку крыві на месцы ўколу.

– Усё гэта здаецца мне проста невытлумачальнай таямніцай, – прызнаўся я. – Цемра згушчаецца, і няма ніякага намёку на святло.

– Наадварот, – сказаў Холмс, – з кожнай хвілінай святла робіцца ўсё больш. Мне не хапае толькі некалькіх дэталяў, каб скласці цэльную карціну.

Зайшоўшы ў пакой, мы зусім забылі пра нашага сённяшняга знаёмца. Ён усё яшчэ стаяў ля парога з тым самым выразам страху на твары, заломваючы рукі і жалячыся сам сабе. Аднак раптам ён выбухнуў пранізлівым, адчайным крыкам:

– Скарб знік! Яны скралі ў яго скарб! Вось і дзірка, праз якую мы дасталі каштоўнасці. Я дапамагаў іх даставаць! І я апошні, хто бачыў яго жывым! Я пакінуў яго мінулай ноччу і, калі спускаўся па лесвіцы, чуў, што ён замкнуўся.

– А якой гадзіне гэта здарылася?

– Каля дзесяці. І вось цяпер ён мёртвы, і сюды выклічуць паліцыю, і яна западозрыць, што я прыклаў да гэтага забойства руку. Так-так, я ўпэўнены, што западозрыць. Але ж вы так не думаеце, джэнтльмены? Дакладна не думаеце, што яго забіў я? Няўжо я прывёў бы вас сюды, калі б быў забойцам? О Божа! Божа-Божа мой! Ды я проста звар’яцею!

Ён канвульсіўна трос рукамі і тупаў нагамі, нібы ў шалёным прыпадку.

– Вам няма чаго баяцца, містэр Шолта, – спагадліва сказаў Холмс, кладучы руку на плячо нашага знаёмца. – Вось вам мая парада: імчыце ў паліцыю і паведаміце ім пра ўсё, што тут адбылося. Прапануйце ім сваю дапамогу. А мы пачакаем тут.

Усё яшчэ разгублены, Тадэвуш Шолта падпарадкаваўся, і мы пачулі ў цемры, як ён няўпэўнена спускаецца па прыступках.

Раздзел 6. Шэрлак Холмс дэманструе свае здольнасці

– Цяпер, Ўотсан, – сказаў Холмс, – у нас ёсць паўгадзіны. Давайце выкарыстаем іх напоўніцу. Як я ўжо казаў, маё расследаванне амаль скончанае, але такая ўпэўненасць не павінная ўводзіць у зман. Пакуль справа здаецца вельмі простай, але яна можа выявіцца нашмат глыбейшай.

– Простай?! – выдыхнуў я.

– Менавіта, – адказаў ён тонам суровага прафесара, што звяртаецца да студэнтаў. – Пасядзіце ў тым куце, каб вашыя сляды не ўскладнілі мне расследаванне. А цяпер за працу! Па-першае, як гэтыя людзі трапілі сюды і як потым выбраліся? Дзверы з мінулае ночы не адчыняліся. Як наконт акна? – ён паднёс да шыбы лямпу, разважаючы ўголас, але адрасуючы свае разважанні хутчэй сабе самому, чым мне. – Акно зачыненае з сярэдзіны. Рама трывалая. Збоку ніякіх завесаў. Цяпер адчынім яго. Вадасцёку побач не бачна. Дах адсюль недасягальны. І тым не менш госць забраўся праз акно. Мінулай ноччу трохі дажджыла. Вось на падаконні адбітак падэшвы, а вось круглая пляма бруду, і яшчэ адна па падлозе, і вось яшчэ на стале. Глядзіце, Ўотсан! Ну проста разгорнутая кніга!

Я зірнуў на выразныя колцы бруду.

– Але ж гэта не адбіткі падэшваў, – адзначыў я.

– І таму гэтыя сляды яшчэ больш для нас каштоўныя! Такое ўражанне, што гэта адбітак драўлянага пратэза. Глядзіце, на падаконні выразны след падэшвы – цяжкога чаравіка з шырокім металічным абцасам, а побач – след пратэза.

– Значыць, гэта быў чалавек з драўлянай нагой.

– Менавіта. Але разам з ім тут пабываў яго вельмі спрытны і ўмелы памочнік. Вось вы б залезлі па гэтай сцяне, доктар?

Я зірнуў у адчыненае акно. Месяц усё яшчэ ярка асвятляў гэты рог дома. Мы знаходзіліся на вышыні добрых шасцідзесяці футаў ад зямлі, і наколькі я мог бачыць, на цаглянай сцяне не было ніякай апоры, нават шчылінкі для нагі.

– Гэта цалкам немагчыма! – адказаў я.

– Аднаму і праўда немагчыма. Але ўявім сабе, што тут стаіць ваш сябар і дапамагае вам падняцца, апусціўшы зверху надзейную вяроўку, якую мы бачым у куце, і замацаваўшы яе канец на вялікім круку ў сцяне. Тады, калі вы моцны чалавек, то зможаце ўскараскацца сюды нават з драўлянай нагой. Потым вы такім жа чынам спусціцеся ўніз, ваш памочнік зноў скруціць вяроўку, адвяжа яе ад крука, зачыніць акно на засаўку і выберацца з дому гэтак жа, як і ўвайшоў. І вось яшчэ дробная дэталь, – працягнуў ён, паказваючы на вяроўку, – наш прыяцель з драўляным пратэзам не марак, хаця і някепска ўмее караскацца. Рукі ў яго зусім не загрубелыя. З дапамогай лупы я знайшоў некалькі слядоў крыві, у асноўным на канцы вяроўкі, і з гэтага раблю выснову, што ён з вялікай хуткасцю саслізнуў уніз і садраў на далонях скуру.

– Усё гэта добра, – сказаў я, – але тады справа яшчэ больш ускладняецца. Як наконт загадкавага памочніка? Якім чынам ён трапіў у пакой?

– Так, памочнік, – задуменна паўтарыў Холмс. – Ёсць у ім, у гэтым памочніку, штосьці цікавае. Яго прысутнасць выносіць справу за межы банальнага. Здаецца мне, што ён скажа новае слова ў гісторыі айчыннай крыміналістыкі, хаця падобныя выпадкі мелі месца ў Індыі і, калі мне не здраджвае памяць, у Сенегамбіі*.

– Але як ён сюды трапіў? – паўтарыў я сваё пытанне. – Дзверы зачыненыя, акно недасягальнае. Можа, праз комін?

– Не, адтуліна занадта вузкая, – адказаў ён. – Такую магчымасць я ўжо разгледзеў.

– І як жа тады?

– Вы так і не хочаце ўжыць мой метад, – сказаў Холмс, качаючы галавой. – Колькі разоў я казаў вам: выключыце ўсе немагчымыя варыянты, і той, што застанецца, хай сабе і неверагодны, будзе праўдай. Мы ведаем, што ён не прыйшоў праз дзверы, праз акно ці праз комін. Таксама мы ведаем, што ён не мог тут схавацца, бо хавацца няма дзе. Ну і як ён сюды трапіў?

– Праз дзірку ў даху! – усклікнуў я.

– Менавіта! Ён проста мусіў забрацца ў пакой такім чынам. Калі вы зробіце ласку і патрымаеце лямпу, мы перанясем расследаванне трошкі вышэй, у сакрэтны пакой, дзе захоўваўся скарб.

Ён падняўся па драбінках і, схапіўшыся дзвюма рукамі за бэльку, праціснуўся на гарышча. Потым, лежачы на жываце, узяў лямпу і трымаў яе, пакуль падымаўся я.

Мы апынуліся ў памяшканні даўжынёй калі дзесяці футаў і шырынёй каля шасці. Яго падлогу ўтваралі бэлькі, паміж якімі ляжаў тонкі слой тынкоўкі і дранкі, а таму ісці па ёй можна было толькі пераступаючы з адной папярочкі на іншую. Столь была двухсхільная і заканчвалася каньком: відавочна, гэта быў унутраны бок даху. У пакоі не было ніякай мэблі, на падлозе ляжаў пыл, які збіраўся тут гадамі.

– Калі ласка, вось і наш адказ, – сказаў Шэрлак Холмс, дакранаючыся да пахілай сцяны. – Тут ёсць люк, які вядзе вонкі. Націскаем сюды – і апынаемся на даволі пакатым даху. Значыць, першы злачынца трапіў у пакой менавіта адсюль. Давайце зірнем, ці не пакінуў ён якіх слядоў.

Ён паставіў лямпу на падлогу, і я другі раз за гэты вечар убачыў на яго твары здзіўлены і нават уражаны выраз. Зірнуўшы ў тым кірунку, што і ён, я схаладзеў ад жаху. Падлога была густа пакрытая выразнымі, добра бачнымі і дасканала акрэсленымі адбіткамі голай стапы, але яна была не менш чым удвая карацейшая за звычайную чалавечую падэшву.

– Холмс, – шэптам сказаў я, – увесь гэты жах зрабіла дзіця.

Да Холмса ўжо вярнулася вытрымка.

– Я на хвілінку страціў раўнавагу, – сказаў ён, – але гэта цалкам натуральна. Памяць падвяла мяне: я мусіў гэта прадбачыць. Больш мы тут нічога не знойдзем. Давайце спускацца.

– Дык што вы думаеце пра гэтыя адбіткі? – прагна спытаў я, калі мы зноў апынуліся ў пакоі Барталам’ю Шолта.

– Дарагі мой Ўотсан, паспрабуйце паразважаць самі, – крыху нецярпліва сказаў ён. – Вы ведаеце мае метады. Выкарыстайце іх – будзе цікава параўнаць нашыя вынікі!

– Я не магу прыдумаць нічога, што патлумачыла б усе факты, – прамовіў я.

– Хутка зразумееце, – адрэзаў ён. – Думаю, тут не засталося нічога цікавага, але праверу яшчэ раз.

Ён выцягнуў лупу і мерную стужку і, апусціўшыся на калені і амаль уткнуўшыся доўгім тонкім носам у дошкі, пачаў вымяраць пакой і параўноўваць вынікі. Яго птушыныя, глыбока пасаджаныя вочы блішчэлі, а рухі былі імклівыя, бясшумныя і асцярожныя, нібыта ў сабакі-знайды, што ўзяў след, і я не мог не задумацца, якім страшэнным злачынцам зрабіўся б ён, калі б скіраваў сваю энергію і праніклівасць супраць справядлівасці, а не ў яе абарону. Вывучаючы абстаноўку, ён штосьці мармытаў сабе пад нос і ўрэшце задаволена ўсклікнуў:

– Сёння нам надзвычай шанцуе! Думаю, праблемаў з гэтай справай не будзе. Першы злачынца меў няшчасце ступіць у крэазот*. Бачыце, у гэтай смярдзючай лужыне адбіўся край яго маленькай стапы. Бутэлька трэснула, і змесціва пачало падцякаць.

– І што? – спытаў я.

– Значыць, ён у нашых руках, вось і ўсё! – адказаў ён. – Ёсць сабака, які высачыць крэазотавы след хоць да краю свету. Калі звычайная зграя можа ісці за ім праз усё графства, уявіце, куды дабярэцца спецыяльна навучаны сабака! Гэта прасцей, чым знайсці невядомы член прапорцыі! Адказ нам дасць… але вось і ўпаўнаважаныя прадстаўнікі закону!

Знізу пачуліся цяжкія крокі і гучныя галасы, моцна ляпнулі дзверы ў вітальню.

– Пакуль яны не дайшлі сюды, – сказаў Холмс, – дакраніцеся да рукі няшчаснага. Цяпер да нагі. Што вы адчуваеце?

– Цягліцы цвёрдыя як дошка, – адказаў я.

– Менавіта. Яны скараціліся да немагчымага, і гэта зусім не трупнае адубенне. Калі дадаць сюды скажоны твар і гіпакратычную, ці сарданічную, як называлі яе старажытныя аўтары, усмешку, якія высновы прыходзяць вам у галаву?

– Смерць ад нейкага вельмі моцнага расліннага алкалоіду, – адказаў я, – штосьці накшталт стрыхніну, рэчыва, якое выклікае слупняк.

– Я падумаў тое самае, калі ўбачыў яго перакрыўлены твар. Зайшоўшы ў пакой, я адразу пачаў шукаць, якім чынам атрута магла трапіць у яго арганізм. Як вы заўважылі, я знайшоў калючку, якую з лёгкасцю можна ўвесці ці проста зачапіць скуру галавы. Вы звярнулі ўвагу на тое, што пашкоджаная частка галавы павернутая да пралому ў столі, калі сядзець на крэсле, выпрастаўшы спіну? А цяпер агледзім саму калючку.

Я асцярожна ўзяў яе і паднёс да ліхтара. Яна была доўгая, вострая і чорная, а прыгледзеўшыся, ля самага вастрыя можна было заўважыць рэшткі высахлай вязкай вадкасці. Тупы канец калючкі сведчыў, што яе адрэзалі нажом і падраўнялі.

– Гэта ад нейкай ангельскай расліны? – спытаў Холмс.

– Не, відавочна не.

– Вы, мусіць, прыйшлі ўжо да нейкай высновы. Але вось і спецыялісты рэгулярнага войска – дапаможныя сілы мусяць пакінуць поле бітвы.

Крокі чуліся ўсё бліжэй, на апошніх словах Холмса загучалі ўжо ў калідоры, і праз імгненне ў пакой цяжка ступіў моцны мажны чалавек у шэрым касцюме. Вельмі маленькія вочкі на яго тоўстым і паўнакроўным чырвоным твары ўвесь час міргалі і пільна глядзелі на нас з-пад ацёклых і прыпухлых павекаў. Адразу за ім зайшлі інспектар і Тадэвуш Шолта, які так і не перастаў дрыжаць.

– Вось дык гісторыя! – усклікнуў першы прыглушаным хрыплаватым голасам. – Проста цудоўная гісторыя! Хто вы такія? У гэтым доме тлумна, бы ў трусіным садку!

– Вы мяне мусіце помніць, містэр Этэлні Джонс, – спакойна прамовіў Холмс.

– Безумоўна, помню, – прахрыпеў новапрыбылы. – Вы – містэр Шэрлак Холмс, тэарэтык. Так-так-так. Ніколі не забуду, як вы выклалі перад намі ўсе матывы, прычыны і вынікі ў той справе з бішапгейцкімі каштоўнасцямі. Тады вы і праўда навялі нас на след, але прызнайце, вам дапамагла хутчэй удача, чым штосьці яшчэ.

– Мне дапамагло ўменне разважаць.

– Ой, ну хопіць, хопіць! Ніколі не саромейцеся праўды. Але што ўсё гэта значыць? Вось дык гісторыя! Проста цудоўная гісторыя! Але ніякіх тэорыяў – нам хапае і голых фактаў. Якое шчасце, што я акурат выправіўся ў Норвуд па іншым пытанні! Пра новае забойства я дазнаўся ўжо на станцыі. Як вы думаеце, што стала прычынай смерці?

– Хіба гэта мая справа – прыдумляць тут нейкія тэорыі? – суха пацікавіўся Холмс.

– Не, канечне ж, не. Хаця я, безумоўна, не збіраюся спрачацца, што час ад часу вы трапляеце ў самы яблычак. Але Божа мой! Дзверы, як я разумею, былі зачыненыя. Зніклі каштоўнасці на паўмільёна. Што з акном?

– Зачыненае з сярэдзіны. Але на падаконні ёсць сляды.

– Ну, зразумела, што калі акно зачыненае, сляды не маюць ніякага дачынення да справы. Так падказвае здаровы сэнс. Няшчасны мог памерці ў выніку прыпадку, але ж каштоўнасці зніклі! Ага! У мяне ёсць тэорыя! У маю галаву часам прыходзяць бліскучыя ідэі… Сяржант, містэр Шолта, выйдзіце, калі ласка. Ваш сябар можа застацца… Што вы пра гэта думаеце, Холмс? Гэты Шолта сам прызнаўся, што мінулай ноччу быў у брата. Дык вось, брат памёр ад прыпадку, і пасля гэтага Шолта ўзяў і сцягнуў скарб. Як вам такая думка?

– Ага, і пасля гэтага мярцвяк вельмі прадбачліва падняўся і зачыніў дзверы з сярэдзіны.

– Хм… І праўда, трошкі не сыходзіцца. Тады давайце зірнем на справу з гледзішча здаровага сэнсу. Мы ведаем, што гэты Тадэвуш Шолта прыйшоў да брата, і яны пасварыліся. Яшчэ мы ведаем, што брат памёр, а скарб знік. Пасля адыходу Тадэвуша брата не бачылі. У ложку ніхто не спаў. Тадэвуш, відавочна, вельмі ўсхваляваны. Выгляд яго, мякка кажучы, даверу не варты. Вы бачыце, як я сплятаю вакол Тадэвуша сетку? І сетка мая пачынае сцягвацца.

– Але вы пакуль яшчэ не ведаеце ўсіх фактаў, – заўважыў Холмс. – Гэтая калючка была ўторкнутая ў галаву нябожчыка – след ад уколу яшчэ бачны. У мяне ёсць усе падставы лічыць, што яна атручаная. Вось цыдулка з крамзолямі – яна ляжала на стале там жа, дзе і цяпер. Побач з ёй – дзіўная палка з каменным наканечнікам. Як усё гэта ўпісваецца ў вашую тэорыю?

– І вельмі нават упісваецца, – напышліва адказаў тоўсты дэтэктыў. – У доме куча індыйскіх дзівосаў. Тадэвуш прынёс гэтую штуку сюды, а калі калючка была атручаная, Тадэвуш мог скарыстаць яе для забойства, як любы іншы чалавек. Ну, а цыдулка – хутчэй за ўсё не больш чым падробка, звычайная падманка. Вось толькі засталося пытанне, як ён адсюль выйшаў. Ах так, канечне ж, праз пралом у столі!

Надзвычай энергічна для на чалавека з такой камплекцыяй Джонс ускараскаўся па драбінках і праціснуўся на гарышча, пасля чаго мы адразу ж пачулі яго пераможныя паведамленні пра новую знаходку – люк.

– Можа, яшчэ што знойдзе, – сказаў Холмс, паціснуўшы плячыма. – І ў яго здараюцца пробліскі розуму. ll n’y a pas des sots si incommodes que ceux qui ont de l’esprit![3]

– Вось бачыце! – сказаў Этэлні Джонс, зноў з’яўляючыся на драбінках. – Факты заўсёды лепшыя за любую тэорыю. Усе мае меркаванні пацвердзіліся. З гарышча на дах вядзе люк, які, дарэчы, нават прачынены.

– Гэта я адчыніў яго.

– Што, праўда? Вы, значыць, яго таксама заўважылі? – Джонса гэтае адкрыццё відавочна засмуціла. – Але хто б яго ні знайшоў, цяпер мы ведаем, як наш злачынца выбраўся вонкі. Інспектар!

– Сэр? – пачулася з калідора.

– Папрасі містэра Шолта прайсці сюды… Містэр Шолта, я абавязаны папярэдзіць вас, што ўсе вашыя словы могуць быць выкарыстаныя супраць вас. Імем каралевы я арыштоўваю вас як падазраванага ў забойстве брата.

– Ну вось! Хіба я не казаў?! – ускрыкнуў бедны чалавечак, выцягваючы да нас рукі і гледзячы то на мяне, то на Холмса.

– Не хвалюйцеся, містэр Шолта, – прамовіў Холмс. – Думаю, я здолею зняць з вас абвінавачанне.

– Не абяцайце так шмат, містэр тэарэтык, не абяцайце так шмат! – абарваў яго дэтэктыў. – Гэта можа аказацца складанейшым, чым вам здаецца.

– Містэр Джонс, я не толькі здыму з яго абвінавачанне, але і зраблю вам падарунак, назваўшы імя аднаго з двух злачынцаў, што былі тут мінулай ноччу, а таксама апісаўшы яго выгляд. У мяне ёсць усе падставы меркаваць, што завуць яго Джонатан Смол. Гэта малаадукаваны рухавы чалавек нізкага росту, у яго няма правай нагі, замест якой ён носіць драўляны пратэз, стаптаны з вонкавага боку. Яго левы чаравік тупаносы, з грубай падэшвай і жалезнай дужкай на пятцы. Ён былы арыштант, вельмі загарэлы. Узрост сярэдні. Думаю, гэтыя прыкметы вам дапамогуць, да таго ж у яго на далонях моцна ссаджаная скура. Што да другога начнога госця…

– Ага, быў, значыць, яшчэ і другі? – насмешліва пацікавіўся Этэлні Джонс, тым не менш уражаны, як я заўважыў, дэталёвасцю апісання.

– Гэта досыць цікавая асоба, – працягнуў Холмс, паварочваючыся на пятках. – Спадзяюся, што пройдзе няшмат часу, перш чым я змагу пазнаёміць вас з гэтай парачкай. Ўотсан, на пару словаў.

Ён вывеў мяне на лесвічную пляцоўку.

– Гэтае нечаканае здарэнне, – сказаў ён, – прымусіла нас забыць пра першапачатковую мэту нашага візіту.

– Я падумаў акурат пра тое самае, – пагадзіўся я. – Міс Морстэн не павінная заставацца ў гэтым страшным доме.

– Безумоўна. Праводзьце яе дахаты. Яна жыве з місіс Сэсіл Форэстэр на Лоўэр-Кэмбервэл, гэта досыць блізка. Калі вы вырашыце вярнуцца, я буду чакаць вас тут. Ці, можа, вы стаміліся?

– Зусім не. Не думаю, што змагу спакойна заснуць, пакуль не даведаюся пра гэтую фантастычную справу як мага болей. Я пабачыў у жыцці нямала жорсткасці, але даю вам слова, што пасля сённяшняга шэрагу неверагодных нечаканак мае нервы проста на мяжы. Тым не менш калі ўжо я зайшоў так далёка, то хачу разам з вамі давесці справу да канца.

– Вашая прысутнасць надзвычай мне дапаможа, – зазначыў Холмс. – Мы можам самастойна разбірацца з таямніцай, і хай сабе гэты Джонс цешыцца прыдумкамі, што лезуць у яго галаву. Калі вы адвезяце міс Морстэн, трэба, каб вы адправіліся ў дом нумар 3 па Пінчын-лэйн. Гэта ў Ламбеце, ля самага берага. У трэцім доме па правым баку вуліцы жыве чалавек на імя Шэрман. Ён робіць чучалы птушак. У яго акне вы пабачыце ласку, што трымае трусяня. Пабудзіце старога Шэрмана, перадайце яму ад мяне прывітанне і скажыце, што мне тэрмінова патрэбны Тобі. Потым прывязіце Тобі сюды на кэбе.

– Я так разумею, гэта сабака.

– Ага, дзіўны такі паўкроўка з неверагодным нюхам. Тобі дапаможа нам лепей, чым уся лонданская дэтэктыўная хеўра.

– Тады я прывязу вам Тобі, – сказаў я. – Цяпер гадзіна ночы, і калі мне пашанцуе з канём, я вярнуся яшчэ да трох.

– А я тым часам пагляджу, – сказаў Холмс, – што нам могуць расказаць місіс Бэрнстан і слуга-індус, які спіць, як сказаў містэр Тадэвуш, на суседнім гарышчы. Пасля займуся вывучэннем метадаў вялікага Джонса і паслухаю яго не надта далікатныя саркастычныя заўвагі. «Wir sind gewohnt dass die Menschen verhohnen was sie nicht verstehen»[4]. Гётэ, як заўсёды, кажа па сутнасці.

Раздзел 7. Гісторыя з бочкай

Паліцыя прывезла з сабой кэб, і ў ім я давёз міс Морстэн дадому. Маючы анёльскі характар, яна мужна пераносіла турботы, пакуль хтосьці слабейшы побач меў патрэбу ў падтрымцы: калі я спусціўся, яна спакойна і ўпэўнена суцяшала спалоханую ахмістрыню. Аднак у кэбе яна адразу ж аслабела і горача заплакала: начныя прыгоды дарэшты яе змучылі. Пазней яна казала, што ў той паездцы я падаўся ёй стрыманым і халодным. Наўрад ці яна заўважыла маю душэўную барацьбу і ўсе высілкі, які дапамаглі мне стрымацца. Мая спагада і каханне да яе ліліся праз край, як тады ў садзе, калі я ўзяў яе за руку. Я адчуваў, што за гады спакойнага існавання я не мог бы вывучыць яе мілы, мужны характар так, як за адзін гэты дзіўны дзень. Аднак дзве думкі ставілі на мае вусны пячатку маўчання. Цяпер яна слабая і бездапаможная, нервы і думкі яе расстроеныя. Навязаць ёй у такі момант сваё каханне значыла выкарыстаць яе цяжкое становішча. І што яшчэ горш, яна багатая. Калі расследаванне Холмса будзе паспяховым, яна атрымае спадчыну. Хіба гэта шчыра, хіба высакародна хірургу з палавінным акладам скарыстацца гэтай падоранай выпадкам блізкасцю? Ці не ўбачыць яна ўва мне ўсяго толькі звычайнага шукальніка багатай спадчыны? Калі такая думка з’явіцца ў яе галаве, я не вытрымаю. Скарбы Агры сталі паміж намі непераадольным бар’ерам.

Мы дабраліся да місіс Сэсіл Форэстэр каля другой ночы. Слугі пайшлі спаць шмат гадзінаў таму, але місіс Форэстэр так зацікавілася дзіўным лістом міс Морстэн, што ўсё яшчэ яе чакала. Яна сама адчыніла нам дзверы. Гэта была прыемная жанчына сярэдніх гадоў, і я радасна адзначыў, з якой пяшчотай яна абняла міс Морстэн і з якой матчынай любоўю павітала яе. Па ўсім відаць, што міс Морстэн не проста гувернантка, але і дарагі сябар. Я прадставіўся, і місіс Форэстэр настойліва папрасіла мяне зайсці і расказаць пра нашыя прыгоды. Аднак я патлумачыў, што маю даручэнне, і шчыра паабяцаў зазірнуць да іх пазней і паведаміць пра поспехі ў раскрыцці справы. Ад’язджаючы ад дома, я цішком зірнуў назад. Здаецца, у мяне дагэтуль стаяць перад вачыма дзве гэтыя постаці на прыступках – дзве тонкія фігуры, што прыціснуліся адна да адной, напалову расчыненыя дзверы, святло вітальні, якое прабіваецца праз вітражнае акно, барометр і бліскучыя лесвічныя парэнчы. І гэты імгненны позірк на ціхамірны ангельскі дом суцешыў мяне ў дзікім і змрочным расследаванні, якое нас цалкам паглынула.

Чым больш думаў я пра гэтае расследаванне, тым дзічэйшым і змрачнейшым яно мне падавалася. Пакуль кэб з грукатам каціў маўклівымі, асветленымі газавымі ліхтарамі вулкамі, я ўспомніў увесь незвычайны шэраг сённяшніх здарэнняў. Першапачатковая праблема была, прынамсі, высветленая. Мы пралілі святло на смерць капітана Морстэна, на дасланыя перліны, на абвестку ў газеце і ліст. Аднак усё гэта прывяло да нашмат глыбейшай і нашмат больш трагічнай таямніцы. Індыйскі скарб, незразумелы план, знойдзены сярод рэчаў Морстэна, дзіўныя абставіны смерці маёра Шолта, новае адкрыццё скарбу і забойства таго, хто яго знайшоў, неверагодныя акалічнасці гэтага злачынства, сляды, нечаканая зброя, словы на аркушы з нататніка, такія ж самыя, як і на схеме капітана Морстэна, – гэта быў сапраўдны лабірынт, у якім чалавек, менш таленавіты за майго суседа, хутка страціў бы любую надзею знайсці ключ.

Пінчын-лэйн быў шэрагам заняпалых двухпавярховых цагляных будынкаў у адным з ніжніх кварталаў Ламбета. Я доўга грукаўся ў дом нумар тры, перш чым заўважыў хоць які рух. Урэшце за шторай мільгануў агеньчык свечкі, і з верхняга акна вызірнуў чыйсьці твар.

– Каціся адсюль, п’яны нягоднік! – пачулася з акна. – Яшчэ адзін грук – і я выпушчу на цябе сабак, сорак тры штукі!

– Выпусціце аднаго, больш не трэба, – сказаў я.

– Каціся адсюль! – крычаў голас. – Бачыць Бог, у гэтым мяшку гадзюка, і я выкіну яе табе на галаву, калі ты не зваліш!

– Але мне патрэбны сабака! – пракрычаў я.

– Мне надакучыла спрачацца! – усклікнуў містэр Шэрман. – Сцеражыся, бо я лічу да трох і кідаю гадзюку.

– Містэр Шэрлак Холмс… – пачаў я, і паводзіны гаспадара чароўным чынам змяніліся: акно тут жа шумна ляпнула, а праз хвіліну замок адамкнуўся і дзверы адчыніліся.

Містэр Шэрман аказаўся цыбатым старым з сутулымі плячыма, жылістай шыяй і ў сініх акулярах.

– Сябрам містэра Шэрлака тут заўсёды радыя, – сказаў ён. – Заходзьце, сэр. Асцярожна з барсуком, ён кусаецца. Эх, гарэза, гарэза, ты што, хочаш укусіць джэнтльмена? – словы былі скіраваныя да гарнастая, які прасоўваў злосную пысу з чырвонымі вачыма паміж прутамі клеткі. – Не зважайце, сэр, гэта проста вераценніца. У яе няма атрутных зубоў, і я выпускаю яе сюды паляваць на жукоў. Не злуйцеся, што спачатку я абышоўся з вамі груба. Гэта ўсё дзеці, тут яны часта дурэюць і ломяцца ў дзверы, каб пабудзіць мяне. Што патрэбна містэру Шэрлаку Холмсу, сэр?

– Адзін з вашых сабакаў.

– Ага, відаць, Тобі!

– Менавіта.

– Тобі жыве ў сёмым нумары налева.

Ён марудна рушыў са свечкай у руках уздоўж дзівоснай звярынай сябрыны. У невыразным прыцененым святле я мог цьмяна бачыць пільныя бліскучыя вочы, што сачылі за намі з кожнай шчыліны і кута. Нават на бэльках зверху ўрачыста сядзелі птушкі і ляніва пераступалі з нагі на нагу, калі нашы галасы трывожылі іх дрымоту.

Тобі аказаўся выродлівай істотай з доўгай поўсцю і віслымі вушамі, напалову спаніэль, напалову шатландскі знайда карычнева-белай афарбоўкі. Хадзіў сабака няўклюдна, перавальваючыся. Пасля некаторых ваганняў ён узяў у мяне кавалак цукру, які даў мне стары натураліст, і, замацаваўшы такім чынам наш саюз, без аніякіх пярэчанняў пайшоў за мной у кэб. Калі я вярнуўся ў Пандычэры-Лодж, гадзіннік на Ламбецкім палацы прабіў тры ночы. Былога баксёра Мак-Мурда арыштавалі як суўдзельніка і разам з містэрам Шолта адвезлі ва ўчастак. Вузкую браму вартавалі двое канстэбляў, але калі я назваў імя свайго сябра, яны дазволілі нам з сабакам прайсці.

Холмс стаяў ля парога, засунуўшы рукі ў кішэні і з люлькай у зубах.

– О, вы яго прывезлі! – сказаў ён. – Тобі, харошы сабачка! Этэлні Джонс ужо сышоў. Пакуль вас не было, ён праявіў нечуваную энергічнасць, арыштаваўшы не толькі нашага сябра Тадэвуша, але і брамніка, ахмістрыню і слугу-індыйца. Маёнтак застаўся на нас, а яшчэ на сяржанце ўгары. Пакіньце сабаку тут і хадзем наверх.

Мы прывязалі Тобі да стала ў вітальні і падняліся на другі паверх. Пакой заставаўся такім жа, якім мы яго пакінулі, хіба што на фігуру ў цэнтры накінулі прасціну. У куце задрамаў стомлены сяржант.

– Пазычце мне ваш ліхтар, сяржант, – сказаў мой сябар. – Цяпер завяжыце гэтую вяроўку мне на шыі, каб ліхтар вісеў на грудзях. Дзякуй. Зараз я скіну чаравікі і шкарпэткі. Ўотсан, захапіце іх з сабой уніз. Я планую пазаймацца трошкі скалалажаннем. І змачыце маю насоўку ў крэазоце. Дастаткова. А цяпер падымемся на хвілінку на гарышча.

Мы праціснуліся праз пралом, і Холмс зноў асвятліў сляды ў пыле.

– Я хачу, каб вы яшчэ раз зірнулі на гэтыя адбіткі, – сказаў ён. – Бачыце штосьці вартае ўвагі?

– Гэта сляды дзіцяці ці нізкай жанчыны, – адзначыў я.

– А апроч іх памеру? Можа, яшчэ што?

– Здаецца, звычайныя сляды, як любыя іншыя.

– Зусім не! Глядзіце на пыл! Вось адбітак правай нагі. А вось я пакідаю побач след сваёй голай нагі. У чым розніца?

– Вашыя пальцы зведзеныя разам. А на суседнім адбітку кожны палец выразна аддзелены ад астатніх.

– Менавіта! У тым і рэч. Запомніце гэтае адрозненне. А цяпер прашу вас ласкава адысці да люка і панюхаць раму. Я застануся тут, бо насоўка з крэазотам моцна пахне.

Я падпарадкаваўся і адразу ж адчуў моцны пах дзёгцю.

– Вось куды ён паставіў нагу, калі збягаў адсюль. Калі нават вы ўзялі яго след, думаю, Тобі справіцца не горш. А цяпер ідзіце ўніз, адвяжыце сабаку – і на пошукі нашага Бландэна*.

Калі я выйшаў на двор, Шэрлак Холмс ужо выбраўся на дах, і я мог бачыць, як ён, нібы вялізны святляк, марудна паўзе ўздоўж вільчака. Потым ён знік за комінамі, але хутка з’явіўся зноў, каб яшчэ раз знікнуць за процілеглым скатам. Абышоўшы дом, я ўбачыў, што Холмс сядзіць на бакавым карнізе.

– Гэта вы, Ўотсан? – пракрычаў ён.

– Я.

– Ён прыйшоў адсюль. Што там чарнее ўнізе?

– Бочка для вады.

– Крышка ёсць?

– Ёсць.

– І ніякай лесвіцы побач?

– Ніякай.

– Ды каб яго! Гэта ж самае галаваломнае месца! Але я мушу спусціцца там, дзе ён падняўся. Вадасцёк, здаецца, досыць трывалы. Ну, я паехаў!

Пачуўся шоргат ног, і ліхтар марудна папоўз па сцяне дома ўніз. Потым агеньчык скокнуў, і Холмс аказаўся на бочцы, адкуль спусціўся на зямлю.

– Прайсці яго шляхам было нескладана, – сказаў ён, нацягваючы шкарпэткі і чаравікі. – Там, дзе ён ступаў, дахоўка расхісталася, і ў спешцы ён згубіў вось гэта. Мой дыягназ пацвярджаецца, як кажаце вы, дактары.

Ён падаў мне нешта накшталт невялікага мяшэчка ці гаманца, сплеценага з каляровай саломы і расшытага таннымі шклянымі перламі. Форма і памер знаходкі наводзілі на думку пра партсігар. Унутры ляжала з паўтузіна цёмных калючак расліннага паходжання, вострых з аднаго канца і закругленых з другога, – рыхтык тая, што забіла Барталам’ю Шолта.

– Д’ябальская рэч, – сказаў Холмс. – Асцярожна, не параньцеся. Я рады, што знайшоў іх, бо ёсць шанец, што гэта ўвесь яго запас. Цяпер можна не баяцца, што хтосьці з нас неўзабаве надта блізка з імі пазнаёміцца. Лепш ужо куля з пібадзі-марціні*, я так лічу. Ну што, Ўотсан, вы гатовыя да шасцімільнай прагулкі?

– Безумоўна, – адказаў я.

– Вашая нага вытрымае?

– Ніякіх сумневаў.

– А вось і ты, сабачка! Добры стары Тобі! Нюхай, Тобі, нюхай!

Ён падсунуў выпацканую крэазотам насоўку сабаку пад нос. Расставіўшы калматыя лапы і смешна навастрыўшы адно вуха, Тобі нюхаў насоўку, як дэгустатар, што ацэньвае букет найвыбітнейшага марачнага віна. Холмс кінуў насоўку як мага далей, прывязаў да ашыйніка паўкроўкі моцную вяроўку і падвёў сабаку да бочкі. Няўклюднае стварэнне тут жа выбухнула тонкім няроўным лаем і, апусціўшы нос да самай зямлі і як мага вышэй задраўшы хвост, затупала па следзе так хутка, што павадок нацягнуўся, і мы былі вымушаныя з усіх ног кінуцца за Тобі.

Усход спакваля яснеў, і мы ўжо маглі агледзецца ў халодным шэрым святле. Прастакутны масіўны дом з чорнымі пустымі вокнамі і высокімі голымі сценамі высіўся за нашымі спінамі, сумны і самотны. Дарога нашая ляжала праз сад, цераз яміны і канавы, якія яго перасякалі і перакрыжоўвалі. Усё гэтае месца з раскіданымі там і тут купамі зямлі і кепска дагледжанай парасцю выглядала такім закінутым і злавесным, што здавалася адпаведным фонам для нядаўняй страшнай трагедыі.

Дабегшы да мура, што атачаў сад, Тобі, нецярпліва скуголячы, кінуўся уздоўж яго ценю, пакуль урэшце не спыніўся ў куце, што схаваўся за маладым букам. Там, дзе сыходзіліся дзве сцяны, некалькі цаглінаў былі ссунутыя, і шчыліны падаваліся сцёртымі і закругленымі ўніз, быццам імі часта карысталіся як лесвіцай. Холмс ускараскаўся на мур і, узяўшы з маіх рук сабаку, перакінуў яго на іншы бок.

– Драўляная нага тут наслядзіла, – заўважыў ён, калі я таксама ўскараскаўся на мур. – Бачыце, на белай вапне плямка крыві. Якое шчасце, што з учорашняга дня не было сур’ёзнага дажджу. Мы спазняемся на дваццаць восем гадзін, але пах на дарогах усё яшчэ ёсць.

Прызнаюся, што на гэты конт у мяне былі сумневы, бо я помніў, які на лонданскай дарозе моцных рух. Аднак страхі мае хутка развеяліся. Тобі, не вагаючыся і нікуды не збочваючы, патрухаў сваім непараўнальным манерам проста наперад. Рэзкі пах крэазоту перамог, відаць, усе астатнія пахі.

– Не думайце толькі, – сказаў Холмс, – што мой поспех залежыць ад таго, што нехта з нашых сяброў выпадкова наступіў на хімікаліі. Цяпер я ведаю дастаткова, каб узяць іх след многімі іншымі спосабамі. Гэты проста самы хуткі, і калі ўжо лёс даў нам у рукі ніць, было б злачынствам ёй не скарыстацца. Справа, аднак, ужо не выглядае цікавай лагічнай задачкай, якой падавалася спачатку. Праз гэты занадта відавочны след нашая заслуга не будзе такой ужо і вялікай.

– Яшчэ як будзе! – запярэчыў я. – Магу вас упэўніць, Холмс, што я шчыра захапляюся хуткасцю, з якой вы робіце высновы, – яна ўражвае нават больш, чым у справе Джэферсана Хоўпа! А тут жа ўсё яшчэ глыбей і складаней. Як вы, напрыклад, змаглі так упэўнена апісаць чалавека з драўлянай нагой?

– Фэ, мой дарагі хлопча, гэта ж так проста! Але ніякай патэтыкі – усё тут відавочна і несумненна. Два афіцэры, якія ахоўваюць вязняў, даведаліся пра важны сакрэт, дзе схаваны скарб. Карту ім намаляваў ангелец Джонатан Смол – вы памятаеце, мы бачылі яго імя на плане капітана Морстэна. Ад імені сябе самога і сваіх таварышаў ён з некаторай доляй драматызму падпісаўся «знакам чатырох». З дапамогай плана афіцэры – ці адзін з іх – здабылі скарб і прывезлі яго ў Англію, не выканаўшы, як мы можам меркаваць, адну з умоваў, на якіх яго атрымалі. Чаму ж Джонатан Смол не завалодаў скарбам сам? Адказ ляжыць на паверхні. На плане стаіць дата, калі Морстэн быў шчыльна звязаны з вязнямі. Джонатан Смол не мог атрымаць скарб, бо тады разам са сваімі суўдзельнікамі сядзеў у турме.

– Але гэта толькі здагадка, – сказаў я.

– Больш чым здагадка – гэта адзіная гіпотэза, якія тлумачыць усе факты. Давайце паглядзім, як добра яна адпавядае далейшым падзеям. Некалькі гадоў маёр Шолта, валодаючы здабытым скарбам, жыве спакойна і шчасліва. Потым атрымлівае ліст з Індыі, які моцна яго палохае. З чаго б гэта?

– У лісце вядзецца пра тое, што чалавек, з якім ён кепска абышоўся, выйшаў на волю.

– Ну ці збег. Гэта больш імаверна, бо Джон Шолта напэўна ведаў тэрмін яго зняволення, і калі б ён скончыўся, для маёра гэта не было б такой нечаканкай. Што ён тады робіць? Спрабуе абараніцца ад чалавека з драўлянай нагой, дарэчы, белага, бо маёр памылкова пераблытаў яго з мясцовым гандляром і падстрэліў таго з пісталета. А ў плане ёсць толькі адно імя белага чалавека – астатнія індусы і мусульмане. Іншых белых там няма. Таму мы з упэўненасцю можам сцвярджаць, што Драўляная Нага і ёсць Джонатанам Смолам. Ну як, мае развагі падаюцца вам непераканаўчымі?

– Не, пакуль усё каротка і ясна.

– А цяпер давайце паставім сябе на месца Джонатана Смола. Зірнем на справу, так бы мовіць, з яго гледзішча. Ён вяртаецца ў Англію, з аднаго боку прагнучы атрымаць тое, што лічыць сваёй уласнасцю, а з другога – адпомсціць таму, хто кепска з ім абышоўся. Даведваецца, што Шолта жывы, і, цалкам імаверна, знаёміцца з яго прыслугай. Быў у маёра дварэцкі, Лал Раа, якога мы не бачылі, але місіс Бэрнстан апісвала яго з вялікай непрыязнасцю. Смол, аднак, тайніка не знайшоў, бо ніхто, апроч самога маёра і яго вернага слугі, цяпер ужо нябожчыка, не ведаў, дзе схаваны скарб. Раптам Смол дазнаецца, што маёр пры смерці. Адчайна баючыся, што сакрэт скарбу памрэ разам з ім, Смол нейкім чынам праслізгвае міма варты, дабіраецца да акна хворага, і толькі прысутнасць двух малодшых Шолта перашкаджае яму залезці ў пакой. Даведзены нянавісцю да шалу, той жа ноччу ён забіраецца ў дом памерлага і абшуквае ўсе прыватныя паперы маёра, спадзеючыся знайсці хоць якія звязаныя са скарбам запісы, і ўрэшце пакідае згадку пра свой візіт – цыдулку са «знакам чатырох». Ён, без сумневу, планаваў забіць маёра і пакінуць ля яго цела нейкі намёк на тое, што з гледзішча чатырох кампаньёнаў гэта не звычайнае забойства, а нешта накшталт справядлівага акту. Прыкладаў такой вычварнай і эксцэнтрычнай пыхлівасці ў аналах крыміналістыкі дастаткова, і звычайна яна робіцца каштоўным ключом для высвятлення асобы злачынцы. Пакуль вам усё зразумела?

– Больш чым.

– Ну і што застаецца Джонатану Смолу? Ён можа толькі таемна сачыць за спробамі знайсці каштоўнасці. Магчыма, нават пакідае Англію і бывае тут толькі наездамі. Урэшце спадчыннікі знаходзяць гарышча, Смол адразу ж пра гэта даведваецца, і тут мы зноў разумеем, што сярод слуг Шолта быў яго чалавек. Джонатан са сваёй драўлянай нагой ніяк не можа дабрацца да размешчанага досыць высока пакоя Барталам’ю Шолта, а таму бярэ з сабой досыць цікавага памагатага, які з гэтай задачай спраўляецца, аднак ступае голай пяткай у крэазот – і вось на сцэну выходзіць Тобі, у выніку чаго афіцэра з палавінным акладам і пашкоджаным ахілавым сухажыллем чакае шэсць міляў кульгання.

– Дык значыць, злачынства здзейсніў не сам Джонатан, а яго памочнік?

– Менавіта. Прычым Джонатан хутчэй за ўсё быў незадаволены, калі меркаваць з характару пакінутых ім у пакоі слядоў. На Барталам’ю Шолта ён не злаваўся і хацеў бы, каб таго проста звязалі і заторкнулі яму кляпам рот. Сунуць галаву ў пятлю ён не збіраўся. Аднак тут ад яго нічога не залежала: дзікія інстынкты яго суўдзельніка прарваліся вонкі, атрута зрабіла сваю справу, а таму Джонатан Смол проста пакінуў «знак чатырох», спусціў куфэрак з каштоўнасцямі на зямлю і спусціўся сам. Вось так выглядае ўзноўлены мной ланцуг падзеяў. Што да яго аблічча, то пасля столькіх гадоў на Андаманскіх астравах ён мусіць быць загарэлым і не зусім маладым. Рост лёгка разлічваецца з даўжыні крокаў, а пра яго бараду мы ведалі і раней. Расліннасць на твары начнога госця моцна ўразіла Тадэвуша Шолта, калі ён убачыў Смола ў акне. Што там у нас было яшчэ?

– Яго памагаты.

– Ага, памагаты. Тут таксама вялікай таямніцы няма. Хутка вы і самі пра ўсё даведаецеся. Якое свежае ранішняе паветра! Зірніце на тую ружовую аблачынку, якая плыве ў небе, быццам пёрка гіганцкага фламінга. А вунь чырвоны край сонца прабіваецца праз туманы, што ахуталі Лондан. Яно свеціць многім добрым людзям, аднак асмелюся заўважыць, што ніводзін з іх не бяжыць цяпер па больш дзіўнай справе, чым мы з вамі. Якімі дробнымі здаемся мы са сваімі пустымі амбіцыямі і мэтамі ў параўнанні з магутнымі і вечнымі сіламі прыроды! Як ваш Жан Поль*?

– Някепска. Я вярнуўся на яго праз Карлайла*.

– Гэта нібыта ісці ўздоўж ручая, які выводзіць цябе да возера, адкуль ён выцякае. Ён выказаў адну цікавую, але глыбокую думку – што галоўны доказ сапраўднай велічы чалавека ляжыць у яго разуменні ўласнай нікчэмнасці. Такім чынам магчымасць параўноўваць і ацэньваць сама па сабе сведчыць пра высакародства духу. Рыхтэр* дае шмат пажытку для розуму. Пісталета ў вас пры сабе няма?

– Не, толькі кій.

– Не выключаю, што калі мы дабяромся да іх логава, нешта такое нам спатрэбіцца. Джонатана я пакідаю на вас, але калі той другі акажацца небяспечным, я яго проста застрэлю.

З гэтымі словамі ён дастаў рэвальвер, зарадзіў яго двума патронамі і схаваў назад у правую кішэню пінжака.

Увесь гэты час Тобі цягнуў нас уздоўж аточаных з абодвух бакоў дамкамі прасёлкавых дарог, што вялі ў сталіцу. Але вось мы ўрэшце апынуліся сярод бясконцых вуліц, якія ўжо бурлілі рабочымі і докерамі і на якіх неахайныя жанчыны ўжо адчынялі аканіцы і падмяталі ля дзвярэй прыступкі. Піўная на рагу якраз пачала свой дзень, і з яе час ад часу выходзілі суровага выгляду рабацягі, выціраючы рукавамі бароды пасля ранішняга асвяжальнага глытка. Туды-сюды сноўдаліся валацужныя сабакі, цікаўна сочачы за намі, аднак наш непаўторны Тобі не глядзеў ні направа, ні налева, а ўпэўнена трухаў наперад гарачым следам, апусціўшы нос да зямлі і зрэдчас нецярпліва падскавытваючы.

Мы мінулі Стрытхэм, Брыкстан, Кэмбервэл і апынуліся на Кенінгтан-лэйн, бакавымі вулкамі дабраўшыся да Авала*. Здавалася, што тыя, каго мы пераследавалі, ішлі такім зігзагападобным шляхам, каб пазбегнуць пагоні. Яны ні разу не выйшлі на галоўную дарогу, калі хоць нейкая паралельная вуліца давала магчымасць трымацца патрэбнага кірунку. Ля пачатку Кенінгтан-лэйн яны павярнулі налева – у бок Бонд-стрыт і Майлз-стрыт. Там, дзе апошняя вывела нас на Найт-плэйс, Тобі перастаў трухаць і пачаў бегаць туды-сюды, адно вуха натапырыўшы, а другое павесіўшы, усім сваім выглядам паказваючы поўную сабачую разгубленасць. Потым закульгаў па коле, час ад часу пазіраючы на нас, нібыта збянтэжана шукаючы падтрымкі.

– Што гэта, чорт дзяры, з ім здарылася? – прарыкаў Холмс. – Яны не маглі ўзяць тут кэб ці падняцца ўверх на паветраным шары.

– Магчыма, яны трохі тут пастаялі, – выказаў я сваё меркаванне.

– А, тады ўсё добра. Вось і Тобі зноў узяў след, – з палёгкай сказаў мой кампаньён.

Сабака і праўда імгненна ўзяў старт, нібы пасля доўгага вынюхвання раптам сабраўся з думкамі, і паімчаў наперад з новымі сіламі і рашучасцю. Пах, відаць, зрабіўся яшчэ мацнейшым, чым дагэтуль, бо Тобі ўжо не апускаў нос да зямлі, а цягнуў нас на павадку, увесь час спрабуючы сарвацца на бег. Вочы Холмса заблішчэлі – значыць, ён думае, што канец нашага падарожжа блізкі.

Цяпер мы беглі праз Найн-Элмз і хутка наблізіліся да вялікага ляснога склада кампаніі «Бродэрык і Нэльсан» ля таверны «Белы арол». Ашалелы ад узбуджэння сабака заляцеў праз браму ў складскі двор, дзе ўжо працавалі пільшчыкі. Па габлюшках і апілках сабака выбег у праход паміж будынкамі, павярнуў за рог, праслізнуў паміж дзвюма кастрамі і ўрэшце з трыумфальным лаем скокнуў на вялікую бочку, што стаяла на ручной цялежцы, на якой яе прывезлі. З высалапленым языком і бліскучымі вачыма Тобі стаяў на бочцы, пераводзячы позірк з аднаго з нас на другога і шукаючы знакаў пахвалы. Усе бакі бочкі і колы цялежкі былі выпацканыя цёмнай вадкасцю, а паветра вакол здавалася цяжкім ад паху крэазоту.

Мы з Шэрлакам Холмсам бездапаможна зірнулі адзін на аднаго і выбухнулі нястрымным рогатам.

Раздзел 8. Нерэгулярная вышуковая паліцыя з Бэйкер-стрыт

– Што цяпер? – спытаў я. – Тобі страціў сваю бясхібную рэпутацыю.

– Ён дзейнічаў адпаведна сваім здольнасцям, – адказаў Холмс, здымаючы сабаку з бочкі і выводзячы яго са склада. – Уявіце, колькі крэазоту праходзіць за адзін дзень праз Лондан, а таму няма нічога дзіўнага, што наш след перасеклі. Цяпер яго шмат дзе выкарыстоўваюць, асабліва для кансервавання дрэва. Бедны Тобі ні ў чым не вінаваты.

– Значыць, трэба зноў вярнуцца да пачатковага следу?

– Так, і на шчасце, мы ад яго далёка не адышлі. Цяпер зразумела, што на рагу Найт-плэйс сабаку заблытала раздваенне следу. Мы ўзялі памылковы кірунак. Застаецца толькі вярнуцца да другога.

Нічога складанага тут не было. Мы адвялі Тобі туды, дзе ён здзейсніў промах, ён зрабіў яшчэ адно кола і ўрэшце патрухаў у новым кірунку.

– Зараз мы мусім зважаць, каб ён не прывёў нас туды, адкуль прывезлі тую бочку, – заўважыў я.

– Я ўжо пра гэта падумаў. Бачыце, Тобі трымаецца ходніка, тым часам як бочка магла прыкаціць толькі па дарозе. Не, цяпер мы ўзялі правільны след.

След гэты вёў праз Бельмон-плэйс і Прынсэз-стрыт, а пасля павярнуў да ракі. У канцы Брод-стрыт ён падышоў да маленькага драўлянага прычала. Тобі выбег на самы яго край і там спыніўся, скуголячы і паглядаючы на плынь, што цямнела ўнізе.

– Не шанцуе нам, – сказаў Холмс. – Тут яны ўзялі лодку.

На вадзе ўздоўж прычала пагойдвалася некалькі пласкадонак і ялікаў. Мы падвялі Тобі да кожнай пасудзіны, але колькі ён ні ўнюхваўся, следу не было.

Непадалёк ад гэтай грубай прыстані мы ўбачылі цагляны дамок, на другім акне якога вісела драўляная шыльда з вялікімі літарамі «Мардэкай Сміт» і ніжэй: «Пракат лодак на гадзіну ці дзень». Другая шыльда, над дзвярыма, паведаміла нам, што арандаваць тут можна яшчэ і паравы катэр. Гэтую інфармацыю пацвярджала вялікая куча коксу ля вады. Шэрлак Холмс марудна агледзеўся: яго твар набыў нядобры выраз.

– Справы дрэнь, – адзначыў ён. – Тыя хлопцы нашмат спрытнейшыя, чым я думаў. След свой яны, відаць, схавалі. Баюся, мы маем справу са старанна прадуманым планам.

Ён падышоў да дзвярэй дамка, і тут яны адчыніліся, выпусціўшы вонкі кучаравага хлопчыка гадоў шасці, за якім бегла таўставатая чырванатварая жанчына з вялікай губкай у руцэ.

– А ну вяртайся, Джэк, і будзем мыцца! – крычала яна. – Давай сюды, чарцяня малое, бо як прыйдзе бацька і ўбачыць цябе такога, мала нам з табой не падасца!

– Які слаўны хлопчык! – Холмс, як стратэг, пачаў здалёк. – Ну проста юны ружовашчокі прайдзісвет! Кажы, Джэк, чаго ты хочаш больш за ўсё?

– Шылінг, – на імгненне задумаўшыся, адказаў хлопчык.

– Можа, яшчэ штосьці?

– Два шылінгі, – прамармытаў ружовашчокі прайдзісвет, падумаўшы яшчэ.

– Ну, тады трымай! Лаві! Цудоўнае дзіця, місіс Сміт.

– Дзякуй Богу, сэр, так яно і ёсць. Разумненькі. Толькі што справіцца з ім ніяк, асабліва калі мужа доўга няма.

– Няма, кажаце? – расчаравана перапытаў Холмс. – Шкада, а я хацеў з містэрам Смітам пагаварыць.

– Дык вось няма з учорашняга ранку, сэр. Я, шчыра кажучы, пачынаю за яго хвалявацца. Але калі вам трэба лодка, сэр, то я магу дапамагчы.

– Я хацеў бы наняць паравы катэр.

– Ох, Бог з вамі, сэр, якраз на катэры ён і паехаў. Гэта мяне і хвалюе, я ж ведаю, што вугалю там хопіць толькі да Вуліджа і назад. Калі б яшчэ на баркасіку, усё нічога, ён па справах часта плавае ажно да Грэйвсэнда, і калі працы шмат, тады там сабе дзесь і начуе. А што толку з паравога катэра без вугалю?

– Ён мог трохі на прычале дакупіць.

– Мог, сэр, але звычайна так не робіцца. Кажуць, што яны там ломяць за вугаль столькі, што хапіла б яшчэ на пару мяхоў. Ну, і не спадабаўся мне той калека з драўлянай нагой: твар брыдкі, гамана заморская. Вечна тут сноўдаецца без патрэбы…

– З драўлянай нагой, кажаце? – з ветлівай цікаўнасцю ўдакладніў Холмс.

– Але, сэр, загарэлы такі, а з твару – ну чыстая малпа. Ён не раз прыходзіў да майго мужа і падняў яго ўчора ноччу, больш за тое, мужанёк мой ведаў, што той прыйдзе, бо катэр быў ужо гатовы. Скажу вам шчыра, сэр: не падабаецца мне ўсё гэта, ох не падабаецца.

– Але дарагая мая місіс Сміт, – паціснуў Холмс плячыма, – вы дарэмна сябе палохаеце. Адкуль такая ўпэўненасць, што мінулай ноччу прыходзіла менавіта драўляная нага? З чаго вы гэта ўзялі?

– А гэта ўсё яго голас, сэр. Я-та яго голас ведаю: сіплы такі, незразумелы. Ён пастукаў у акно – гадзіны тры было, не менш: «Давай падымайся, дружа, – сказаў ён – вахта чакае». Стары пабудзіў Джыма – гэта мой старэйшанькі – і яны абодва сышлі і ні слова мне сказалі. Я нават чула, як дзеравяшка стукае па камянях.

– А гэты, з драўлянай нагой, быў адзін?

– Не магу сказаць, што ўпэўненая, сэр, але больш я нікога не чула.

– Што ж, місіс Сміт, даруйце за клопат, але мне вельмі быў патрэбны ваш катэр. Я чуў пра яго добрыя водгукі. Як ён там называецца?

– «Аўрора», сэр.

– Ах, так… Гэта выпадкова не той зялёны дзядуля з жоўтай палоскай і вельмі шырокай кармой?

– Не-не, наш такі невялічкі і акуратны, ну, як і іншыя тут, на рацэ. Чорны такі, з дзвюма чырвонымі лініямі – нядаўна пафарбавалі.

– Дзякуй. Спадзяюся, містэр Сміт хутка вернецца. Я збіраюся ўніз па рацэ, калі ўбачу вашую «Аўрору», дык скажу там, што вы хвалюецеся. Вы сказалі, чорная труба?

– Не, сэр, чорная з белым краем.

– Ах, так, безумоўна. Гэта бакі чорныя. Добрага вам дня, місіс Сміт. А вунь і лодачнік, Ўотсан. Зараз пераправімся на іншы бераг.

– Размаўляючы з такімі людзьмі, Ўотсан, – пачаў Холмс, калі мы сядзелі пад ветразем яла, – ніколі нельга даць ім зразумець, што іх інфармацыя мае для цябе хоць нейкае значэнне. Калі яны пра гэта раптам здагадаюцца, то тут жа замкнуцца, як вустрыцы. Калі ж слухаеш іх, так бы мовіць, неахвотна, ёсць надзея дазнацца пра тое, што трэба.

– Ну, цяпер зразумела, што рабіць далей, – сказаў я.

– І што б вы рабілі?

– Наняў бы катэр і адправіўся б уніз па рацэ за «Аўрорай».

– Дарагі мой сябра, такая задача нам не па сілах. Яны маглі прычаліць на любой прыстані па абодва бакі ракі да самага Грынвіча. За тым мостам на некалькі міляў цягнецца сапраўдны лабірынт прычалаў. На такія пошукі нам адным спатрэбіцца нямала часу.

– Тады мы задзейнічаем паліцыю.

– Не. Этэлні Джонса я паклічу хіба што ў апошні момант. Ён хлопец някепскі, і мне не хочацца шкодзіць яму ў прафесійным плане. Калі мы ўжо зайшлі так далёка, я збіраюся давесці справу да канца.

– Можа, тады павесім аб’яву з просьбай пра інфармацыю?

– Яшчэ горшая ідэя! Тады нашыя злачынцы даведаюцца, што пагоня наступае ім на пяткі, і пакінуць краіну. Думаю, з’ехаць плануецца ў любым выпадку, але пакуль яны ўпэўненыя, што небяспекі няма, спяшацца ім няма сэнсу. У гэтым плане энергічнасць Джонса нам толькі на руку, бо ён абавязкова выкажацца пра справу ў прэсе, і ўцекачы падумаюць, што пусцілі ўсіх памылковым следам.

– Ну і што нам тады рабіць? – спытаў я, калі мы прычалілі ля мілбанкскага папраўчага дома.

– Браць вось гэты хэнсам, ехаць дадому, а там паснедаць і гадзінку адпачыць. Цалкам магчыма, што наступную ноч мы таксама будзем на нагах. Кэбмен, спыніцеся ля тэлеграфа! А Тобі пакуль пакінем пры сабе, ён яшчэ можа спатрэбіцца.

Мы выйшлі ля пошты на Грэйт-Пітэр-стрыт, і Холмс адправіў тэлеграму.

– Як вы думаеце, каму? – спытаў ён, калі мы рушылі далей.

– Нават не ўяўляю.

– Памятаеце аддзел вышуковай паліцыі з Бэйкер-стрыт, які я задзейнічаў у справе Джэферсана Хоўпа?

– Безумоўна, – рассмяяўся я.

– Яны зноў могуць зрабіць нам неацэнную паслугу. Калі не змогуць, ёсць і іншыя спосабы, але звернемся спачатку да іх. Тэлеграма паляцела да майго маленькага бруднага лейтэнанта Ўігінса, і я не сумняваюся, што ён з’явіцца перад намі са сваёй бандай яшчэ да канца сняданку.

Было недзе восем-дзевяць гадзінаў, і мой арганізм толькі цяпер адрэагаваў на такую бурную і актыўную ноч. Я стаміўся і моцна кульгаў, мазгі мае былі затлумленыя, а цела – знясіленае. Прафесійны энтузіязм мяне, як майго сябра, не паглынаў, не мог я і глядзець на справу як на абстрактную інтэлектуальную задачу. Пра забітага Барталам’ю Шолта я чуў мала добрага, а таму асаблівай варожасці да яго забойцаў не адчуваў. Вось скарб – іншая рэч. Ён увесь ці, прынамсі, яго частка па праве належыць міс Морстэн. Пакуль застаецца хоць нейкі шанец вярнуць ёй каштоўнасць, я гатовы прысвяціць гэтаму сваё жыццё. Калі прапажа знойдзецца, міс Морстэн, відаць, назаўсёды будзе для мяне страчаная. Але калі кіравацца ў каханні такімі думкамі, пачуццё акажацца зусім дробязным і сябелюбным. Калі ўжо Холмс выкладваецца ў пошуку злачынцаў напоўніцу, то прычына, якая гоніць за скарбам мяне, у дзесяць разоў мацнейшая.

Ванна на Бэйкер-стрыт і змена адзення поўнасцю мяне асвяжылі. Калі я спусціўся ў гасцёўню, сняданак ужо быў на стале, а Холмс піў каву.

– А вось і яно, – са смехам паказаў ён на газету. – Наш нястомны Джонс і ўсюдыісны рэпарцёр цудоўна справіліся са сваёй задачай. Але вам гэтая гісторыя, мабыць, надакучыла. Налягайце лепш на яечню з беконам.

Я ўзяў газету і прачытаў кароткую нататку пад назвай «Таямнічы выпадак у Апэр-Норвудзе».

«Мінулай ноччу каля дванаццаці гадзінаў, – пісала «Стандард», – містэр Барталам’ю Шолта, які жыве ў Пандычэры-Лодж у Апэр-Норвудзе, быў знойдзены ў сваім пакоі мёртвым пры абставінах, якія ўказваюць на злачынства. На сённяшні дзень вядома, што на целе містэра Шолта слядоў гвалту не адшукалі, затое знікла надзвычай каштоўная калекцыя індыйскіх упрыгожанняў, якую згаданы джэнтльмен атрымаў у спадчыну ад бацькі. Цела знайшлі містэр Шэрлак Холмс і доктар Ўотсан, якія зазірнулі ў дом няшчаснага разам з яго братам, містэрам Тадэвушам Шолта. Дзякуючы выключнаму шанцаванню містэр Этэлні Джонс, знакаміты інспектар з вышукнога аддзела паліцыі, акурат знаходзіўся на норвудскім паліцэйскім участку, а таму на месца злачынства трапіў усяго праз паўгадзіны пасля трывогі. Дасведчаны прафесіянал адразу ўзяўся за расследаванне, якое ўжо прынесла бліскучы вынік: пад арышт узятыя брат памерлага Тадэвуш Шолта, ахмістрыня місіс Бэрнстан, дварэцкі-індус на імя Лал Раа, а таксама брамнік, ці ахоўнік, Мак-Мурда. Следства не сумняваецца, што рабаўнік ці рабаўнікі добра ведалі дом, бо дасканалыя тэхнічныя веды містэра Джонса і яго здольнасць заўважаць кожную драбніцу далі яму магчымасць пераканаўча давесці, што зламыснікі не маглі трапіць у пакой праз дзверы ці праз акно і праніклі ў дом праз дах, то бок праз люк, які вёў на гарышча, звязанае з пакоем, дзе знайшлі цела. Гэты з усёй дакладнасцю ўстаноўлены факт даказвае, што перад намі зусім не выпадковы рабунак. Хуткія і энергічныя дзеянні прадстаўнікоў закону чарговы раз пацвярджаюць, што роля магутнага і рашучага розуму ў такіх сітуацыях бывае проста неацэннай. Застаецца толькі дадаць, што наш выпадак – яшчэ адзін аргумент на карысць тых, хто хоча бачыць ангельскую паліцыю больш дэцэнтралізаванай, наблізіўшы яе такім чынам да магчымых месцаў злачынства і зрабіўшы больш эфектыўнай у расследаваннях, якія ёсць яе найпершым абавязкам».

– Ну хіба гэта не шыкоўна! – ухмыльнуўся Холмс з-за свайго кававага кубка. – Што вы пра гэта думаеце?

– Думаю, што мы цудам пазбеглі арышту як падазраваныя ў злачынстве.

– Вось і я пра тое ж. Але сумняваюся, што мы і цяпер у бяспецы: хто ведае, чаго надумае Джонс, калі з ім здарыцца чарговы прыступ рашучасці.

У гэты момант у дзверы гучна зазванілі, і я пачуў, як нашая гаспадыня місіс Хадсан, павысіўшы голас, спалохана спрабуе некага спыніць.

– Божа мой, Холмс, – прыпадняўшыся, сказаў я, – па нас і праўда прыйшлі!

– Ну, усё не так кепска, як вы думаеце. Гэта ўсяго толькі неафіцыйны следчы аддзел – маё нерэгулярнае войска з Бэйкер-стрыт.

На лесвіцы пачуўся хуткі тупат босых ног і гучная гамана – і вось у пакой уваліўся тузін брудных і абарваных вулічных падшыванцаў. Нягледзячы на шумнае ўварванне, сярод іх панавала нешта падобнае да дысцыпліны, бо яны адразу ж сталі ў шэраг і ўтаропіліся ў нас нецярплівымі вачыма. Адзін з іх, вышэйшы і старэйшы за астатніх, з абыякавай самаўпэўненасцю, што забаўна кантраставала з усім выглядам гэтага падазронага пудзіла, зрабіў крок наперад.

– Атрымаў вашае паведамленне, сэр, – сказала пудзіла. – Прыцягнуў усіх. Тры шылінгі і шасціпенсавік за білеты.

– Трымайце, – адказаў Холмс, дастаючы некалькі манет. – Далей яны будуць дакладаць табе, Ўігінс, а ты ўжо – мне. Наш дом яшчэ адной такой атакі не перажыве. Аднак добра, што цяпер вы ўсе пачуеце мае інструкцыі. Трэба знайсці паравы катэр пад назвай «Аўрора», чорны з дзвюма чырвонымі палоскамі, труба чорная з белым краем, уласнік – Мардэкай Сміт. Пасудзіна пайшла кудысьці ўніз па рацэ. Нехта адзін павінен вартаваць на прыстані Сміта насупраць Мілбанка на выпадак, калі катэр вернецца. Размяркуйце, каму які раён, і старанна абшукайце абодва берагі. Нешта дазнаецеся – сігнальце. Усё зразумела?

– Так, начальнік! – адказаў Ўігінс.

– Аплата як заўсёды плюс гінея таму, хто знойдзе катэр. Вось аванс за дзень. А цяпер псік!

Холмс даў кожнаму па шылінгу, і хлопцы затупаталі на лесвіцы – праз некалькі імгненняў я ўжо бачыў, як хеўра цячэ ўніз па вуліцы.

– Калі катэр не патануў, яны яго знойдуць, – сказаў Холмс, падняўшыся з-за стала і запаліўшы люльку. – Яны ўсюды пралезуць, усё падгледзяць і падслухаюць. Думаю, яшчэ да вечара мы нешта ад іх атрымаем. А пакуль не застаецца нічога, як толькі чакаць вынікаў. Мы не возьмем згублены след, пакуль не знойдзем «Аўрору» ці містэра Мардэкая Сміта.

– Думаю, рэшту сняданку мы аддамо Тобі. Дык вы спаць, Холмс?

– Не, я не стаміўся. Дзіўны ў мяне арганізм – не помню, каб мяне калі-небудзь стамляла праца, затое бяздзеянне вымотвае дарэшты. Я збіраюся пакурыць і падумаць пра гэтую дзіўную справу, у якую нас уцягнула такая прыемная кліентка. Калі ў свеце і здараюцца лёгкія расследаванні, то нашае – акурат з такіх. Людзі з драўлянымі нагамі сустракаюцца не надта часта, а памагаты, мушу прызнацца, і ўвогуле ўнікальны.

– Зноў гэты памагаты!

– Але я не хачу рабіць з яго таямніцы. Зрэшты, у вас ужо мусіць быць пра яго ўласнае меркаванне. Ну ж, паразважайце над тым, што мы маем. Дробныя сляды, пальцы, абсалютна не знаёмыя з абуткам, голыя ступакі, палка з каменным наканечнікам, надзвычайная спрытнасць, атручаныя калючкі. Што ўсё гэта можа значыць?

– Дзікун! – усклікнуў я. – Можа, нехта з тых індусаў, што дзейнічалі разам з Джонатанам Смолам?

– Наўрад ці, – адказаў мой сябар. – Калі я ўпершыню пабачыў сляды нечаканай зброі, я схіляўся да такога ж меркавання, але незвычайны характар адбіткаў вымусіў мяне яго перагледзець. Сярод насельнікаў паўвострава Індастан ёсць нізкія людзі, але такіх слядоў яны пакінуць не маглі. Уласна ў індусаў ступакі доўгія і вузкія. Вялікі палец у мусульманаў, што носяць сандалі, выразна аддзелены, бо там праходзіць раменьчык. Што да дробных атручаных стрэл, то выкарыстаць іх можна толькі адным спосабам: стрэліць праз трубку, у якую трэба дзьмуць. Ну і адкуль тады мог прыехаць сюды наш дзікун?

– З Паўднёвай Амерыкі? – рызыкнуў я.

Холмс працягнуў руку і зняў з паліцы аб’ёмны том.

– Зазірнем у першы том геаграфічнага даведніка, які акурат публікуецца. Да яго можна звяртацца як да найвышэйшай інстанцыі. Што мы тут маем? Ага, Андаманскія астравы размешчаныя ў Бенгальскім заліве за 340 міляў на поўнач ад Суматры. Хм, хм… Што там далей? Вільготны клімат, каралавыя рыфы, акулы, Порт-Блэр, катаржныя баракі, востраў Ратлент, таполі… А, вось і яно! «Абарыгены Андаманскіх астравоў могуць, відаць, прэтэндаваць на званне самых нізкіх людзей на зямлі, хаця некаторыя антраполагі аддаюць у гэтым плане першынства афрыканскім бушменам, амерыканскім індзейцам племені дыгер ці вогнезямельцам. Сярэдняя вышыня андаманскіх абарыгенаў не перавышае чатырох футаў, але сустракаецца нямала дарослых асобаў, нашмат ніжэйшых за гэты паказчык. Гэта жорсткія, змрочныя і непрыязныя людзі, здольныя, аднак, на вернасць тым, хто заваяваў іх давер». Звярніце на гэта ўвагу, Ўотсан. Але ідзем далей. «На выгляд яны непрыгожыя, з вялікімі звыродлівымі галовамі, маленькімі злоснымі вачамі і скажонымі рысамі твару. Ступакі і кісці рук у іх, аднак, надзіва маленькія. Людзі гэтыя такія непрыязныя і жорсткія, што ўсе спробы ангельскіх афіцэраў хоць неяк з імі сысціся пацярпелі паразу. Андаманцы заўсёды наганялі жах на пацярпелых караблекрушэнне, бо разбівалі тым, хто выжыў, галовы дубінкамі з каменнымі наканечнікамі ці забівалі атручанымі стрэламі. Разня нязменна заканчвалася канібальскім баляваннем». Мілыя, прыемныя людзі, праўда, Ўотсан? Калі б наш прыяцель мог дзейнічаць самавольна, справа набыла б яшчэ жудаснейшы паварот. Таму я раблю выснову, што Джонатан Смол узяў яго з сабой толькі ад нявыкруткі.

– Але дзе ён знайшоў такога дзіўнага памочніка?

– О, гэтага я ўжо не ведаю. Але калі мы высветлілі, што Смол прыбыў сюды з Андаманскіх астравоў, няма нічога дзіўнага ў тым, што ён узяў з сабой адтуль абарыгена. Не сумняваюся, што хутка мы з усім разбяромся. Але ведаеце, Ўотсан, вы выглядаеце страшна выматаным. Кладзіцеся сюды, на канапу, і паглядзім, ці хутка я змагу навеяць на вас сон.

Ён узяў з кута сваю скрыпку, і як толькі я расцягнуўся на канапе, зайграў нейкую ціхую, летуценную і пяшчотную мелодыю – несумненна, уласнага сачынення, бо Холмс меў цудоўны талент імправізацыі. Я цьмяна ўспамінаю яго худыя рукі, строгі твар і рухі смычка. Потым мне падалося, што я мірна плыву кудысьці ў лагодным моры гукаў і ўрэшце аказваюся ў краіне сноў, дзе нада мной схіляецца мілы твар Мэры Морстэн.

Раздзел 9. Ланцуг разарваны

Калі я прачнуўся, пачынала вечарэць. Сон асвяжыў мяне і дадаў новых сіл. Шэрлак Холмс сядзеў на тым самым месцы, адклаўшы, праўда, скрыпку і заглыбіўшыся ў чытанне. Калі я паварушыўся, ён зірнуў у мой бок, і я заўважыў, што яго твар змрочны і ўстурбаваны.

– Вы так моцна спалі, – прамовіў ён. – Я баяўся, што галасы вас абудзяць.

– Я нічога не чуў, – адказаў я. – Дык ёсць навіны?

– На жаль, няма. Мушу прызнацца, гэта мяне дзівіць і бянтэжыць. Я чакаў, што да вечара нешта праясніцца. Толькі што забягаў Ўігінс. Сказаў, што яны не знайшлі і следу катэра. Прыкрая затрымка – а нам дарагая кожная гадзіна.

– Я магу дапамагчы? Я добра адпачыў і гатовы на яшчэ адну начную вылазку.

– Не, пакуль мы нічога не можам. Застаецца толькі чакаць. Калі мы выберамся з дому, то можам прапусціць нейкія навіны, і зноў выйдзе затрымка. Пакуль рабіце што хочаце, а я мушу заставацца на варце.

– Тады я збегаю ў Кэмбервэл і зазірну да місіс Сэсіл Форэстэр. Учора яна мяне запрашала.

– Да місіс Сэсіл Форэстэр? – перапытаў Холмс, і ў яго вачах бліснула ўсмешка.

– Безумоўна, і да міс Морстэн таксама. Ім не цярпіцца пачуць працяг гісторыі.

– Я б ім усёй праўды не расказваў, – заўважыў Холмс. – Жанчынам нельга давяраць да канца – нават найлепшым з іх.

Я не стаў аспрэчваць гэтае бязглуздае выказванне.

– Вярнуся праз гадзіну ці дзве, – кінуў я.

– Цудоўна. Поспехаў! А, і калі вы ўжо адпраўляецеся на іншы бераг, вярніце, калі ласка, Тобі, бо яго дапамога нам наўрад ці яшчэ спатрэбіцца.

Я ўзяў нашага паўкроўку і даставіў яго старому натуралісту на Пінчын-лэйн, не забыўшы далучыць паўсаверэна. У Кэмбервэле я пабачыўся з міс Морстэн, якая яшчэ не зусім акрыяла пасля начных прыгодаў, але прагнула пачуць апошнія навіны. Місіс Форэстэр таксама ўся гарэла цікаўнасцю. Я расказаў ім, што мы зрабілі, апусціўшы, аднак, самыя жахлівыя падрабязнасці. Апавядаючы пра смерць містэра Шолта, я не сказаў, як ён быў забіты. Але нягледзячы на ўсе замоўчванні, яны моцна здзівіліся і ўстрывожыліся.

– Гэта ж сапраўдны раман! – усклікнула місіс Форэстэр. – Пакрыўджаная лэдзі, скарб на паўмільёна, чарнаскуры дзікун і нягоднік на драўлянай назе! У нашай гісторыі яны занялі месца звычайнага цмока ці злачыннага графа.

– І два вандроўныя рыцары-ратавальнікі, – дадала міс Морстэн, кінуўшы на мяне зіхоткі позірк.

– Што ж, Мэры, ад выніку гэтых пошукаў залежыць ваш лёс. Мне здаецца, вы недастаткова пра гэта хвалюецеся. Уявіце, што значыць быць такой багатай, калі ля вашых ног ляжыць увесь свет!

Я ўбачыў, што такая перспектыва не выклікала ў Мэры ніякага захаплення, і маё сэрца затрымцела ад радасці. Наадварот, міс Морстэн ускінула сваю гордую галаву, нібыта гаворка ішла пра тое, што яе зусім не цікавіць.

– Больш за ўсё мяне цяпер турбуе містэр Тадэвуш Шолта, – прамовіла яна. – Усё астатняе няважна. Ён так годна і па-добраму паставіўся да мяне. І мы павінныя зняць з яго гэтае жахлівае і беспадстаўнае абвінавачанне.

Пачало вечарэць, калі я пакінуў Кэмбервэл, а калі дабраўся дадому, ужо зусім сцямнела. Кніга і люлька майго сябра ляжалі на крэсле, сам жа ён знік. Я агледзеўся, спадзеючыся знайсці цыдулку, але яе не было.

– Як я разумею, містэр Холмс некуды пайшоў? – пацікавіўся я ў місіс Хадсан, калі яна паднялася да мяне апусціць гардзіны.

– Не, сэр. Ён адправіўся да сябе, сэр. Ведаеце, – тут яе голас панізіўся да шматзначнага шэпту, – я турбуюся за яго здароўе.

– Што здарылася, місіс Хадсан?

– Неяк дзіўна ён паводзіўся, сэр. Пасля таго як вы сышлі, пачаў хадзіць па пакоі туды-сюды, туды-сюды, пакуль я ад гэтых крокаў зусім не стамілася. Тут я чую, што ён размаўляе сам з сабой, нешта мармыча, і кожны раз, калі ў дзверы звоняць, выскоквае на лесвіцу і крычыць: «Што там, місіс Хадсан?». Цяпер жа ён замкнуўся ў сваім пакоі, але чуваць, што і там ён ходзіць туды-сюды, як раней. Баюся, сэр, як бы ён не захварэў. Я асмелілася заікнуцца пра заспакаяльнае, але ён так зірнуў, што я сама не помню, як выскачыла з яго пакоя.

– Не думаю, што ёсць прычыны хвалявацца, місіс Хадсан, – адказаў я. – Я ўжо бачыў яго ў такім стане. Проста яго мозг трывожыць адна невялікая задачка.

Я спрабаваў размаўляць з нашай добрай гаспадыняй бестурботна, але ў выніку пачаў трывожыцца і сам, бо, прачынаючыся ўначы, невыразна чуў яго крокі і ўяўляў, як востры розум бунтуе супраць вымушанага бяздзеяння.

За сняданкам Холмс выглядаў стомленым і змарнелым, а на яго шчоках ліхаманкава гарэлі дзве плямкі.

– Вы зусім сябе змучыце, дружа, – прамовіў я. – Усю ноч прамаршыравалі па пакоі!

– Я не мог спаць, – адказаў ён. – Гэтая д’ябальская справа мяне проста забівае. Захраснуць праз такую дробную перашкоду, калі ўсё астатняе ўжо гатовае, – не, гэта ўжо занадта. Я ведаю злачынцаў, іх судна – усё. І ніякіх навінаў. Я разаслаў усіх памочнікаў, задзейнічаў усе наяўныя сродкі. Раку прачасалі, абодва яе берагі – і нічога. І місіс Сміт пра свайго мужа таксама нічога не чула. Я прыходжу да высновы, што яны патапілі катэр. Але ёсць факты, якія сведчаць супраць гэтага.

– А можа, місіс Сміт адправіла нас памылковым следам?

– Не, думаю, гэта можна выключыць. Я праверыў: катэр з такімі прыкметамі сапраўды існуе.

– Можа, ён пайшоў уверх па рацэ?

– Такую магчымасць я таксама ўлічыў – пошукі вядуцца да самага Рычманда. Калі навінаў не будзе і сёння, я займуся справай сам і буду шукаць ужо не катэр, а людзей. Але я ўпэўнены, дакладна ўпэўнены, што мы нешта пачуем.

Аднак навінаў не было. Ні ад Ўігінса, ні з іншых крыніц. Усе газеты пісалі пра трагедыю ў Норвудзе. Вінаватым усюды абвяшчаўся няшчасны Тадэвуш Шолта. Але нідзе не было ніякіх свежых звестак, калі не лічыць навінаў пра дазнанне, якое прызначылі на заўтра. Вечарам я зазірнуў у Кэмбервэл, каб расказаць пра нашую няўдачу, а вярнуўшыся, знайшоў Холмса прыгнечаным і змрочным. Ён ледзь адказваў на пытанні і ўвесь вечар забаўляўся незразумелым хімічным доследам, награваючы рэторты і дыстылюючы вадкасці, пакуль урэшце жудасны пах ледзь не выгнаў мяне з дому. Я да світання чуў бразгатанне яго прабірак, якое падказвала, што смуродлівыя эксперыменты не скончаныя.

Прачнуўся я вельмі рана ад нейкага штуршка і са здзіўленнем убачыў, што ля майго ложка стаіць Холмс, адзеты ў матроскую робу, на якую ён начапіў бушлат, а вакол шыі завязаў грубы чырвоны шалік.

– Я выпраўляюся ўніз па рацэ, Ўотсан, – сказаў ён. – Я добра ўсё ўзважыў і думаю, што гэта адзінае выйсце. У любым разе, варта паспрабаваць.

– Я ж магу пайсці з вамі? – спытаў я.

– Не, ад вас будзе больш карысці, калі вы застаняцеся тут замест мяне. Мне не хочацца сыходзіць: не выключана, што цягам дня будзе нейкае паведамленне, хаця мінулай ноччу Ўігінс зусім адчаяўся. Я хачу, каб вы ўскрывалі ўсе лісты і тэлеграмы, і калі прыйдзе нешта важнае, дзейнічалі як палічыце патрэбным. Справіцеся?

– Думаю, так.

– Баюся, адправіць мне тэлеграму ў вас не атрымаецца, бо я сам не ведаю, дзе мяне можна будзе знайсці. Але калі пашанцуе, я хутка вярнуся. Безумоўна, атрымаўшы тую ці іншую інфармацыю.

Да самага сняданку навінаў ад Холмса не было. Разгарнуўшы «Стандард», я, аднак, убачыў там новую згадку пра нашую справу. «Што да трагедыі ў Апэр-Норвудзе, – пісалася ў газеце, – то справа можа выявіцца яшчэ больш загадкавай і складанай, чым здавалася спачатку. Усё сведчыць пра тое, што містэр Тадэвуш Шолта не мае да забойства ніякага дачынення. Яго і ахмістрыню місіс Бэрнстан учора вечарам вызвалілі. У паліцыі паведамляюць, што знойдзены новы доказ, які ўказвае на сапраўдных зламыснікаў, і што расследаванне па-ранейшаму вядзе інспектар Скотланд-Ярда містэр Этэлні Джонс, вядомы сваёй энергіяй і праніклівасцю. У любы момант забойцаў могуць арыштаваць».

«Ну, хоць так, – падумаў я. – Прынамсі нашага сябра Шолта адпусцілі. Але цікава, што ў іх за новы доказ? Баюся, гэта не больш чым газетны штамп, які звычайна сведчыць толькі пра тое, што паліцыя спудлавала».

Я кінуў газету на стол, але раптам мой позірк выхапіў у калонцы аб’яваў адно паведамленне. У ім гаварылася: «Шукаюцца зніклыя Мардэкай Сміт, лодачнік, і яго сын Джым, што пакінулі прычал Сміта на паравым катэры «Аўрора» (чорны з дзвюма чырвонымі палоскамі, труба чорная з белым краем) каля трох гадзінаў ночы ў мінулы чацвер. Той, хто паведаміць пра месцазнаходжанне памянёнага Мардэкая Сміта і катэра «Аўрора» місіс Сміт, прычал Сміта, ці на Бэйкер-стрыт 221б, атрымае ўзнагароджанне – 5 фунтаў».

Аб’яву відавочна даў Холмс – пра гэта сведчыў наш адрас. Рашэнне ўразіла мяне вынаходлівасцю: калі ўцекачы яго прачытаюць, то ўбачаць у ім усяго толькі натуральную трывогу жонкі за лёс зніклага мужа.

Дзень цягнуўся вельмі доўга. Кожны раз, калі ў дзверы грукалі ці на дварэ чуліся гучныя крокі, мне здавалася, што гэта альбо вяртаецца Холмс, альбо хтосьці адгукнуўся на аб’яву. Я спрабаваў чытаць, але думкі ўвесь час вярталіся да нашай дзіўнай справы, да неверагоднай і падступнай парачкі, якую мы шукаем. Няўжо ў развагі майго сябра пракралася фатальная памылка? А раптам усё гэта – проста жахлівы самападман? Можа, яго жывы вынаходлівы розум пабудаваў сваю дзікую тэорыю на памылковых дапушчэннях? Я не помню выпадкаў, калі ён памыляўся, аднак часам нават самы праніклівы мысляр дае маху. Цалкам магчыма, думаў я, што ён заблытаўся ў сваёй занадта вытанчанай логіцы, аддаючы перавагу дзівосным і вычварным тлумачэнням, калі простыя і банальныя адказы самі просяцца ў рукі. Але з іншага боку, я сам быў сведкам падзеяў і сам чуў, як ён разважаў. Калі я азіраюся на ўвесь ланцуг неверагодных абставінаў, многія з якіх самі па сабе здаюцца досыць звычайнымі, але разам скіроўваюць нас у пэўным напрамку, я не магу не прызнаць, што нават калі Холмс памыліўся, сапраўдны адказ усё адно павінен быць не менш дзіўным і скандальным.

У тры гадзіны папаўдні званок гучна забразгатаў, у вітальні пачуўся ўладны голас, і, на маё здзіўленне, у пакой зайшоў не хто іншы, як сам містэр Этэлні Джонс. Але як жа ён адрозніваўся ад таго бесцырымоннага і ўпартага знаўцы здаровага сэнсу, які так самаўпэўнена схапіўся за справу ў Апэр-Норвудзе! Яго твар быў журботны, а пастава выдавала пакорлівасць і нават нейкую бездапаможнасць.

– Добры дзень, сэр, добры дзень, – прамовіў ён. – Містэра Шэрлака Холмса, як я разумею, дома няма?

– Няма, і я не ведаю дакладна, калі будзе. Але, можа, вы яго пачакаеце? Вось вам крэсла і вось цыгары – частуйцеся.

– Дзякую, не адмоўлюся, – сказаў ён, праціраючы твар чырвонай стракатай насоўкай.

– Віскі з содавай?

– Паўшкляначкі, калі ласка. Занадта горача для гэтай пары, а ў мяне столькі прычын для трывог і турбот… Вы ж маю норвудскую версію ведаеце?

– Нейкую вы, помніцца, выказвалі.

– Ну дык вось, я вымушаны яе перагледзець. Я так спрытна аблытаў містэра Шолта сеткай, а тут – раз! – у сетцы знайшлася дзірка, і ён выбраўся. У яго алібі, з якім не паспрачаешся. З таго моманту, як ён пакінуў пакой свайго брата, ён ні на імгненне не заставаўся адзін. Значыць, гэта не ён караскаўся на дах і прабіраўся ў дом праз люк. Справа вельмі цёмная, а на кон пастаўлены мой прафесійны гонар. Я буду вельмі рады невялічкай дапамозе.

– Усім нам часам патрэбная дапамога, – прамовіў я.

– Ваш сябар, Шэрлак Холмс, – цудоўны чалавек, сэр, – хрыпла і даверліва сказаў Джонс. – Перамагчы яго немажліва. Гэты хлопец браўся за многія справы, і я ніколі не бачыў, каб ён пацярпеў паразу. Яго метады трохі непаслядоўныя, а сам ён занадта хутка кідаецца рабіць высновы, але ў цэлым з яго б выйшаў надзвычай шматабяцальны інспектар, я гатовы пацвердзіць гэта любому. Сёння ранкам я атрымаў ад яго тэлеграму, з якой зразумеў, што ў справе братоў Шолта ён знайшоў нейкі новы доказ. Вось яго пасланне.

Тут ён выцягнуў з кішэні тэлеграму і перадаў мне. Яе адправілі ў дванаццаць з Поплара.

«імчыце бэйкер-стрыт крп калі мяне няма пачакайце крп пераследую забойцаў шолта крп можаце далучыцца кск калі хочаце дайсці фінішу крп».

– Гучыць цудоўна. Відавочна, зноў узяў іх след, – сказаў я.

– Ах, дык ён таксама памыліўся! – з непадробнай радасцю ўсклікнуў Джонс. – І найлепшыя сярод нас часам трапляюць у тупік. Магчыма, гэта фальшывая трывога, але я як інспектар паліцыі не магу ўпусціць ніводнага шанцу. Хтосьці сюды ідзе. Можа, гэта ён?

На лесвіцы пачуліся цяжкія крокі, гучны хрып і сапенне, нібыта наведніку дыханне давалася нялёгка. Раз ці два ён спыніўся, быццам пад’ём быў для яго занадта складаны, але ўрэшце дабраўся да нашых дзвярэй і зайшоў у пакой. Выгляд госця цалкам адпавядаў гукам, што папярэдзілі яго з’яўленне. Гэта быў чалавек ва ўзросце ў касцюме марака і старым бушлаце, зашпіленым да самага верхняга гузіка. Спіна яго была ссутуленая, калені трэсліся, а дыханне выдавала спакутаванага астматыка. Ён абапіраўся на тоўстую дубовую палку, і яго плечы з цяжкасцю падымаліся, дапамагаючы лёгкім набіраць паветра. Вакол шыі госця быў абматаны каляровы шалік, хаваючы пры гэтым амаль увесь твар – бачныя былі толькі пранізлівыя чорныя вочы, над якімі навіслі кусцістыя белыя бровы, і доўгія пасівелыя бакенбарды. Госць выглядаў паважным старым мараходам, які на старасці гадоў збяднеў і моцна здаў.

– Вы, спадару, да каго? – спытаў я.

Госць павольным позіркам старога агледзеў пакой.

– Містэр Шэрлак Холмс тут? – спытаў ён.

– Не, але я яго замяняю. Вы можаце перадаць мне ўсё, што хацелі сказаць яму.

– Я мушу пагаварыць з ім самім, – настойваў стары.

– Але я ж сказаў вам, што пакуль яго замяняю я. Вы наконт катэра Мардэкая Сміта?

– Але. Я добра ведаю, дзе ён цяпер. І ведаю, дзе людзі, якіх ён высочвае. І дзе скарб – таксама. Я ўсё ведаю.

– Тады скажыце мне, і я перадам яму.

– Я мушу пагаварыць з ім самім, – паўтарыў госць са старэчым раздражненнем і настойлівасцю.

– Тады вам давядзецца пачакаць.

– Не, не… Губляць дзеля кагосьці цэлы дзень… Калі містэра Холмса тут няма, хай містэр Холмс сам і разбіраецца. А вам я ні слова не скажу, надта ж мне не падабаюцца вашыя абразіі.

Ён пашоргаў да дзвярэй, але тут Этэлні Джонс заступіў яму дарогу.

– Не спяшайся, прыяцелю, – сказаў ён. – У цябе ёсць важная інфармацыя, а таму адсюль ты проста так не сыдзеш. Хочаш ты гэтага ці не, але да прыходу нашага сябра мы цябе патрымаем.

Стары паспрабаваў прарвацца да выхаду, але калі Этэлні Джонс закрыў яго сваёй шырокай спінай, зразумеў, што супраціўляцца не мае сэнсу.

– Добра ж вы з людзьмі абыходзіцеся! – пракрычаў ён, стукаючы палкай. – Я прыйшоў сюды пагаварыць з містэрам Холмсам, а вас дваіх раней і ў вочы не бачыў! Схапілі тут мяне – гэта не па-людску!

– Нічога кепскага з вамі не здарыцца, – прамовіў я. – Патрачаны час мы вам з лішкам кампенсуем. Сядайце вось сюды, на канапу, доўга чакаць не давядзецца.

Стары сярдзіта падышоў да канапы і сеў, падпёршы рукамі галаву. Мы з Джонсам вярнуліся да нашых цыгараў і размовы. Раптам яе перарваў голас Холмса:

– Маглі б цыгару і мне прапанаваць!

Мы абодва падскочылі на крэслах. Побач з намі сядзеў Холмс і бязгучна смяяўся.

– Холмс! – усклікнуў я. – Гэта вы? А дзе наш стары?

– Вось ваш стары, – прамовіў ён, паказваючы нам жмут сівых валасоў. – Парык, бакенбарды, бровы і ўсё астатняе. Я не сумняваўся, што маскарад выйдзе ўдалым, але такога поспеху не чакаў.

– Ах вы махляр! – захоплена закрычаў Джонс. – Вы маглі б зрабіцца акторам, прычым выбітным! Ваш кашаль варты любога заўсёдніка працоўнага дома, а за гэтыя дрыжыкі ў нагах можна не пашкадаваць і дзесяці фунтаў на тыдзень. Але мне падалося, што гэты агеньчык у вачах я ўжо недзе бачыў. Сысці ад нас не так і проста, га?

– У гэтым касцюме я працаваў цэлы дзень, – прамовіў Холмс, закурваючы цыгару. – Разумееце, крымінальны свет някепска мяне ведае, асабліва пасля таго, як мой сябар узяўся нешта з маіх справаў апісаць, а таму на сцяжыну вайны я цяпер выходжу толькі пераапранутым. Вы атрымалі маю тэлеграму?

– Яна мяне сюды і прывяла.

– Як вашае расследаванне?

– Захрасла ў тупіку. Я вызваліў абаіх падазраваных, а супраць іншых двух нічога няма.

– Не хвалюйцеся. У нас ёсць парачка ўзамен. Але вы мусіце рабіць тое, што я вам скажу. Афіцыйна справу раскрыеце вы, але дзейнічаць трэба так, як я загадаю. Згода?

– Згода, калі вы прыведзяце мяне да тых двух.

– Тады спачатку мне трэба, каб хуткасны паравы паліцэйскі катэр у сем гадзінаў з’явіўся ля Ўэстмінстэрскай прыстані.

– Гэта мы лёгка. Там заўсёды ёсць адна з нашых лодак, але я магу скочыць праз дарогу і для пэўнасці пазваніць.

– Яшчэ трэба два надзейныя чалавекі на выпадак супраціўлення.

– На борце будуць два ці тры паліцэйскія. Што яшчэ?

– Калі мы нашую парачку возьмем, трэба будзе забраць скарб. Думаю, мой сябар ахвотна адвязе куфар адной маладой лэдзі, якой належыць палова яго змесціва. Хай яна першая яго адчыніць, добра, Ўотсан?

– Мне гэта будзе надзвычай прыемна.

– Досыць нестандартная просьба… – задумаўся Джонс, качаючы галавой. – Добра, справа такая незвычайная, што я гатовы закрыць на гэта вочы. Але адразу пасля гэтага скарб трэба перадаць уладам да канца афіцыйнага расследавання.

– Безумоўна. З гэтым мы лёгка справімся. І яшчэ адзін момант. Пра некаторыя падрабязнасці справы мне б хацелася пачуць з вуснаў самога Джонатана Смола. Вы ж ведаеце, я люблю праясняць усё да канца. Спадзяюся, вы не будзеце супраць нашай з ім прыватнай гутаркі – тут, у маім доме, ці ў любым іншым месцы, канечне, пад надзейнай аховай?

– Камандуеце тут вы, а ў мяне пакуль няма нават доказаў існавання гэтага вашага Джонатана Смола. Але калі вы яго зловіце, я не бачу прычынаў адмовіць вам у гэтай размове.

– Значыць, дамовіліся?

– Дамовіліся. Што-небудзь яшчэ?

– Так. Я настойваю, каб вы з намі павячэралі. Недзе праз паўгадзіны ўсё будзе гатовае. Сёння ў нас вустрыцы, пара курапатак і невялічкі выбар белых вінаў. Ўотсан, вы яшчэ не ацанілі мае здольнасці хатняй гаспадыні.

Раздзел 10. Канец астраўляніна

Абед прайшоў вельмі весела. Калі Холмс хоча, ён можа падтрымаць надзвычай цікавую размову, і ў той вечар ён быў душой кампаніі. Здавалася, яго нервы напятыя да крайнасці. Я ніколі не бачыў яго такім гаманкім. Ён пераскокваў з тэмы на тэму, абмяркоўваючы з намі сярэднявечныя міраклі і кераміку, скрыпкі Страдывары, цэйлонскі будызм і ваенныя караблі будучыні – здавалася, ва ўсіх гэтых сферах ён разбіраецца як спецыяліст. Гэта была рэакцыя яго бліскучага розуму на чорную нуду апошніх дзён. Этэлні Джонс у вольны ад працы час аказаўся таварыскім чалавекам і падчас вячэры раскрыўся як сапраўдны эпікурэец. Мяне ж цешыла думка, што справа нашая блізкая да завяршэння, а таму я лёгка заразіўся радасцю Холмса. Ніхто ні разу не згадаў пра злачынства, якое нас сабрала.

Калі са стала прыбралі, Холмс зірнуў на гадзіннік і напоўніў партвейнам бакалы.

– Давайце вып’ем за поспех нашай маленькай вылазкі, – прамовіў ён. – А цяпер самы час ісці. Ўотсан, у вас ёсць пісталет?

– У стале ляжыць мой стары ваенны рэвальвер.

– Тады вазьміце яго з сабой. Трэба быць падрыхтаванымі. О, а вось і кэб. Я замовіў яго на палову сёмай.

У пачатку восьмай мы былі ля Ўэстмінстэрскай прыстані, дзе нас ужо чакаў катэр. Холмс крытычна яго агледзеў.

– Нешта сведчыць пра яго прыналежнасць да паліцыі?

– Так, зялёны ліхтар збоку.

– Тады прыбярыце яго.

Ліхтар прыбралі, мы падняліся на борт, і судна аддало швартовы. Джонс, Холмс і я сядзелі на карме. Адзін паліцэйскі стаяў ля руля, другі сачыў за рухавіком, яшчэ два моцныя інспектары размясціліся наперадзе.

– Куды рухаемся? – спытаў Джонс.

– Да Таўэра. Скажыце ім спыніцца ля Джэйкабсан-Ярда.

Наш катэр відавочна быў вельмі хуткі. Мы пранесліся міма доўгага шэрагу гружаных барлінаў так, нібыта яны стаялі на месцы. Калі мы дагналі рачны параход і пакінулі яго далёка ззаду, Холмс задаволена ўсміхнуўся.

– На гэтай рацэ мы, відаць, зловім каго хочаш, – прамовіў ён.

– Ну, не зусім так. Але катэраў, хутчэйшых за наш, няшмат.

– Мы мусім дагнаць «Аўрору», а яе лічаць даволі хуткай. Зараз, Ўотсан, я ўвяду вас у курс справы. Памятаеце, як мяне турбавала гэтая бязглуздая затрымка?

– А як жа.

– Ну, я вырашыў даць розуму адпачыць і пераключыўся на хімічныя доследы. Адзін з нашых вялікіх палітыкаў казаў, што змена роду дзейнасці – найлепшы адпачынак. Так яно і ёсць. Калі мне ўрэшце ўдалося раскласці вуглевадарод, я вярнуўся да праблемы братоў Шолта і яшчэ раз усё старанна абдумаў. Мае хлопцы прачасалі берагі ўверх і ўніз па рацэ – усё дарэмна. Катэра не было ні на адной прыстані ці верфі, дадому ён таксама не вяртаўся. Наўрад ці яны яго затапілі, каб схаваць сляды, хаця зусім адмовіцца ад такой версіі я не мог і пакінуў яе наастатак, калі іншыя не спраўдзяцца. Я ведаў, што гэты наш Смол па-свойму досыць хітры, але нейкай асаблівай прыдумкі чакаць ад яго не варта – для гэтага патрэбная лепшая адукацыя. Потым я падумаў, што калі ўжо ён пажыў у Лондане – а мы ведаем, што пэўны час ён бесперастанку сачыў за Пандычэры-Лодж, – то не мог у адно імгненне выехаць з краіны. Яму трэба было закончыць свае справы – а гэта дзень ці нават болей. У любым разе, надзея яго знайсці яшчэ заставалася.

– Яна здаецца вельмі малой, – заўважыў я. – Са сваімі справамі ён, хутчэй за ўсё, разабраўся яшчэ да злачынства.

– Наўрад ці. Яму занадта патрэбная хованка, каб так проста ад яе адмовіцца, і ён не пакіне яе, пакуль не ўпэўніцца, што можа без яе абысціся. Да таго ж мне прыйшла ў галаву вось якая думка. Джонатан Смол мусіць разумець, што незвычайнае аблічча яго памочніка, як бы ён яго ні маскаваў, абавязкова выкліча цікавасць навакольных і, магчыма, нагадае камусьці пра норвудскую трагедыю. Яму хапіла розуму гэта зразумець. Значыць, яны пакінулі сваю штаб-кватэру пад покрывам ночы і мусілі б вярнуцца туды да світання. Ад місіс Сміт мы ведаем, што лодку яны здабылі толькі а палове чацвёртай. Ужо мусіла развіднець, а праз гадзіну на вуліцах пачалі з’яўляцца людзі. А таму, разважаў я, далёка яны адплыць не паспелі. Яны добра заплацілі Сміту, каб той трымаў язык за зубамі, нанялі яго катэр для канчатковых уцёкаў і разам са скарбам паспяшаліся ў свой бярлог. Там яны вырашылі пару дзён перачакаць, даведацца з газет, што пра іх справу думаюць у свеце і ці не ўпала на іх падазрэнне, а потым аднае ночы дабрацца да Грэйвсэнда ці Даўнса, дзе ў іх, несумненна, ужо купленыя білеты на карабель – у Амерыку ці калоніі.

– Але што з катэрам? Не маглі ж яны схаваць яго ў сваім прыстанку!

– Безумоўна, не! Мяркую, катэр недзе побач, хоць мы яго і не знайшлі. Я паспрабаваў паставіць сябе на месца Смола і падумаць, што тут можа зрабіць чалавек яго здольнасцяў. Ён, відаць, зразумеў, што адаслаць катэр назад ці паставіць яго на верфі небяспечна: калі паліцыя выйдзе на след злачынцаў, яна тут жа знойдзе судна. Як тады схаваць катэр і ў той жа час заўсёды мець яго пад рукой? Што б зрабіў я на месцы Смола? Думаю, у мяне быў бы толькі адзін выхад – аддаць катэр у дробны рамонт. У такім выпадку яго б адцягнулі ў док: і схованка надзейная, і ў любы момант можна забраць назад.

– Якое простае тлумачэнне!

– І менавіта такія простыя здагадкі заўсёды прыходзяць у галаву ў апошні момант. У любым разе, я тут жа вырашыў дзейнічаць і ў касцюме бяскрыўднага марачка прайшоўся па ўсіх доках уніз па рацэ. У пятнаццаці доках «Аўроры» не было, затое ў шаснаццатым – у доку Джэйкабсана – я даведаўся, што два дні таму чалавек з драўлянай нагой паставіў у іх «Аўрору», папрасіўшы праверыць руль. «Ніякіх праблемаў з рулём не было, – сказаў мне майстар. – А вось і яна, з чырвонымі палоскамі». У гэты момант у доку з’явіўся не хто іншы, як Мардэкай Сміт, зніклы гаспадар катэра. Ён, відаць, добра перабраў. Я б яго, канечне, не пазнаў, але ён выкрыкваў сваё імя і назву свайго судна. «Катэр патрэбны мне сёння а восьмай! – крычаў ён. – Роўна а восьмай, запомніце гэта, бо са мной прыйдуць джэнтльмены, якія чакаць не будуць». Яму, відаць, някепска заплацілі, бо ён раскідваўся шылінгамі не задумваючыся. Я трошкі прайшоў за ім, але ён заруліў у першую-лепшую піўную, таму я вярнуўся ў док і, сустрэўшы па дарозе аднаго са сваіх шпегаў, паставіў яго вартаваць «Аўрору». Яго пост ля самай вады, і калі катэр адчаліць, хлопец махне нам хустачкай. Мы тым часам станем крыху далей па рацэ, і я вельмі здзіўлюся, калі мы не возьмем адным махам і злачынцаў, і скарб.

– Не ведаю, на тых мы палюем ці не тых, але спланавана ўсё чыста, – сказаў Джонс. – Аднак калі б усё залежала ад мяне, я выслаў бы ў Джэйкабсан-Ярд атрад паліцыі і спакойна арыштаваў іх яшчэ да адпраўлення катэра.

– Ці ўвогуле не арыштавалі б. Гэты Смол – хлопец не промах. Ён можа выслаць наперад выведку, і калі нешта выкліча падазрэнні, заляжа яшчэ на тыдзень.

– Але можна было б прасачыць за Смітам – і той прывёў бы нас да іх схованкі, – прамовіў я.

– Так я магу страціць свой шанец. Стаўлю сто супраць аднаго, што Сміт не ведае, дзе яны хаваюцца. Пакуль яму хапае грошай і выпіўкі, навошта задаваць лішнія пытанні? Яны высылаюць яму загады, ён іх выконвае. Не, я абдумаў усе спосабы іх злавіць, гэты найлепшы.

Пакуль мы размаўлялі, наш катэр праносіўся пад шматлікімі мастамі, што перакінуліся праз Тэмзу. Калі мы міналі Сіці, апошнія промні сонца пазалацілі крыж на саборы Святога Пятра. Таўэра мы дасягнулі ўжо ў прыцемках.

– Вось і Джэйкабсан-Ярд, – прамовіў Холмс, паказваючы на шчаціністыя мачты і такелаж у баку Сурэя. – Марудна курсуйце туды-сюды пад прыкрыццём гэтых ліхтэраў, – ён дастаў з кішэні бінокль і пэўны час сузіраў бераг. – Мой вартавы на месцы, але хусткай пакуль не махае.

– Можа, прайсці трохі ніжэй і пачакаць іх там? – нецярпліва прапанаваў Джонс.

Мы ўсе згаралі ад хвалявання, нават паліцэйскія і качагары, якія амаль нічога не ведалі.

– Мы не маем права адступаць ад нашага плану, – сказаў Холмс. – Дзесяць супраць аднаго, што яны пойдуць уніз, але дакладна мы не ведаем. Адсюль мы бачым уваход у док, а яны нас хутчэй за ўсё не заўважаць. Ноч будзе ясная, ды і святла хапае. Трэба заставацца на месцы. Глядзіце, як у святле вунь тых ліхтароў мітусяцца людзі.

– Яны ідуць дадому пасля працы ў доку.

– З выгляду – брудныя шыбенікі, але ў кожным з іх схаваная іскрынка несмяротнага агню. Гледзячы на іх, ніколі пра гэта не падумаеш. Ніколі і нічога дакладна не вядома. Што за дзіўнае стварэнне – чалавек!

– Хтосьці лічыць яго жывёлінай, што надзеленая душой, – зазначыў я.

– Пра гэта добра сказаў Ўінвуд Рыд, – прамовіў Холмс. – Ён адзначыў, што асобны чалавек – невырашальная загадка, але мноства людзей – гэта матэматычная дакладнасць. Мы ніколі не прадбачым, напрыклад, што зробіць той ці іншы чалавек, але зможам дакладна вызначыць, як будзе паводзіцца сярэдняя колькасць людзей. Асобы адрозніваюцца адна ад адной, але працэнты застаюцца нязменнымі. Так кажа статыстыка. Але я, здаецца, бачу хустку! Глядзіце, нехта і праўда там махае!

– Гэта ваш паставы! – закрычаў я. – Я добра яго бачу!

– А вось і «Аўрора»! – усклікнуў Холмс. – Ход у яе проста д’ябальскі! Гэй, машыніст, поўны наперад! Трымаемся за тым катэрам з жоўтым агнём. Я ніколі сабе не дарую, чорт іх дзяры, калі «Аўрора» зробіць ногі!

«Аўрора» незаўважна выслізнула праз уваход у док і праскочыла паміж дзвюма-трыма дробнымі барлінамі, а таму калі мы яе ўбачылі, яна ішла ўжо на добрай хуткасці. Цяпер жа яна імчала ўніз па рацэ, трымаючыся берага і хутка паскараючыся. Джонс сумна прасачыў за ёй вачыма і пакачаў галавой.

– Надта хутка ідзе. Наўрад ці дагонім.

– Мы павінныя яе дагнаць! – сціснуўшы зубы, працадзіў Холмс. – Качагары, паддаць агню! Выцісніце з судна ўсё, што можаце! Спалім катэр, але дагонім іх!

Цяпер мы селі ім на хвост. Полымя у топцы раўло, і магутныя рухавікі стукалі і ляскаталі, як вялікае металічнае сэрца. Востры вертыкальны нос катэра рассякаў павольную рачную плынь, падымаючы справа і злева дзве хвалі. З кожным уздрыгам рухавікоў увесь катэр скаланаўся і тросся, як жывая істота. Вялікі жоўты ліхтар на носе катэра асвятляў прастору наперадзе доўгім мігатлівым слупам святла. Перад намі па вадзе бегла бляклая светлая пляма, якая паказвала на «Аўрору», а белы пеністы вір за яе кармой сведчыў пра немалую хуткасць. Мы імчалі міма барлінаў, параходаў, гандлёвых суднаў, абганяючы іх з розных бакоў, адзін катэр – злева, другі – справа. З цемры да нас даносіліся галасы, аднак «Аўрора» ўсё яшчэ грукатала наперадзе, а мы ўсё гэтак жа наступалі ёй на пяты.

– Гані, чалавеча, гані хутчэй! – крычаў Холмс, зазіраючы ў машыннае аддзяленне, і на яго шалёны арліны твар падалі водбліскі лютага полымя. – Выцісні з машыны ўсё, што можна!

– Думаю, мы іх амаль нагналі, – прамовіў Джонс, не зводзячы з «Аўроры» вачэй.

– Я ў гэтым не сумняваюся, – адказаў я. – Яшчэ колькі хвілін – і яны нашыя.

Аднак у гэты момант лёс з нас злосна пасмяяўся: дарогу нам перасек буксір з трыма барлінамі. Мы ўратаваліся ад сутыкнення толькі дзякуючы рэзка вывернутаму штурвалу, і перш чым здолелі абысці сустрэчнае судна і вярнуцца да пагоні, «Аўрора» сышла наперад на добрых дзвесце ярдаў. На шчасце, яна ўсё яшчэ была відаць, хаця брудныя і невыразныя прыцемкі ўжо даўно перайшлі ў ясную зорную ноч. Нашыя катлы працавалі напоўніцу, крохкая пасудзіна вібравала і рыпела ад дзікай энергіі, якая несла нас наперад. Мы праскочылі міма Пула і Вест-індскіх докаў, мінулі Дэптфард і абышлі Сабачы востраў. Бляклая пляма святла наперадзе зноў пачала набываць вытанчаныя абрысы «Аўроры». Джонс уключыў пражэктар, і мы здолелі добра разгледзець на яе борце людзей. Адзін сядзеў на карме, нахіліўшыся да чагосьці чорнага ля ног. Побач развалілася вялікая цёмная маса, падобная да ньюфаўндленда. Хлопчык трымаў румпель, а ў чырвоным ззянні топкі вымалёўвалася аголеная да пояса фігура яго бацькі, старога Сміта, што з апошніх сіл зграбаў рыдлёўкай вугаль. Калі спачатку яны яшчэ маглі сумнявацца, за імі мы гонімся ці не, то цяпер, сочачы за кожным нашым паваротам і манеўрам, якія дакладна паўтаралі ход іх судна, яны не мелі на гэты конт ніякіх сумневаў. На Грынвічы нас раздзяляла ўсяго нейкіх трыста крокаў. Ля Блэкуала гэтая адлегласць скарацілася да двухсот пяцідзесяці. У сваім багатым на падзеі жыцці мне даводзілася ўдзельнічаць у многіх пагонях, але ніколі раней не перажываў я такога дзікага трымцення, як у гэтым імклівым і вар’яцкім паляванні на Тэмзе. Мы няўхільна набліжаліся да ўцекачоў, ярд за ярдам. У начной цішыні да нас ужо даносіліся вібрацыя і бразгат іх рухавікоў. Чалавек на карме ўсё яшчэ схіляўся над палубай, робячы нешта рукамі і штохвіліны падымаючы галаву, каб ацаніць адлегласць паміж намі. Мы падыходзілі бліжэй і бліжэй. Джонс крыкнуў, каб яны спыніліся. Нас раздзяляла не больш за чатыры корпусы, абодва катэры ляцелі на шалёнай хуткасці. Рака была зусім пустая, з аднаго боку – Баркінг-лэвэл, з другога – меланхалічныя Пламстэдскія балоты. Пачуўшы загад, чалавек на карме ўскочыў, пагразіў нам кулакамі і высокім хрыплым голасам пачаў нас клясці. Гэта быў масіўны моцны мужчына, і калі ён стаяў, шырока расставіўшы ногі і спрабуючы ўтрымаць раўнавагу, я заўважыў, што пачынаючы ад сцягна ў яго драўляны пратэз замест правай нагі. Пры гуках яго рэзкага сярдзітага голасу куча на палубе заварушылася і ператварылася ў чорнага чалавечка – самага маленькага з тых, што я бачыў, – з вялікай выродлівай галавой і капой зблытаных ускудлачаных валасоў. Холмс ужо выцягнуў рэвальвер, і я, убачыўшы гэтае дзікае, пачварнае стварэнне, тут жа дастаў свой. Дзікун быў загорнуты ў нешта накшталт цёмнай коўдры ці паліто, адкрытым заставаўся толькі твар – такі, што можа прысніцца адно ў кашмарным сне. Яшчэ ніколі не бачыў я рысаў, скажоных такой жорсткасцю і крыважэрнасцю. Дробныя вочкі гарэлі цьмяным і змрочным бляскам, а тоўстыя вусны курчыліся ў звярынай ухмылцы, агаляючы выскаленыя зубы.

– Калі ён падыме руку – страляйце, – шапнуў мне Холмс.

«Аўрора» ўжо была на адлегласці аднаго корпуса, амаль што ў нашых руках. Я добра бачыў гэтых двух – белага чалавека з шырока расстаўленымі нагамі, што выкрыкваў праклёны, і зламыснага карузліка з вусцішным тварам, што шчэрыў у святле нашага ліхтара моцныя жоўтыя зубы.

Нам пашчасціла, што мы так добра яго бачылі. Хоць мы і не зводзілі з яго вачэй, ён імкліва выцягнуў з-пад хламіды кароткую драўляную трубку, падобную да школьнай лінейкі, і паднёс яе да вуснаў. Нашыя пісталеты стрэлілі адначасова. Дзікун павярнуўся, раскінуў рукі і, выдаўшы нейкі гук, падобны да задушлівага кашлю, зваліўся ў ваду. Сярод віравання хваляў я злавіў апошні позірк яго атрутных, злавесных вачэй. У гэты ж момант чалавек з драўлянай нагой кінуўся да стырна і налёг на яго так, што судна рэзка павярнула да паўднёвага берага, а мы тым часам працягвалі абстрэльваць карму – кулі праносіліся за некалькі футаў ад мэты. Мы таксама павярнулі, але «Аўрора» ўжо была ля берага. Гэта было дзікае і пустыннае месца: над шырачэзнай балоцістай раўнінай, што пярэсцілася стаўкамі стаялай вады і плямамі падгнілых раслінаў, блішчэў месяц. Катэр глуха ўдарыўся ў гліністы бераг, нос – уверх, карма – у вадзе. Уцякач саскочыў на зямлю, і яго драўляная нага тут жа на ўсю даўжыню сышла ў вязкую глебу. Марна ён курчыўся і з усяе моцы спрабаваў выбрацца. Ён не мог зрабіць ніводнага кроку – ні наперад, ні назад. У бяссільнай злосці ён закрычаў і пачаў шалёна біць здаровай нагой па зямлі, аднак нягледзячы на ўсе яго высілкі, пратэз усё глыбей сыходзіў у непадатлівую зямлю. Калі наш катэр спыніўся побач, злачынца ўжо так трывала кінуў якар, што выцягнуць яго мы змаглі, толькі падаўшы яму вяроўку, якой ён абвязаў сябе пад пахамі. Так мы і паднялі яго на борт – нібы небяспечную рыбіну. Абодва Сміты – бацька і сын – сумна сядзелі на сваім судне і паслухмяна падняліся да нас, як толькі прагучаў адпаведны загад. Потым мы выцягнулі «Аўрору» і прывязалі да сваёй кармы. На яе палубе стаяў цяжкі жалезны куфар індыйскай ручной працы. Не было ніякіх сумневаў, што менавіта ў ім захоўваецца сумнавядомы скарб Шолта. Ключа не было, важыў скарб нямала, і мы асцярожна перанеслі яго ў нашую маленькую каюту. Марудна плывучы назад уверх па рацэ, мы з дапамогай пражэктара ўсюды шукалі цела астраўляніна, але яго нідзе не было. Косці гэтага дзіўнага чужаніцы, што з’явіўся на нашых берагах, ціха спачылі дзесьці ў цёмным глеі Тэмзы.

– Глядзіце, – прамовіў Холмс, паказваючы на драўляны люк. – З пісталетамі мы ўсё ж прамарудзілі.

І праўда: роўна на тым месцы, дзе мы стаялі, з дрэва тырчала адна з забойчых калючак, якія мы так добра ведалі. Яе, відаць, выпусцілі якраз калі мы стрэлілі. Холмс усміхнуўся і ў сваёй бесклапотнай манеры паціснуў плячыма. Я ж, мушу прызнацца, з жахам падумаў пра жудасную смерць, якая гэтым вечарам прайшла зусім побач.

Раздзел 11. Скарб вялікай Агры

Наш палонны сядзеў у каюце насупраць куфра, якога ён так прагнуў і дзеля валодання якім столькі зрабіў. Яго загарэлы, нібы вытачаны з чырвонага дрэва твар з абыякавымі вачыма, увесь парэзаны зморшчынамі і зморшчынкамі, сведчыў пра цяжкое жыццё на адкрытым паветры. Зарослае падбароддзе моцна выпіналася наперад, выдаючы чалавека, які да апошняга будзе трымацца абранай дарогі. Палоннаму было гадоў пяцьдзясят ці каля таго, і яго чорныя кучаравыя валасы густа кранула сівізна. Калі яго твар быў спакойны, то не здаваўся такім ужо агідным, аднак як толькі Смол пачынаў лютаваць, цяжкія бровы і энергічнае падбароддзе надавалі яго абліччу вусцішны выраз. Цяпер ён сядзеў, склаўшы на каленях рукі ў наручніках і апусціўшы галаву, паглядаючы разумнымі і бліскучымі вачыма на скрыню – прычыну ўсіх яго злачынстваў. Мне здалося, што на яго суровым і засяроджаным твары скрухі больш, чым гневу. У адзін момант ён зірнуў на мяне – і ў яго вачах я злавіў нейкі вясёлы агеньчык.

– Ну, Джонатан Смол, – прамовіў Холмс, закурваючы цыгару, – шкада, што так атрымалася.

– Мне таксама, сэр, – шчыра прамовіў той. – Але не думаю, што мяне павесяць. Магу паклясціся на Бібліі, што на містэра Шолта я рукі ніколі не падымаў. Гэта ўсё той д’ябал, Тонга: ён стрэліў у яго сваім клятым атрутным дроцікам. Я тут ні пры чым, сэр. Я сам бедаваў так, нібыта Шолта быў мне братам. Я пабіў таго д’ябла вяроўкай, але што зроблена, таго не вярнуць.

– Вазьміце цыгару, – сказаў Холмс, – і глыніце з маёй біклагі: вы моцна прамоклі. Але няўжо вы разлічвалі, што такі маленькі слабы чалавечак, як ваш чорны слуга, адолее містэра Шолта і будзе трымаць яго, пакуль вы караскаецеся па вяроўцы?

– Вы, відаць, знаеце ўсё, нібыта самі там былі, сэр. Насамрэч я спадзяваўся, што пакой будзе пусты, бо звычайна містэр Шолта ў гэты час спускаецца на вячэру. Не буду нічога ад вас хаваць. Найлепшая абарона ў маім выпадку – гаварыць чыстую праўду. Быў бы гэта стары маёр – я пайшоў бы на шыбеніцу з лёгкім сэрцам. Пырнуць яго нажом для мяне – тое самае, што выкурыць цыгару. Але як жа мне, чорт дзяры, не пашанцавала, што я пайду на катаргу праз маладога Шолта, з якім мы ні разу нават не пасварыліся.

– Вашую справу вядзе містэр Этэлні Джонс са Скотланд-Ярда. Ён пагадзіўся даставіць вас у маю кватэру, і я папрашу вас расказаць мне ўсю праўду. Трэба, каб вы шчыра ва ўсім прызналіся, і тады я вам дапамагу. Думаю, я змагу даказаць, што атрута дзейнічае так хутка, што калі вы дабраліся да пакоя, ахвяра была ўжо мёртвая.

– Так яно і было, сэр. Калі я залез у акно і ўбачыў гэтага д’ябла, што ўхмыляўся, схіліўшы галаву набок, я проста аслупянеў. Для мяне гэта быў сапраўдны ўдар, сэр. Я ледзь не забіў Тонга, але ён вырваўся і ўскараскаўся на гарышча. Таму ён і забыў у пакоі сваю дубіну, а заадно і дроцікі, як ён пасля прызнаўся, і нешта мне падказвае, што менавіта яны дапамаглі вам выйсці на наш след, хаця як вы гэта зрабілі, не ўяўляю. Але я на вас не ў крыўдзе. Вось што дзіўна, – дадаў Смол з горкай усмешкай, – маючы законнае права на паўмільёна з гэтага скарбу, першую палову жыцця я быў вымушаны будаваць на Андаманскіх астравах хвалярэзы, а другую, хутчэй за ўсё, прабаўлю на земляных працах у Дартмуры. У нядобры час спаткаў я гандляра Ахмета і заняўся скарбам Агры, які прыносіць усім сваім уласнікам толькі няшчасці. Ахмета забілі, маёр Шолта ўсё жыццё пражыў пад гнётам страху і віны, мне ж скарб прынёс пажыццёвую катаргу.

У гэты момант у каюту прасунуліся шырокі твар і мажныя плечы Этэлні Джонса.

– Ну проста сямейныя пасядзелкі, – адзначыў ён. – Думаю, Холмс, глыток з вашай біклагі мне таксама не зашкодзіць. Што ж, самы час адзін аднаго павіншаваць. Шкада, не атрымалася ўзяць жывым другога, але выхаду ў нас не было. Прызнайце, Холмс: яны ледзь не збеглі з-пад нашага носа. Мы выціснулі з катэра ўсё да апошняга.

– Добра тое, што добра заканчваецца, – прамовіў Холмс. – Я і не падазраваў, што ў «Аўроры» такі хуткі ход.

– Сміт кажа, што гэта адзін з самых хуткіх катэраў на рацэ, і калі б хтосьці дапамог яму з рухавікамі, мы б іх нізашто не злавілі. Ён клянецца, што нічога пра норвудскую справу не чуў.

– Гэта праўда, – падаў голас наш вязень. – Не чуў ні слова. Я выбраў яго катэр, бо кажуць, што ён лётае. Мы яму пра сябе нічога не казалі, затое добра заплацілі і паабяцалі заплаціць яшчэ больш, калі дабяромся да «Эсмеральды» ў Грэйвсэндзе, якая паплыве ў Бразілію.

– Ну, калі ён нічога кепскага не зрабіў, мы прасочым, каб з ім нічога кепскага і не здарылася. Мы сваіх кліентаў ловім хутка, але абвінавачваць іх не спяшаемся.

Было забаўна глядзець, як фанабэрысты Джонс пасля такой удалай пагоні пачынае важнічаць. Па лёгкай усмешцы, што блукала на вуснах Шэрлака Холмса, я зразумеў, што ён словы інспектара міма вушэй таксама не прапусціў.

– Хутка мы будзем ля Воксхалскага моста, – сказаў Джонс. – Там я высаджу вас, доктар Ўотсан, разам з куфрам. Наўрад ці трэба казаць, што я бяру на сябе вельмі вялікую адказнасць. Так рабіць нельга, але ўмова ёсць умова. Аднак я ўсё ж абавязаны выслаць разам з вамі аднаго са сваіх інспектараў, бо вы везяце вельмі каштоўны груз. Вы ж, безумоўна, возьмеце кэб?

– Канечне.

– Шкада, што няма ключа, а так бы мы спачатку правялі інвентарызацыю. Давядзецца ламаць. Гэй, спадару, дзе ключ?

– На дне ракі, – каротка адказаў Смол.

– Хм! Не трэба было ствараць нам дадатковыя праблемы… Мы і так з вамі намучыліся. Што ж, доктар, не мне вучыць вас асцярожнасці. Адразу ж вязіце скрыню ў сваю кватэру на Бэйкер-стрыт. Там мы вас па дарозе ва ўчастак і пачакаем.

Яны высадзілі мяне ля Воксхала разам з цяжкім жалезным куфрам і пакінулі ў таварышы шыракатварага дабрадушнага інспектара. Чвэрць гадзіны мы дабіраліся да дома місіс Форэстэр. Наш позні візіт вельмі здзівіў служанку. Яна сказала, што місіс Форэстэр не дома і вернецца няхутка. Міс Морстэн была, аднак, у гасцёўні, і менавіта туды я, узяўшы куфар, і адправіўся, пакінуўшы згаворлівага інспектара ў кэбе.

Яна сядзела ля адчыненага акна, апранутая ў лёгкую белую сукенку з чымсьці чырвоным на шыі і таліі. Мяккае святло лямпы пад абажурам падала на яе фігуру ў плеценым крэсле, асвятляла яе мілы сур’ёзны твар і змрачнаватым металічным бляскам адцяняла шыкоўныя завіткі яе пышных валасоў. Белая рука неахайна звісала з падлакотніка, і ўся пастава міс Морстэн сведчыла пра ўсёпаглынальную меланхолію. Пачуўшы мае крокі, яна ўскочыла, і яе бляклыя шчокі заліліся яркім румянцам нечаканай радасці.

– Я чула, як пад’ехаў кэб, – сказала яна, – але думала, што гэта місіс Форэстэр вяртаецца дадому раней. Я нават не ўяўляла, што гэта можаце быць вы. Вы прывезлі навіны?

– Я прывёз нешта лепшае, – адказаў я, ставячы на стол скрыню, і бадзёрым, вясёлым тонам працягнуў, хаця на сэрцы было цяжка: – Я прывёз тое, што вартае ўсіх навінаў у свеце. Я прывёз вам багацце.

Яна зірнула на жалезны куфар.

– Значыць, скарб тут? – даволі холадна спытала яна.

– Так, гэта скарб вялікай Агры. Палова яго належыць вам і палова – Тадэвушу Шолта. Кожны з вас атрымае па дзве сотні тысяч. Падумайце – гэта гадавы даход у дзесяць тысяч фунтаў! Няшмат знойдзецца ў Англіі багацейшых юных лэдзі! Хіба гэта не цудоўна?

Думаю, маё захапленне было трохі штучным, і яна гэты фальш заўважыла, бо прыпадняла брыво і з цікаўнасцю яшчэ раз мяне агледзела.

– Калі я яго і атрымала, – прамовіла яна, – то толькі дзякуючы вам.

– Не-не, – запярэчыў я, – не мне, а майму сябру Шэрлаку Холмсу. Пры ўсім сваім жаданні я ніколі не знайшоў бы ключ да гэтай справы, якая заблытала спачатку нават яго геніяльны розум. Бо мы насамрэч у апошні момант ледзь не ўпусцілі скарб.

– Прашу вас, доктар Ўотсан, прысядзьце і раскажыце падрабязней!

Я каротка расказаў ёй, што адбылося за час, які мінуў з нашай апошняй сустрэчы: пра новы метад Холмса, пошукі «Аўроры», з’яўленне Этэлні Джонса, вечаровую выправу і шалёную пагоню ўніз па Тэмзе. Мой расказ пра нашыя прыгоды яна слухала з адкрытым ад здзіўлення ротам і бліскучымі вачыма. Калі я спыніўся на калючцы, якая праляцела так блізка ад мэты, Мэры зусім збялела, і я спалохаўся, што яна страціць прытомнасць.

– Нічога страшнага, – сказала яна, калі я кінуўся наліваць ёй вады. – Са мной усё ў парадку. Проста жахнулася ад таго, што праз мяне маім сябрам давялося зазнаць такую жудасную небяспеку.

– Цяпер яна ў мінулым, – адказаў я. – Нічога кепскага не адбылося. Але страшных гісторый на сёння хопіць. Давайце пяройдзем да чаго-небудзь больш прыемнага, а менавіта да скарбу. Бо што можа быць лепшым за скарб? Мне дазволілі прынесці яго сюды, мяркуючы, што вы захочаце ўбачыць яго першай.

– Безумоўна, мне будзе вельмі цікава, – прамовіла яна, аднак палкасці ў яе голасе не чулася. Яна, без сумневу, падумала, што з яе боку было б няветліва выказваць абыякавасць да каштоўнасці, здабыць якую было так складана.

– Які прыгожы куфэрак! – сказала яна, схіліўшыся над скрыняй. – Як я разумею, індыйская праца?

– Усё правільна, бенарэскае ліццё.

– Цяжкі! – усклікнула яна, спрабуючы яго падняць. – Ужо сам куфар мусіць нямала каштаваць. А дзе ключ?

– Смол выкінуў яго ў Тэмзу, – адказаў я. – Давядзецца пазычаць у місіс Форэстэр качаргу.

На куфры вісеў цяжкі масіўны замок у выглядзе Буды. Пад яго я засунуў канец качаргі, каб выкарыстаць яе ў якасці рычага. Націснуў – і замок, гучна шчоўкнуўшы, адамкнуўся. Дрыготкімі пальцамі я адкінуў вечка. І тут мы абое застылі ад здзіўлення. Куфар быў пусты!

Яго цяжар тлумачыўся проста: сценкі і дно таўшчынёй у дзве траціны цалі былі поўнасцю жалезныя. Куфар быў масіўны, якасны і надзейны – выглядала на тое, што яго рабілі спецыяльна для перавозкі дарагіх рэчаў, – але ў ім не было ніводнага кавалачка ці хаця б крупінкі золата, ніводнага ўпрыгожання! Куфар быў абсалютна і незваротна пусты.

– Скарб знік, – мякка сказала міс Морстэн.

Калі я пачуў гэтыя словы і зразумеў, што яны значаць, з маёй душы зваліўся вялізны камень. Я не ўсведамляў нават, якім цяжарам вісеў на мне гэты скарб Агры, пакуль урэшце ад яго не вызваліўся. Гэта было эгаістычна, так, гэта было нізка і няправільна, але цяпер я адчуваў толькі адно: залатога бар’ера паміж намі болей няма.

– Дзякуй Богу! – ад усяго сэрца выгукнуў я.

Яна зірнула на мяне з лёгкай запытальнай усмешкай і пацікавілася:

– Чаму вы так кажаце?

– Бо цяпер вы зноў для мяне дасяжная, – прамовіў я, беручы яе руку. І яна яе не адняла! – Бо я кахаю вас, Мэры, кахаю так шчыра, як толькі мужчына можа кахаць жанчыну. Бо скарб, усе гэтыя багацці наклалі б на мае вусны пячатку. Цяпер, калі скарбу няма, я магу сказаць, як я вас кахаю. Вось чаму я сказаў «дзякуй Богу».

– Тады і я скажу «дзякуй Богу», – прашаптала Мэры, і я прыцягнуў яе да сябе.

Можа, нехта ў той вечар скарб і страціў, я ж ведаў дакладна, што атрымаў найвялікшае багацце ў свеце.

Раздзел 12. Незвычайная гісторыя Джонатана Смола

Інспектар, што застаўся чакаць мяне ў кэбе, аказаўся вельмі цярплівым чалавекам, бо вярнуўся я да яго зусім не хутка. Калі я паказаў пусты куфар, твар інспектара азмрочыўся.

– Узнагарода адмяняецца, – сумна сказаў ён. – Няма грошай – няма платы. Калі б скарб знайшоўся, мы з Сэмам Браўнам атрымалі б за начную працу па дзясятцы.

– Містэр Тадэвуш Шолта – багаты чалавек, – сказаў я, – ён узнагародзіць вас незалежна ад таго, ёсць скарб ці не.

Аднак інспектар сумна пакачаў галавой:

– Справа дрэнь. Думаю, містэр Джонс са мной пагодзіцца.

І ён меў рацыю, бо як толькі мы дабраліся да Бэйкер-стрыт і паказалі дэтэктыву пустую скрыню, яго твар тут жа збялеў. Холмс разам з Джонсам і вязнем самі толькі што прыехалі, бо па дарозе змянілі планы, вырашыўшы спачатку заехаць ва ўчастак і скласці справаздачу. Мой кампаньён са звыклым абыякавым выглядам разваліўся ў фатэлі, насупраць яго спакойна сядзеў Смол, паклаўшы драўляную нагу на здаровую. Калі я прадэманстраваў ім пусты куфар, Смол нахіліўся наперад і гучна засмяяўся.

– Вашых рук справа, Смол! – гнеўна закрычаў Этэлні Джонс.

– Так, маіх! Я схаваў яго там, куды вы ніколі не даберацеся, – трыумфальна ўсклікнуў вязень. – Гэта мой скарб, і калі я не скарыстаю яго, то пастараюся, каб ніхто іншы таксама не скарыстаў. Ніводны чалавек, кажу я вам, не мае на яго права, апроч тых трох, што сядзяць у андаманскіх бараках, і мяне. Я ведаю, што валодаць ім не змагу і яны не змогуць. Я стараўся не толькі для сябе, але і для іх. Знак чатырох застанецца з намі назаўсёды. Так, я ўпэўнены, што яны падтрымалі б мяне і таксама хутчэй кінулі б скарб у Тэмзу, чым дазволілі яму перайсці да дзяцей Шолта ці Морстэна. Ахмета мы забілі не для таго, каб яны абагаціліся. Скарб вы знойдзеце там, дзе ляжыць ключ і дзе спачыў Тонга. Калі я зразумеў, што ваш катэр нас нагоніць, я схаваў здабычу ў бяспечным месцы. Вашая выправа не прынесла вам ні рупіі.

– Ты падманваеш нас, Смол, – строга прамовіў Этэлні Джонс. – Калі б ты хацеў кінуць скарб у Тэмзу, было б прасцей кінуць яго туды ў куфры.

– Мне прасцей кінуць, вам прасцей знайсці, – адказаў вязень, абвёўшы нас доўгім пранізлівым позіркам. – Чалавеку, якому хапіла мазгоў мяне высачыць, хопіць мазгоў і для таго, каб вылавіць жалезны куфар з дна ракі. Цяпер жа, калі каштоўнасці раскіданыя міляў на пяць, справа ўскладніцца. Аднак мне было цяжка гэта зрабіць. Убачыўшы, што вы набліжаецеся, я ледзь не звар’яцеў. Але што тут шкадаваць! У маім жыцці былі ўзлёты, былі і падзенні, дык чаго ж плакаць над збеглым малаком.

– Справа моцна ўскладняецца, Смол, – прамовіў інспектар. – Калі б вы правасуддзю не шкодзілі, а дапамагалі, на судзе ў вас было б нашмат больш шанцаў.

– Правасуддзе?! – прарыкаў былы катаржнік. – Цудоўненькае ў вас правасуддзе! Чый гэты скарб, калі не мой? Дзе тут правасуддзе, калі мне трэба аддаць скарб таму, хто яго не заслужыў? Ведаеце, як яго заслужыў я? Дваццаць бясконцых гадоў у гэтай твані, што нясе ліхаманку, удзень працуеш пад мангравым дрэвам, ноч бавіш у кайданах у гнюсных катаржных халупах, мучышся ад маскітаў, пакутуеш на малярыю, цярпіш ад кожнага клятага чарнамазага наглядчыка – а ім так падабаецца здзекавацца з белых. Вось як я зарабіў скарб Агры – а вы гаворыце мне пра нейкае правасуддзе толькі таму, што я не хачу, каб іншыя карысталіся тым, за што я заплаціў такую страшную цану! Ды хай мяне сто разоў павесяць, хай праб’юць маю скуру адной з калючак Тонга – лепш ужо так, чым жыць у турэмнай камеры і ведаць, што хтосьці пабудаваў з маіх грошай палац і радуецца там майму багаццю!

Смол скінуў маску стоіка і абрынуў на нас дзікія грымоты сваіх словаў. Яго вочы блішчэлі, а калі ён утрапёна размахваў рукамі, наручнікі пачыналі пагрукваць і бразгатаць. Цяпер, калі я ўбачыў сапраўдны твар гэтага лютага і жарснага чалавека, я зразумеў: надзвычайны жах, які авалодаў маёрам Шолта, калі той даведаўся, што пакрыўджаны ім зняволены ўзяў яго след, быў цалкам абгрунтаваны.

– Вы забываеце, што пра гэта мы пакуль нічога не ведаем, – мякка сказаў Холмс. – Мы яшчэ не пачулі вашай гісторыі і не ўяўляем, ці законныя вашыя прэтэнзіі на скарб.

– Што ж, сэр, вы абыходзіцеся са мной вельмі ветліва, хаця я цудоўна разумею, што гэтымі бранзалетамі я абавязаны менавіта вам. Але крыўды на вас не маю. Усё было па справядлівасці. Калі хочаце пачуць маю гісторыю, хаваць яе я не буду. Усё, што я вам паведамлю, будзе чыстай праўдай, да апошняга слова. Дзякуй, шклянку, калі ласка, пастаўце сюды, я ахвотна змачу вусны, калі яны перасохнуць.

Я нарадзіўся ў графстве Вустэр непадалёк ад Першара. Думаю, калі вы зазірняце ў тыя мясціны, то знойдзеце там нямала іншых Смолаў. Я часта падумваў, ці не з’ездзіць мне туды, але ў сям’і мной ніколі асабліва не ганарыліся, і я сумняваюся, што маё з’яўленне кагосьці парадавала б. Усе яны спрэс людзі прыстойныя, ходзяць у царкву, гэта ў асноўным фермеры, якіх добра ведаюць і паважаюць у ваколіцах, я ж усё жыццё быў для іх нібыта піратам. Зрэшты, пасля таго як мне стукнула васямнаццаць, іх праблемы са мною скончыліся, бо праз адну дзяўчыну я трапіў у пераплёт і ўратаваўся, толькі завербаваўшыся ў каралеўскае войска і пайшоўшы ў трэці пяхотны полк, які акурат выпраўляўся ў Індыю.

Але лёс не даў мне паваяваць. Толькі я навучыўся хадзіць «гусіным крокам» і ўпраўляцца са зброяй, як пацягнуў мяне аднойчы чорт купацца ў Гангу. Мне яшчэ пашчасціла, што ў гэты ж час сяржант Джон Холдэр быў непадалёк на вадзе, а ён адзін з найлепшых нашых плыўцоў. Толькі даплыў я да сярэдзіны ракі – як перада мной з’явіўся кракадзіл і адцяў мне правую нагу вышэй за калена, ды так акуратненька, проста як хірург. Ад шоку і кровацячэння я страціў прытомнасць і, відаць, патануў бы, калі б Холдэр мяне не падхапіў і не выцягнуў на бераг. Пяць месяцаў я праляжаў у шпіталі, і калі ўрэшце змог з яго выбрацца, кульгаючы на гэтай прышпіленай да куксы дзеравяшцы, то зразумеў, што да вайсковай, ды і любой іншай службы я цяпер не прыдатны.

Вы ўяўляеце, што мне тады давялося перажыць? Дваццаць гадоў – а ўжо бездапаможны калека. Аднак ліха без дабра не бывае. Чалавеку на імя Эйбел Ўайт, які меў там індыгавую плантацыю, спатрэбіўся наглядчык – сачыць за кулі*. Аказалася, ён сябруе з нашым палкоўнікам, які пасля таго няшчасця моцна мне спачуваў. Карацей кажучы, на гэтае месца ён настойліва парэкамендаваў мяне, бо для працы патрабавалася шмат ездзіць конна, і пратэз мне нямоцна перашкаджаў: маёй куксы цалкам хапала для таго, каб добра трымацца ў сядле. Ад мяне патрабавалася толькі аб’язджаць плантацыю, сачыць за тым, як ідзе праца, і паведамляць пра гультаёў. Плата была някепская, жыллё – утульнае, і я ўжо быў думаў, што правяду на індыгавай плантацыі рэшту жыцця. Містэр Эйбел Ўайт быў чалавекам добрым, часта зазіраў у маю хаціну, каб выкурыць са мной люльку, бо ў тых мясцінах белыя ставяцца адно да аднаго з такой цеплынёй, пра якую тут і не чулі.

Але шчасце ніколі доўга мне не спадарожнічала. Раптам у нас без нічога ніякага пачаўся вялікі бунт. Яшчэ ўчора Індыя дыхала цішынёй і спакоем, ну, напрыклад, як Кент ці Сурэй, а сёння бац – і вось ужо дзве сотні тысяч чорных д’яблаў вырваліся на волю і краіна ператварылася ў чыстае пекла. Вы, безумоўна, ведаеце гэтую гісторыю лепш за мяне, бо я не вялікі аматар чытання. Я ведаю толькі тое, што бачыў на ўласныя вочы. Нашая плантацыя ляжала ля Матхуры, што непадалёк ад мяжы з Паўночна-Заходняй правінцыяй. Ноч за ноччу неба палымнела, асветленае ахопленымі пажарам бунгала, і дзень за днём праз нашыя землі праходзілі невялічкія групкі еўрапейцаў з жонкамі і дзецьмі, што спяшаліся ў Агру, дзе месцілася войска. Містэр Эйбел Ўайт быў чалавекам упартым. Убіў сабе ў галаву, што небяспека не такая ўжо і вялікая і што бунт як пачаўся, так і скончыцца. Ён сядзеў сабе на верандзе, папіваючы віскі і пакурваючы чаруту*, а краіна навокал была ў агні. Мы, канечне, заставаліся пры ім, я і Доўсан, які разам з жонкай займаўся рахункамі і гаспадаркай. І ўсё ж бяда да нас дабралася. Я ў той дзень акурат быў на аддаленай плантацыі і ўвечары марудна вяртаўся дадому, калі раптам на дне перасохлага глыбокага канала заўважыў нешта незразумелае. Я пад’ехаў бліжэй, і сэрца маё пахаладзела. Я зразумеў, што гэта жонка Доўсана, парэзаная на кавалкі і напалову з’едзеная шакаламі і дзікімі сабакамі. Трохі далей на дарозе ляжаў на жываце і сам Доўсан, таксама мёртвы, з пустым рэвальверам у руцэ. Побач валяліся целы чатырох сіпаяў*. Я прыпыніў каня, раздумваючы, куды павярнуць, але тут убачыў, як над бунгала Эйбела Ўайта заклубіўся густы дым, а па страсе пачаў падымацца агонь. Я зразумеў, што нічым ужо гаспадару не дапамагу, а толькі загіну, калі кінуся яго ратаваць. З таго месца, дзе я стаяў, былі відаць сотні чорных паўстанцаў у чырвоных мундзірах – яны з завываннямі танчылі вакол дома ў агні. Некаторыя паказвалі на мяне, і над маёй галавой тут жа прасвістала некалькі куляў, а таму я кінуўся прэч і паскакаў праз рысавыя палі, пакуль позняй ноччу не апынуўся за бяспечнымі мурамі Агры.

Але выявілася, што і там не надта бяспечна. Краіна гудзела, як рой пчолаў. Ангельцы збіраліся ў невялікія атрады і камандавалі толькі там, дзе маглі дабіцца гэтага зброяй. На ўсіх астатніх тэрыторыях яны ператварыліся ў бездапаможных уцекачоў. Гэта была бітва мільёнаў супраць сотняў, і самым страшным было тое, што супраць нас змагалася нашае ж адборнае войска – пяхота, кавалерыя і артылерыя. Гэта мы іх вывучылі і вымуштравалі, даўшы ім у рукі сваю зброю і свае ж горны, каб пратрубіць збор*. У Агры стаяў Трэці бенгальскі стралковы полк, некаторая колькасць сікхаў*, два атрады кавалерыі і адна батарэя. Быў таксама сфармаваны атрад дабравольцаў, куды ўвайшлі клеркі і купцы. Далучыўся і я, нягледзячы на драўляную нагу. У пачатку ліпеня мы выйшлі з Агры, каб сысціся з паўстанцамі пад Шахганджам, і пэўны час паспяхова іх стрымлівалі, але потым у нас скончыўся порах, і мы вярнуліся ў горад.

Усе навіны, якія даходзілі да нас, былі адна горшая за адну. А чаго дзівіцца – зірніце на карту, і вы зразумееце, што мы былі ў самым сэрцы паўстання. Лакхнаў больш чым за сто міляў на ўсход, Канпур – прыкладна за столькі ж на поўдзень. У які бок ні пойдзеш – усюды катаванні, забойствы і гвалт.

Агра – гэта велічнае месца, у якім заўсёды тоўпяцца фанатыкі і лютыя язычнікі ўсіх магчымых культаў. Нашая жменька ангельцаў лёгка згубілася б сярод тых вузкіх звілістых вулак. Таму наш камандзір павёў нас праз раку, і мы ўмацаваліся ў старым Агрскім форце. Не ведаю, джэнтльмены, ці чуў хто з вас калі пра тую даўнюю крэпасць. Гэта вельмі дзіўнае ўмацаванне – самае дзіўнае з тых, што я бачыў, а пабачыць мне давялося нямала незвычайнага. Па-першае, гэты форт – неверагодных памераў. Падазраю, што абарончыя муры атачалі многія акры зямлі. Па-другое, ён складаецца з двух асобных крэпасцяў. У новай, немалой па памерах, размясціўся тады наш гарнізон, жанчыны, дзеці, запасы ежы і ўсё астатняе. Але ў параўнанні са старой часткай новая была зусім дробнай. У старой забудове не жыло нікога, апроч скарпіёнаў і сараканожак. Там было мноства вялізных закінутых памяшканняў, бясконцых заблытаных галерэяў – зойдзеш і тут жа згубішся. А таму рэдка хто наважваўся зазірнуць туды, хаця час ад часу знаходзіліся смельчакі, якія бралі паходні і выпраўляліся на разведку.

Пярэдні фасад старога форта абмываўся ракой, якая такім чынам нас абараняла, аднак з іншых бакоў было шмат выхадаў, якія нашаму гарнізону трэба было вартаваць. Людзей было мала – іх ледзь хапала на тое, каб закрыць асноўныя пазіцыі і паставіць пры гарматах. Мы не маглі забяспечыць моцнай вартай кожны ўваход у крэпасць і проста ўмацавалі цэнтральны будынак, а ля кожнае брамы паставілі аднаго ангельца і двух-трох сікхаў. Мне выпала вартаваць уначы дзверы, што выходзілі на паўднёвы захад, разам з двума падначаленымі мне сікхамі. Калі нешта пойдзе не так, я мусіў адкрыць агонь, каб выклікаць з цэнтральнай аховы падмацаванне. Аднак улічваючы, што да ўмацаванага цэнтра было каля двухсот крокаў, якія трэба было бегчы праз лабірынт калідораў і галерэяў, я вельмі моцна сумняваўся, што ў выпадку сапраўднай атакі дапамога прыйдзе своечасова.

І ўсё ж я ганарыўся тым, што ў мяне быў свой маленькі атрад, бо ў войску я праслужыў усяго нічога, а яшчэ і гэтая нага. Дзве ночы я спакойна ахоўваў дзверы разам са сваімі пенджабцамі. Гэта былі высокія, лютага выгляду хлопцы, якіх звалі Магамет Сінгх і Абдула Хан, і абодва ваявалі супраць нас у Чыліянвала*. Па-ангельску яны гаварылі добра, але я з імі амаль не размаўляў. Яны звычайна трымаліся ўбаку і ўсю ноч балбаталі на сваёй дзіўнай сікхскай. Я ж часцей за ўсё стаяў вонкі, пазіраючы на шырокую звілістую раку і на мігатлівыя агні прыўкраснага горада. Дробат барабанаў, грукат тамтамаў, віскат і рыканне паўстанцаў, ашалелых ад опіуму і гашышу, усю ноч нагадвалі нам пра небяспечных суседзяў. Кожныя дзве гадзіны начны дазор абыходзіў пасты, каб упэўніцца, што ўсё ў парадку.

Трэцяя ноч маёй вахты была цёмнай і непагоднай – увесь час імжыла. Непрыемная гэта справа – гадзіну за гадзінай стаяць у такое надвор’е ля брамы. Некалькі разоў я спрабаваў загаварыць са сваімі сікхамі, але без поспеху. А другой ночы прайшоў дазор, і на некаторы час мая нуда развеялася. Зразумеўшы, што таварышы да размоваў не схільныя, я выцягнуў люльку і адклаў стрэльбу, каб чыркануць запалкай. У тое ж імгненне абодва сікхі падскочылі да мяне. Адзін схапіў маю стрэльбу і занёс яе над маёй галавой, другі ж паднёс мне да горла нож і скрозь зубы пакляўся, што прырэжа, калі я хаця б варухнуся.

Спачатку я падумаў, што мае памочнікі змовіліся з паўстанцамі і што зараз пачнецца штурм. Калі сіпаі захопяць маю браму, форт падзе, і тады нашых жанчын і дзяцей чакае лёс тых, што засталіся ў Канпуры*. Вы, джэнтльмены, можаце падумаць, што зараз я паспрабую апраўдацца, але даю вам слова гонару, што як толькі я гэта скеміў, то ўжо адкрыў быў рот, каб паклікаць на дапамогу, нягледзячы на прыстаўлены да майго горла нож – хай мой апошні крык хаця б трывогу падыме. Сікх, які ўзяў мяне ў палон, зразумеў, відаць, мае намеры, бо як толькі я напружыўся, прашаптаў: «Не шуміце. Форт у бяспецы. Сабак-паўстанцаў на нашым беразе няма». Словы яго прагучалі шчыра, да таго ж я ведаў, што варта мне ўскрыкнуць – і я мярцвяк. Я прачытаў гэта ў цёмных вачах нападніка, таму маўкліва чакаў, калі яны скажуць, што ім трэба.

– Слухайце, сахіб, – сказаў той, што выглядаў вышэйшым і люцейшым (яго звалі Абдула Хан), – зараз вы можаце альбо далучыцца да нас, альбо замоўкнуць навекі. Справа занадта важная, каб чакаць. Альбо пакляніцеся на святым крыжы, што будзеце з намі ўсім сэрцам і душой, альбо мы выкінем ваш труп у канаву і пяройдзем на бок паўстанцаў. Іншага варыянту няма. Выбірайце самі – жыццё ці смерць. Мы даём вам на роздум тры хвіліны, бо час дарагі і справу трэба скончыць да наступнага дазору.

– Як магу я выбіраць? – прамовіў я. – Вы ж не сказалі, чаго ад мяне хочаце. Але ведайце: калі справа тычыцца бяспекі форта, я адразу ж выходжу з гульні – забівайце мяне не вагаючыся.

– Форт тут ні пры чым, – адказаў Абдула. – Мы хочам толькі, каб вы зрабілі тое, дзеля чаго ангельцы да нас і прыязджаюць. Мы хочам, каб вы разбагацелі. Калі зараз вы да нас далучыцеся, мы клянёмся на аголеным клінку патройнай клятвай сікхаў, якую яшчэ ніхто не парушаў, што вы атрымаеце сваю долю здабычы. Чвэрць скарбу будзе вашая. Справядлівей не бывае.

– Але што за скарб? – спытаў я. – Разбагацець я не супраць, але як гэта можна зрабіць?

– Дык вы кленяцеся касцямі вашага бацькі, гонарам вашай маці і крыжам вашае веры ні цяпер, ні пазней не падымаць на нас руку і не выдаваць нас?

– Клянуся, – адказаў я, – пры ўмове, што форт у бяспецы.

– Тады мы з таварышам клянёмся, што вы атрымаеце чвэрць скарбу, які мы пароўну падзелім паміж намі чатырма.

– Але нас жа трое, – здзівіўся я.

– Не, Дост Акбар таксама ў долі. Пакуль мы яго чакаем, я вам усё раскажу. А ты, Магамет Сінгх, стой пакуль ля дзвярэй і, калі тыя, каго мы чакаем, з’явяцца, дай нам знак. Вось што, сахіб, зараз я вам усё раскажу, бо ведаю, што вы, ферынгі*, клятваў не парушаеце. Калі б вы былі ілжывым індусам, то колькі б ні кляліся ўсімі бажкамі з паганскіх храмаў, мой нож пакаштаваў бы вашае крыві, а рака – вашага цела. Але сікх верыць ангельцу, а ангелец верыць сікху. А таму слухайце, што я скажу.

У паўночных правінцыях жыве адзін надзвычай багаты раджа, хаця зямлі ў яго мала. Шмат багацця дасталася яму ад бацькі, яшчэ больш здабыў ён сам, бо праз сваю сквапнасць больш любіць золата збіраць, чым марнаваць. Калі выбухнула паўстанне, ён сябраваў і з ільвом, і з тыграм, то бок і з сіпаямі, і з Ост-Індскай кампаніяй. Але хутка яму падалося, што ўлада белых у Індыі скончылася, бо з усіх бакоў да яго пачалі даходзіць чуткі пра іх паразу і пагібель. Будучы, аднак, чалавекам асцярожным, ён паклапаціўся пра тое, каб у любым выпадку захаваць хаця б палову скарбу. Золата і срэбра ён схаваў у падзямеллях свайго палаца, а самыя каштоўныя камяні і найлепшыя перліны склаў у жалезны куфар, які перадаў надзейнаму слугу. Той пад выглядам гандляра мусіць прабрацца ў форт Агры, каб схаваць тут скарб да лепшых часоў. Таму калі перамогуць мяцежнікі, раджу застануцца яго грошы, калі ж Кампанія задушыць паўстанне, ён верне сабе каштоўнасці. Раздзяліўшы такім чынам казну, раджа далучыўся да сіпаяў, бо на яго землях яны мацнейшыя. Заўважце, сахіб, што ў выніку яго скарб дастанецца таму, хто не здрадзіў свайму абавязку.

Цяпер гэты фальшывы гандляр, што падарожнічае пад імем Ахмет, прыбыў у Агру і прагне трапіць у крэпасць. Яму спадарожнічае мой малочны брат Дост Акбар, які таксама ведае сакрэт. Дост Акбар паабяцаў прывесці яго сёння да нашага ўваходу ў форт. Хутка яны сюды прыйдуць, і мы з Магаметам Сінгхам іх сустрэнем. Мясціны тут закінутыя, ніхто ні пра што не даведаецца. Пра гандляра Ахмета ніхто больш не пачуе, а вялікі скарб раджы мы падзелім паміж сабой. Што вы скажаце на гэта, сахіб?

У Вустэршыры жыццё чалавека лічыцца святым і недатыкальным, але калі вакол цябе агонь і кроў, ты сустракаешся са смерцю на кожным кроку. Мне не было справы да таго, застанецца гэты Ахмет жыць ці не, аднак словы пра каштоўнасці запалі глыбока ў сэрца. Я падумаў, што было б някепска вярнуцца на сваю старую радзіму з такой кучай грошай і што суседзі добра так здзівяцца, калі ўбачаць, што іх вечны лайдак прыехаў з Індыі з кішэнямі, набітымі золатам. Рашэнне было прынятае. Аднак Абдула Хан, мяркуючы, што я вагаюся, працягваў.

– Падумайце, сахіб, – казаў ён, – калі гэты чалавек трапіць у рукі камандзіра, яго ўсё адно павесяць альбо застрэляць, а каштоўнасці забярэ ўрад. Нікому тады не дастанецца і рупіі. А калі ўжо мы гатовыя ўзяць яго, чаму б нам не ўзяць і ўсё астатняе? У нас скарбу будзе не горш, чым у казне Кампаніі. Яго хопіць на тое, каб зрабіць усіх нас багацеямі і вялікімі панамі. Але ніхто пра гэта не дазнаецца, бо мы тут зусім адны. Усё грае нам на руку. Дык паўтарыце ж, сахіб, яшчэ раз: вы з намі ці супраць нас?

– Я з вамі ўсім сэрцам і душой, – адказаў я.

– Цудоўна, – прамовіў сікх, вяртаючы мне зброю. – Бачыце, мы вам давяраем, бо вы свайго слова не парушыце – як і мы свайго. Засталося толькі дачакацца майго брата і гандляра.

– Твой брат ведае, што тут намячаецца? – удакладніў я.

– Ён гэта і прыдумаў. Сам усё спланаваў. А цяпер хадзем да Магамета Сінгха.

Дождж ліў не спыняючыся, бо акурат пачаўся сезон дажджоў. У небе плылі цяжкія цёмныя хмары, бачнасць была ўсяго на некалькіх крокаў. Перад нашымі дзвярыма ляжаў глыбокі роў, але вада ў ім амаль высахла, і перайсці яго было нескладана. Было неяк дзіўна стаяць там з двума пенджабцамі, чакаючы чалавека, што спяшаецца насустрач смерці.

Раптам мае вочы выхапілі з цемры па той бок рова водбліск зацененага ліхтара. Ён тут жа знік за пясчанымі пагоркамі, але потым зноў з’явіўся, паволі рухаючыся ў наш бок.

– Вось і яны! – шапнуў я.

– Гукніце іх, сахіб, як робіцца ў такіх выпадках, – прамовіў Абдула. – Галоўнае – не спужайце. Адпраўце нас разам з імі, і мы самі ўсё зробім. А вы пакуль стойце на варце. Падрыхтуйце ліхтар, каб мы ўпэўніліся, што гэта і праўда наш чалавек.

Мігатлівае святло ліхтара то рухалася ў наш бок, то спынялася, пакуль я ўрэшце не ўбачыў па іншы бок рова дзве цьмяныя фігуры. Я пачакаў, пакуль яны спусцяцца па стромкім беразе ўніз, прашлёпаюць па гразкім дне і ўскараскаюцца да самай брамы, і толькі тады прыглушаным голасам запытаў:

– Хто там?

– Сябры, – пачуўся адказ.

Я адкрыў ліхтар і пасвяціў на іх. Першым ішоў вялізны сікх з чорнай барадой, якая спадала ледзь не да самага камербанда*. Такіх высокіх людзей я раней бачыў толькі ў цырку. Другі ж быў нізенькім таўстуном з жоўтым турбанам і клункам, заматаным у шаль. Таўстун увесь дрыжаў ад жаху, яго рукі трэсліся ў ліхаманцы, а маленькія зыркія вочкі бегалі туды-сюды – як у мышы, калі тая асмеліцца выпаўзці з норкі. Па маёй скуры таксама прабеглі дрыжыкі, калі я падумаў, што зараз гэтага чалавека заб’юць, але я пераключыўся на скарб, і сэрца зрабілася цвёрдым як крэмень. Убачыўшы мой белы твар, таўстун радасна зашчабятаў і падскочыў да мяне.

– Я, бедны і няшчасны гандляр Ахмет, шукаю вашай абароны, сахіб, – задыхаўся ён. – Я прайшоў праз усю Раджпутану, спадзеючыся знайсці прыстанішча ў надзейных мурах агрскай цвярдыні. Мяне рабавалі, білі і ганьбілі за тое, што я падтрымліваю Кампанію. Сённяшняя ноч блаславёная, бо я ўрэшце аказаўся ў бяспецы – я і мае сціплыя пажыткі.

– Што ў вашым клунку? – спытаў я.

– Жалезны куфар, – адказаў ён, – а ў ім – адна-дзве сямейныя рэліквіі, якія ні для каго, апроч мяне, не маюць каштоўнасці. Я не жабрак і ўзнагароджу вас, малады сахіб, вас і вашага камандзіра, калі вы дасце мне прытулак.

Я зразумеў, што яшчэ некалькі словаў – і я ўсё сапсую. Чым больш я ўглядаўся ў гэты тоўсты запалоханы твар, тым больш паўставаў супраць такога халаднакроўнага забойства. Трэба з ім хутчэй разабрацца.

– Адвядзіце яго ў цэнтральны форт, – прамовіў я.

Двое сікхаў сталі па баках, гігант прыстроіўся ззаду, і яны рушылі ў цёмны дзвярны праём. Яшчэ ніводнага чалавека смерць не атачала так шчыльна. Я з ліхтаром застаўся ля ўваходу.

Адзінае, што я мог са свайго месца чуць, – гэта мерны тупат ног, які адгукаўся ў пустых калідорах. Раптам ён сціх, і я пачуў галасы, гукі бойкі, удары. Праз імгненне нехта пабег у мой бок – я, на свой жах, зразумеў гэта з дробнага перастуку крокаў і цяжкога дыхання чалавека, што набліжаўся да мяне. Я асвяціў доўгі просты калідор ліхтаром і ўбачыў там нашага таўстуна, што імчаўся з хуткасцю ветру. Па яго твары цякла кроў, а следам, ледзь не наступаючы на пяткі, тыгрынымі скачкамі бег чорнабароды гігант – у яго руках пабліскваў нож. Я ніколі не бачыў, каб нехта бег так хутка, як гэты гандляр. Ён ужо пачаў адрывацца ад сікха, і я разумеў, што калі таўстун праскочыць міма мяне і выбежыць на адкрытую прастору – ён уратаваны. Я зноў амаль стаў на яго бок, але думка пра скарб чарговы раз зрабіла маё сэрца жорсткім і чэрствым. Ён наблізіўся, я кінуў яму пад ногі сваю стрэльбу, і ён пакаціўся па зямлі, двойчы перакуліўшыся, як падстрэлены заяц. Не паспеў ён ускочыць, як сікх ужо паваліўся зверху і двойчы кальнуў яго кінжалам. Таўстун, аднак, не застагнаў і нават не варухнуўся. Думаю, ён зламаў шыю. Бачыце, джэнтльмены, я сваё слова трымаю і расказваю вам усю праўду, не думаючы, ці пойдзе мне гэта на карысць.

Тут Смол спыніўся і выцягнуў скаваныя наручнікамі рукі, каб узяць шклянку віскі з содавай, падрыхтаваную для яго Холмсам. Я ж, шчыра кажучы, глядзеў на гэтага чалавека, які не толькі ўдзельнічаў у такім халаднакроўным забойстве, але і так легкадумна і абыякава цяпер пра яго расказваў, з сапраўдным жахам. Якое б яму ні прызначылі пакаранне, ад мяне ён спачування не дачакаецца. Шэрлак Холмс і Джонс сядзелі, склаўшы рукі на каленях. Яны з глыбокай цікавасцю слухалі гісторыю нашага вязня, але на іх тварах таксама была агіда. Вязень, відаць, гэта заўважыў, бо ў яго голасе і манеры з’явілася нешта падобнае да выкліку.

– Усё гэта, безумоўна, вельмі кепска, – сказаў ён. – Але хацеў бы я ведаць, ці шмат знойдзецца людзей, якія, аказаўшыся на маім месцы, адмовіліся б ад скарбу, ведаючы, што за гэта ім перарэжуць глотку. Дарэчы, калі ўжо Ахмет ступіў у форт, выбар стаяў так: альбо ён, альбо я. Калі б ён збег, уся справа выйшла б вонкі, мяне б судзілі ваенна-палявым судом і дакладна б пакаралі смерцю. У такія часы спагады ад людзей не дачакаешся.

– Далей, – каротка скамандаваў Холмс.

– Што ж, мы ўтрох, Абдула, Акбар і я, зацягнулі яго ў крэпасць. Ну і важыў жа ён, я вам скажу, хоць і быў невысокі. Магамет Сінгх застаўся вартаваць дзверы. Цела мы схавалі ў падрыхтаваным загадзя месцы, трохі далей па лабірынце, там, дзе звілісты калідор выводзіў у вялікае пустое памяшканне, цагляныя сцены якога рассыпаліся ў друз. У адным месцы земляная падлога там асела, утвараючы натуральную магілу, дзе мы і пахавалі Ахмета, заклаўшы цаглінамі. Разабраўшыся з трупам, мы вярнуліся да скарбу.

Ён усё яшчэ ляжаў там, дзе на Ахмета напалі першы раз. Гэта быў той самы куфар, які ляжыць цяпер перад намі на стале. Шаўковым шнурком да разной ручкі быў прывязаны ключ. Мы адамкнулі куфар, і ў святле ліхтара заблішчэлі каштоўнасці, пра якія я чытаў і летуценіў за часамі свайго юнацтва ў Першары. Яны проста асляплялі ззяннем. Нацешыўшыся гэтым відовішчам, мы выцягнулі скарб з куфра і склалі вопіс. Там былі сто сорак тры дыяменты чыстай вады, і сярод іх – знакаміты «Вялікі Магол»*. Калі не памыляюся, пра яго кажуць, што ён другі па велічыні ў свеце. Было дзевяноста сем цудоўных смарагдаў і сто семдзесят рубінаў, праўда, шмат драбязы. Было сорак карбункулаў, дзвесце дзесяць сапфіраў, шэсцьдзесят адзін агат і безліч берылаў, хрызаберылаў, оніксаў, бірузы і іншых камянёў, назвы якіх я тады і не ведаў, хаця з таго часу пазнаёміўся з каштоўнымі камянямі нашмат бліжэй. Яшчэ там быў жэмчуг – нешта каля трохсот выдатных перлаў, дванаццаць з якіх былі ўстаўленыя ў залатую дыядэму. Дарэчы, дыядэма знікла – калі я вярнуў сабе куфар, яе там не было.

Ацаніўшы скарб, мы зноў паклалі яго ў куфар і аднеслі да дзвярэй, каб паказаць Магамету Сінгху. Потым урачыста паўтарылі клятву трымацца адзін аднаго і не выдаваць таямніцу. Мы вырашылі схаваць здабычу ў бяспечным месцы, пакуль у краіне зноў не ўсталюецца мір, а потым пароўну яе падзяліць. Дзяліць яе ў той момант не мела сэнсу, бо калі б у нас знайшлі такія каштоўнасці, гэта выклікала б падазрэнні. У форце ўсё нашае жыццё было навідавоку, і трымаць скарб пры сабе не выпадала. А таму мы перанеслі куфар туды ж, дзе пахавалі цела, зрабілі ў адной з найлепш захаваных сценаў выемку, дастаўшы некалькі цаглінаў, і там схавалі здабычу. Я старанна запомніў гэтае месца і на наступны дзень намаляваў чатыры планы – па адным для кожнага з нас, – а ўнізе паставіў «знак чатырох», бо мы пакляліся, што скарб дзелім пароўну, без аніякіх прывілеяў. І я, паклаўшы руку на сэрца, магу прысягнуць, што гэтай клятвы не парушыў.

Няма сэнсу расказваць вам, чым скончыўся індыйскі мяцеж. Пасля таго як Ўілсан узяў Дэлі, а сэр Колін вызваліў Лакхнаў, справа, можна сказаць, была зробленая. Прыбылі свежыя ангельскія сілы, і Нана Сахіб* шмыгануў за мяжу. Лятучы атрад палкоўніка Грэйтхеда ўзяў Агру ў аблогу і выгнаў адтуль усіх пандзі*. У краіне запанаваў мір, і мы чацвёра пачалі ўжо спадзявацца, што набліжаецца дзень, калі мы без аніякай рызыкі зможам забраць і раздзяліць здабычу. Аднак надзеі так і не спраўдзіліся – нас арыштавалі за забойства Ахмета.

Вось як гэта здарылася. Калі раджа даверыў свайму служку каштоўнасці, ён ведаў, што рабіў: той быў надзейны чалавек. Але яны, гэтыя людзі з Усходу, надзвычай недаверлівыя, і таму раджа паслаў услед за ім другога, яшчэ больш вернага чалавека. Той атрымаў загад шпіёніць за Ахметам і ніколі не спускаць з яго вачэй, ідучы за ім нібы цень. Той ноччу гэты шпег таксама быў ля крэпасці і бачыў, як Ахмет зайшоў у дзверы. Ён, канечне, падумаў, што той знайшоў у нас прыстанак, і на наступны дзень папрасіў дазволу наведаць форт. Аднак Ахмета і след прастыў. Шпегу гэта падалося падазроным, і ён звярнуўся да сяржанта аховы, а той данёс камандзіру. Пачалося стараннае расследаванне, і цела знайшлі. І вось у той момант, калі мы чацвёра думалі, што нам нішто не пагражае, нас раптам хапаюць і судзяць за забойства, бо трое з нас стаялі ў тую ноч на варце, а чацвёрты суправаджаў забітага да крэпасці. Скарб падчас суда не ўсплыў, бо раджу пазбавілі ўлады і выслалі з Індыі, а таму нікому да яго справы не было. Злачынства, аднак, вельмі хутка раскрылі, і не было сумневу, што ўсе мы з ім так ці іначай звязаныя. Сікхам прысудзілі пажыццёвую катаргу, мне ж – смяротнае пакаранне, хаця пасля замянілі вырак на іншы, той самы, што ў астатніх.

Мы аказаліся ў вельмі дзіўнай сітуацыі: сядзелі ў кайданах, амаль не спадзеючыся калі-небудзь выйсці на волю, і валодалі пры гэтым ключом да таямніцы, які мог узнесці нас над іншымі, калі б толькі мы маглі ім скарыстацца. Было з чаго кусаць локці! Мы мусілі трываць поўхі і выспяткі ад усялякай нікчэмнасці, есці адзін рыс і піць адну ваду, ведаючы, што на волі нас чакае неверагоднае багацце – засталося толькі вырвацца з турмы. Я мог бы ад гэтага звар’яцець, але заўсёдная ўпартасць дапамагла мне ўзяць сябе ў рукі і чакаць свайго часу.

Урэшце мне здалося, што ён надыходзіць. З Агры мяне перавялі ў Мадрас, а адтуль – у Порт-Блэр на Андаманскіх астравах. Белых вязняў там было мала, і я хутка займеў нейкія прывілеі, бо адпачатку паказаў сябе з добрага боку. Мне далі маленькую халупу ў Хоўптаўне – маленькім паселішчы на схіле гары Харыет, – і здаралася нават, што я заставаўся ў прыемнай самоце. Хаця месца ўвогуле было гідкае і нездаровае, а за межамі нашага невялікага пасялення жылі абарыгены, канібалы, заўсёды гатовыя дзьмухнуць у якую атрутную трубку, калі побач апынецца ахвяра. Мы капалі зямлю, і пракладалі каналы, і вырошчвалі ямс, і рабілі мноства іншага, а таму працы хапала на ўвесь дзень. Увечары, аднак, у нас заставалася трошкі вольнага часу. Апроч таго, я навучыўся рыхтаваць для нашага хірурга лекі і засвоіў яшчэ нейкія яго ўменні. Увесь гэты час я шукаў магчымасці збегчы, аднак паміж Андаманскімі астравамі і кантынентам ляжалі сотні міляў вады, а вецер у тых шыротах вельмі слабы ці ўвогуле не дзьме, таму ўцёкі былі справай нялёгкай.

Наш хірург, доктар Сомертан, быў маладым, прыемным і шчырым чалавекам. Вечарамі ў яго на кватэры збіраліся іншыя маладыя афіцэры і гулялі ў карты. Прыёмны пакой, у якім я займаўся лекамі, месціўся акурат ля гасцёўні і злучаўся з ёй маленькім акенцам. Часам, калі я адчуваў сябе вельмі самотным, я гасіў лямпу і станавіўся ля яго, каб паслухаць размовы і паглядзець на гульню. Я люблю гуляць у карты, і гэта было амаль гэтак жа цудоўна, як граць самому. Звычайна там збіраліся маёр Шолта, капітан Морстэн і лейтэнант Бромлі Браўн, што былі тады ў кіраўніцтве мясцовых войскаў, сам доктар і два ці тры турэмныя чыноўнікі, старыя хітруны, што вялі разумную і асцярожную гульню. Такая вось прыемная кампанія.

Хутка я заўважыў дзіўнае: вайскоўцы заўсёды прайгравалі, а цывільныя – выйгравалі. Вы не думайце, што я лічыў кагосьці махляром, проста так атрымлівалася. Гэтыя старыя турэмшчыкі амаль нічым тут, на Андаманскіх астравах, апроч картаў, і не займаліся, яны дасканала вывучылі звычкі сваіх партнёраў, якія, у сваю чаргу, сядалі за карты толькі каб забіць час. Вечар за вечарам вайскоўцы марнавалі свае прыбыткі, і чым бяднейшымі яны рабіліся, тым больш іх вабіла гульня. Найбольш цярпеў маёр Шолта. Спачатку ён расплачваўся золатам і банкнотамі, але неўзабаве пачаў выдаваць распіскі на вельмі вялікія сумы. Часам ён у некалькіх раздачах выйграваў (думаю, гэта рабілася наўмысна), але потым удача, жорсткая, як ніколі, адварочвала ад яго. Цэлымі днямі ён туляўся змрочны як хмара і пачаў выпіваць больш, чым варта было б.

Аднаго вечару ён прайграў нават больш, чым звычайна. Я акурат сядзеў у сваёй халупе, калі ён разам з капітанам Морстэнам брылі, хістаючыся, дадому. Яны, гэтыя двое, былі добрыя дружбакі і ніколі не расставаліся. Маёр бедаваў пра свае страты.

– Мне канец, Морстэн, – прамовіў ён, калі яны праходзілі міма хаціны. – Трэба падаваць у адстаўку. Я зруйнаваны.

– Што за глупства, дружа! – адказаў другі, ляпаючы яго па плячы. – Мае справы не лепшыя за твае, але…

Больш я нічога не пачуў, але гэтая размова прымусіла мяне задумацца.

Праз некалькі дзён маёр Шолта прагульваўся па беразе, і я вырашыў з ім загаварыць.

– Мне трэба вашая парада, маёр, – сказаў я.

– Што такое, Смол? – спытаў ён, вымаючы з рота цыгару.

– Хачу спытаць у вас, сэр, – прадоўжыў я, – якой афіцыйнай асобе лепш расказаць пра схаваны скарб. Я ведаю, дзе ляжаць каштоўнасці на паўмільёна, і калі ўжо не магу скарыстацца імі сам, то, думаю, варта перадаць іх уладам. Можа, тады мне скароцяць тэрмін.

– Паўмільёна, Смол? – перапытаў ён, ледзь пераводзячы дых і пільна гледзячы на мяне, каб зразумець, ці не жартую я.

– Так і ёсць, сэр, камяні і жэмчуг. Узяць іх можа любы чалавек. А валодае каштоўнасцямі, як гэта ні дзіўна, катаржнік, які не можа імі скарыстацца, так што фактычна яны належаць таму, хто да іх першым дабярэцца.

– Яны належаць уладам, Смол, уладам, – запінаючыся, прагаварыў маёр, але голас яго гучаў нерашуча, і я ведаў, што цяпер ён мой.

– Дык вы думаеце, мне трэба расказаць пра ўсё генерал-губернатару? – абыякава спытаў я.

– Не, не, спяшацца не варта, а то пасля можна і пашкадаваць. Раскажы мне пра гэта, Смол. Усё, што ведаеш.

Я расказаў яму сваю гісторыю з некаторымі зменамі, каб ён не змог пазнаць месца. Калі я скончыў, ён доўга стаяў у задуменні і здранцвенні. Па рухах яго вуснаў я зразумеў, што ў яго душы ідзе сапраўдная барацьба.

– Справа вельмі сур’ёзная, Смол, – урэшце сказаў ён. – Пакуль не кажы нікому ні слова, хутка мы пагаворым з табой зноў.

Праз дзве ночы ён прыйшоў у маю хаціну разам з капітанам Морстэнам.

– Я хачу, Смол, каб капітан Морстэн таксама пачуў гэтую гісторыю з тваіх вуснаў, – прамовіў ён.

Я паўтарыў расказ у той жа версіі, што і раней.

– Праўдападобна гучыць, га? – спытаў у сябра маёр. – Я б заняўся.

Капітан Морстэн кіўнуў.

– Вось што, Смол, – звярнуўся да мяне маёр. – Мы тут з сябрам усё абгаварылі і прыйшлі да высновы, што ўладам ведаць твой сакрэт неабавязкова. Гэта твая прыватная справа, і ты можаш рабіць са сваёй таямніцай усё што хочаш. Пытанне цяпер у тым, што табе трэба ў абмен на яе. Мы б маглі з’ездзіць па твой скарб ці прынамсі за ім прыгледзець, калі, безумоўна, зможам з табой паладзіць.

Голас маёра гучаў холадна і абыякава, але бляск у вачах выдаваў хваляванне і прагу.

– Ну што ж, джэнтльмены, – адказаў я, стараючыся гаварыць спакойна, але адчуваючы такое самае хваляванне, – у маім становішчы чалавеку трэба толькі адно. Калі вы дапаможаце мне і маім сябрам выбрацца на волю, мы возьмем вас у долю і выдзелім на дваіх пятую частку скарбу.

– Хм… – прамармытаў маёр. – Пятую частку… Не так і прынадна.

– Але гэта пяцьдзясят тысяч на кожнага, – сказаў я.

– Але як мы вас вызвалім? Ты ж ведаеш, што просіш немагчымага.

– Ні ў якім разе! – запярэчыў я. – Я ўжо ўсё прадумаў. Збегчы адсюль мы не можам толькі таму, што ў нас няма прыдатнай для такога плавання лодкі і запасу правізіі, якой хапіла б на час падарожжа. Але ў Калькуце і Мадрасе хапае яхтаў і ялаў, якія цудоўна б нам падышлі. Дык прывядзіце адну якую сюды. Ноччу мы ў яе пагрузімся, і калі вы даставіце нас у любое месца на індыйскім узбярэжжы, то атрымаеце сваю долю.

– Калі б толькі ты быў адзін… – засумняваўся маёр.

– Усе альбо нікога, – трымаўся свайго я. – Мы далі клятву. Мы чацвёра будзем дзейнічаць толькі разам.

– Бачыце, Морстэн, – звярнуўся маёр да сябра, – Смол сваё слова трымае. Сваіх сяброў не падводзіць. Думаю, мы можам яму давяраць.

– Брудная гэта справа, – адказаў капітан. – Але вы ж ведаеце, што грошы ўратуюць наш афіцэрскі гонар.

– Што ж, Смол, – прамовіў маёр, – думаю, паспрабаваць варта. Спачатку мы, канечне ж, праверым, ці не зманіў ты нам. Кажы, дзе ляжыць скарб, я вазьму на месяц адпачынак, паплыву на штомесячным судне ў Індыю і ўсё там высветлю.

– Не так хутка, – перарваў яго я. Чым больш ён гарачыўся, тым больш халаднакроўным рабіўся я: – Я павінен абмеркаваць усё са сваімі таварышамі. Я ж кажу: усе чацвёра альбо ніхто.

– Што за дурасць! – выбухнуў маёр. – Мы што, будзем абмяркоўваць з чорнымі свае справы?

– Чорныя ці зялёныя, – сказаў я, – але яны ў долі, і мы дзейнічаем толькі разам.

Канчаткова мы ўсё залагодзілі на другой сустрэчы, дзе прысутнічалі Магамет Сінгх, Абдула Хан і Дост Акбар. Мы зноў абгаварылі дэталі і ўрэшце прыйшлі да згоды. Мы браліся намаляваць для афіцэраў план адпаведнай часткі Агрскага форта і пазначыць месца, дзе ў сцяне схаваны скарб. Тады маёр Шолта паедзе ў Індыю праверыць нашую гісторыю. Калі ён знойдзе куфар на месцы, то чапаць яго не будзе, а адправіць загружаную правізіяй яхту да вострава Ратлэнд, дзе мы і будзем яго чакаць, і пасля вернецца да сваіх абавязкаў. Потым у адпачынак ідзе капітан Морстэн, які сустракаецца з намі ў Агры, мы ўсе разам дзелім скарб, і капітан забірае сваю, а таксама маёраву долю. Свой план мы змацавалі самай урачыстай клятвай, якую розум можа выдумаць, а вусны – вымавіць. Усю ноч я праседзеў з паперай і чарнілам, каб намаляваць да раніцы дзве карты, пазначаныя «знакам чатырох» – то бок Абдулы, Акбара, Магамета і маім уласным.

Я, здаецца, стаміў вас доўгай гісторыяй, да таго ж майму сябру містэру Джонсу карціць як мага хутчэй пасадзіць мяне пад надзейны замок. Пастараюся не расцягваць. Нягоднік Шолта адплыў у Індыю, але назад не вярнуўся. Капітан Морстэн паказаў мне неўзабаве яго імя ў спісе пасажыраў аднаго з паштовых параходаў. Аказалася, што яго дзядзька пакінуў яму спадчыну, таму маёр сышоў у адстаўку і, не вагаючыся, усім нам здрадзіў. Праз некаторы час Морстэн наведаўся ў Агру. Скарб, як мы і чакалі, знік. Падлюга скраў усё, не паклапаціўшыся выканаць умовы, на якіх мы адкрылі яму таямніцу. З таго часу мэтай майго жыцця зрабілася помста. Я думаў пра яе ўдзень і песціў уначы. Яна зрабілася маёй непераадольнай, усёпаглынальнай жарсцю. Я не баяўся нічога – ні закона, ні шыбеніцы – і думаў толькі пра тое, як бы збегчы з турмы, высачыць Шолта і ўласнаручна перарэзаць яму глотку. Нават скарб Агры займаў у маіх марах менш месца, чым забойства маёра.

У жыцці я задумваў шмат усялякага, і не было такога, каб нешта мне не ўдалося. Але прайшло многа пакутлівых гадоў, перш чым мне ўсміхнулася ўдача. Я ўжо казаў вам, што нахапаўся выпадковых ведаў па медыцыне. Аднаго дня, калі доктар Сомертан злёг з ліхаманкай, зняволеныя падабралі ў лесе маленькага туземца. Ён быў смяротна хворы і пайшоў паміраць на самоце. Я ўзяў яго на рукі, хаця ён гатовы быў мяне ўджаліць, як маладое змеяня, і за некалькі месяцаў здолеў яго выхадзіць. Ён моцна да мяне прывязаўся і наўрад ці збіраўся вяртацца да сваіх, бо ўвесь час туляўся ля маёй хаціны. Я вывучыў некалькі словаў з яго мовы, і ён прывязаўся да мяне яшчэ больш.

Тонга – так звалі майго пацыента – быў выдатным лодачнікам. У яго было ўласнае вялікае і прасторнае каноэ. Калі я зразумеў, што ён да мяне прывязаны і гатовы ўсім мне дапамагаць, то ўбачыў у гэтым свой шанец. Вось што мы з ім прыдумалі. Аднае ночы ён мусіў прывесці сваю лодку на старую верф, якую ніхто не ахоўваў, і там мяне падабраць. Я наказаў яму ўзяць з сабой некалькі гарлянак вады і паболей ямсу, какосавых арэхаў і салодкай бульбы.

Маленькі Тонга быў верны і надзейны сябар. Не думаю, што нехта ў гэтым свеце меў калі-небудзь такога ж добрага таварыша. Той ноччу ён са сваім каноэ быў на верфі. Але склалася так, што тады ж там аказаўся і вартавы – гнюсны афганец, які ніколі не ўпускаў мажлівасці абразіць мяне ці ўдарыць. Я даўно ўжо марыў пра помсту, і вось мой час прыйшоў. Нібыта лёс сам кінуў яго мне ў рукі, і я не мог пакінуць востраў, не сплаціўшы ўсіх даўгоў. Ён стаяў на беразе, павярнуўшыся да мяне спінай, а на яго плячы вісеў карабін. Я агледзеўся, шукаючы камень, каб выбіць яму мазгі, але нічога не прыкмеціў.

Тады мне ў галаву прыйшла нечаканая думка, дзе ўзяць зброю. Я прысеў у цемры на зямлю і адшпіліў сваю драўляную нагу. Зрабіўшы тры вялікія скачкі, я дабраўся да яго. Ён прыклаў карабін да пляча, але я тут жа ўдарыў, раструшчыўшы яму ўсю пярэднюю частку чэрапа. Вы і цяпер можаце ўбачыць на маім пратэзе след ад таго ўдару. Мы разам паваліліся, бо я не мог утрымаць раўнавагу. Падняўшыся, я ўбачыў, што ён знерухомеў. Тады я дабраўся да лодкі, і праз гадзіну мы былі далёка ў моры. Тонга вёз усю сваю маёмасць, усю зброю і ўсіх багоў. Сярод іншых рэчаў я знайшоў у яго доўгае бамбукавае кап’ё і некалькі андаманскіх какосавых цыновак, з якіх зрабіў нешта накшталт ветразя. Дзесяць дзён мы боўталіся на хвалях, спадзеючыся на ўдачу, а на адзінаццаты нас падабрала гандлёвае судна, якое ішло з Сінгапура ў Джыду з малайскімі пілігрымамі на борце. Кампанія была дзівачная, а таму мы з Тонга вялікай увагі не прыцягвалі. У нашых спадарожнікаў была цудоўная якасць: лішніх пытанняў яны не задавалі.

Калі я пачну зараз расказваць пра ўсе прыгоды, якія давялося перажыць мне і майму маленькаму прыяцелю, вы мне дакладна не падзякуеце, бо я не скончу і да світання. Так ці гэтак мы аб’ехалі ледзь не ўвесь свет, але ў Лондан нешта ніяк не траплялі. Аднак пра сваю мэту я ўвесь гэты час не забываў. Начамі я бачыў у сне Шолта і забіваў яго сотні і сотні разоў. Урэшце гады тры ці чатыры таму мы дабраліся да Англіі. Знайсці тут Шолта было нескладана, і я адразу ж узяўся высвятляць, прадаў ён каштоўнасці ці пакінуў сабе. Я завёў патрэбныя знаёмствы – імёны называць не буду, бо не хачу цягнуць за сабой некага яшчэ – і хутка зразумеў, што камяні дагэтуль у Шолта. Я паспрабаваў неяк да яго дабрацца, але маёр быў хітры і ўвесь час трымаў пры сабе двух ахоўнікаў-баксёраў, да таго ж у доме жылі абодва яго сыны і кітматгар.

І вось аднойчы я даведаўся, што ён памірае. Я тут жа паспяшаўся ў яго сад, шалеючы ад думкі, што ён можа выслізнуць з маіх рук. Зазірнуўшы ў акно, я ўбачыў яго на ложку, па абодва бакі стаялі сыны. Я б ужо зусім звар’яцеў і кінуўся на ўсіх трох, калі б не ўбачыў раптам, як адпала яго сківіца. Маёр Шолта памёр. У тую ж ноч я залез у яго пакой і перагледзеў там усе паперы, аднак не знайшоў ніякіх указанняў на тайнік. Не было нічога, ніводнага радка, а таму я выбраўся адтуль дарэшты прыгнечаны і раз’юшаны. Але я падумаў, што калі аднойчы сустрэну сваіх сяброў-сікхаў зноў, ім будзе прыемна даведацца, што я пакінуў у доме нягодніка сведчанне пра нашую нянавісць: накрэмзаўшы той самы «знак чатырох», які быў на плане, я прышпіліў яго да грудзей памерлага. Я не мог дазволіць апусціць яго ў зямлю, не нагадаўшы, што гэты чалавек нас падмануў і абрабаваў.

У гэты час я зарабляў на жыццё, паказваючы беднага Тонга на кірмашах і іншых такіх мерапрыемствах як чарнаскурага канібала. Ён еў сырое мяса і танчыў свае ваенныя танцы, і да канца дня ў нас заўсёды набіралася цэлая шапка манет. Я ўсё яшчэ сачыў за навінамі з Пандычэры-Лодж, аднак некалькі гадоў ніякіх навінаў не было, калі не лічыць вестак пра бясплодныя пошукі скарбу. Урэшце здарылася тое, чаго я так доўга чакаў. Каштоўнасці знайшліся. Яны былі схаваныя на гарышчы над хімічнай лабараторыяй містэра Барталам’ю Шолта. Я адразу ж адправіўся туды і агледзеўся, аднак спачатку не ведаў, як мне са сваім пратэзам забрацца ў той пакой. Але хутка я дазнаўся пра люк на даху і ўдакладніў час, калі містэру Шолта падаюць вячэру. Здавалася, з дапамогай Тонга я хутка з гэтай справай разбяруся. Я ўзяў дзікуна з сабой і абвязаў яго вакол пояса доўгай вяроўкай, якую захапіў з дому. Ён, нібы кот, тут жа ўскараскаўся на дах, але нам зноў не пашчасціла: у пакоі сядзеў Барталам’ю Шолта. Гэта каштавала яму жыцця. Тонга думаў, што робіць нешта разумнае, забіваючы яго, бо калі я забраўся ў пакой, ён горда, як певень, праходжваўся ля цела. Як жа ён здзівіўся, калі я назваў яго крыважэрным д’яблам і збіў. Потым я ўзяў скарб, апусціў яго на зямлю і спусціўся сам, пакінуўшы на стале «знак чатырох», каб паказаць, што каштоўнасці ўрэшце трапілі ў рукі таго, хто іх найбольш заслугоўвае. Тонга тады зацягнуў вяроўку, зачыніў акно і выбраўся з дома тым жа чынам, што і прыйшоў.

Не ведаю, ці трэба расказваць нешта яшчэ. Я чуў, як нейкі лодачнік хваліць хуткі ход «Аўроры», і падумаў, што гэта цудоўны спосаб збегчы: трэба толькі добра старому Сміту заплаціць, а ён ужо хай адвязе нас на карабель. Ён, канечне, разумеў, што нешта тут не так, але сваю таямніцу мы яму не адкрылі. Усё, што я расказаў вам, джэнтльмены, – чыстая праўда, але зрабіў я гэта не дзеля таго, каб вас забавіць. Вы зрабілі мне не вельмі добрую паслугу, але цяпер мой найлепшы спосаб абараніцца – гэта нічога не хаваць і давесці ўсяму свету, як жорстка абышоўся са мной маёр Шолта і што ў смерці яго сына я не вінаваты.

– Вы расказалі нам дзівосную гісторыю, – прамовіў Шэрлак Холмс. – Годнае завяршэнне такой надзвычай цікавай справы. У апошняй частцы вашага аповеду нічога новага для мяне не было, апроч таго, што вяроўку вы прынеслі з сабой. Гэтага я не ведаў. Дарэчы, я спадзяваўся, што Тонга згубіў усе свае калючкі, аднак на параходзе ён стрэліў у нас яшчэ адной.

– Ён і згубіў усе, апроч той, што заставалася ў трубцы.

– Зразумела, – адказаў Холмс. – Я пра гэта не падумаў.

– Ёсць яшчэ пытанні? – ветліва пацікавіўся наш вязень.

– Думаю, не, дзякуй.

– Што ж, Холмс, – сказаў Этэлні Джонс. – Вы чалавек, якому варта патураць, бо ўсе мы ведаем, што ў злачынствах вы разбіраецеся па-майстэрску. Але абавязак – гэта абавязак, а я і так пайшоў вам насустрач, парушыўшы ўсе магчымыя правілы. Мне будзе нашмат спакайней, калі гэты наш апавядальнік акажацца ўрэшце пад надзейным замком. Кэб нас чакае, ды і два інспектары ўнізе таксама. Вельмі абавязаны вам з містэрам Ўотсанам за дапамогу. Безумоўна, вы спатрэбіцеся ў судзе. Дабранач.

– Дабранач, джэнтльмены, – развітаўся і Джонатан Смол.

– Толькі пасля цябе, Смол, – сказаў асцярожны Джонс, калі яны пакідалі пакой. – Не надта мне хочацца, каб ты трэснуў мяне драўлянай нагой, як таго хлопца на Андаманскіх астравах.

– Ну вось нашая маленькая драма і скончылася, – падсумаваў я пасля таго, як мы некаторы час моўчкі курылі. – Баюся, гэта апошняе расследаванне, у якім я меў магчымасць вывучаць вашыя метады. Міс Морстэн аказала мне гонар і прыняла маю прапанову рукі і сэрца.

Холмс расстроена прастагнаў.

– Гэтага я і баяўся. Не, павіншаваць вас не магу.

Мяне гэта трохі зачапіла.

– У вас ёсць прычыны не ўхваляць мой выбар?

– Зусім не. Мушу прызнацца, што яна – адна з самых чароўных юных лэдзі, якіх мне даводзілася сустракаць, і магла б дапамагаць нам у нашых справах. У яе, несумненна, ёсць да гэтага здольнасці, пра што сведчыць ужо хаця б тое, што з усіх папер свайго бацькі яна прынесла нам менавіта план Агрскай крэпасці. Аднак каханне – рэч эмацыйная, а эмоцыі заўсёды супярэчаць сапраўды халоднаму розуму, які я стаўлю вышэй за ўсё астатняе. Сам я ніколі жаніцца не буду, каб не страціць яснасці думкі.

– Спадзяюся, – засмяяўся я, – мой розум гэтае выпрабаванне вытрымае. Але вы выглядаеце стомленым.

– Мая заўсёдная рэакцыя. Я яшчэ тыдзень буду ўвесь змардаваны.

– Як дзіўна перыяды таго, што ў звычайнага чалавека я назваў бы лянотай, чаргуюцца ў вас з неймавернымі пад’ёмамі сілы і энергіі.

– Мабыць, ува мне ёсць задаткі вялікага гультая і не меншага працаўніка. Я часта думаю над гэтымі радкамі Гётэ: «Schade dass die Natur nur einen Mensch aus dir schuf // Denn zum wurdigen Mann war und zum Schelmen der Stoff»[5]. Вернемся, аднак, да нашай норвудскай справы. Бачыце, у іх праўда быў у доме памочнік, як я і падазраваў, і гэта можа быць толькі Лал Раа, дварэцкі. Такім чынам, Джонса чакае гонар злавіць хоць адну рыбку з нашага багатага ўлову.

– Як несправядліва раздзялілі мы перамогу! – прамовіў я. – Усю працу ў гэтай справе зрабілі вы. Я атрымаў жонку, Джонс – славу. Што ж застанецца вам?

– А мне, – адказаў Холмс, цягнучы доўгую белую руку да футарала, – мне застанецца мая ампула з какаінам.

Пераклала Ганна Янкута

Каментар

Аповесць была ўпершыню надрукаваная ў 1890 годзе ў Lippincott’s Monthly Magazine адначасова ў Лондане і Філадэльфіі.

Эўклід (каля 300 г. да н. э.) – старажытнагрэцкі матэматык, аўтар першага тэарэтычнага трактата па матэматыцы, які да нас дайшоў. Пяты пастулат – адна з аксіёмаў, што ляжаць у аснове класічнай планіметрыі. Упершыню выкладзеная ў «Пачатках» Эўкліда.

Джэзайл – гл. каментар да аповесці «Эцюд у пунсовым».

Брыяравая люлька – люлька, якая робіцца з выкарыстаннем брыяру, то бок кораня верасу.

Трыхінапальскі тытунь – гл. каментар да аповесці «Эцюд у пунсовым».

«Птушынае вока» – тып нарэзкі люлькавага тытуню: даволі буйная закручаная стружка.

Андаманскія астравы – архіпелаг у Індыйскім акіяне паміж Індыяй і М’янмай. У 1789 годзе быў заваяваны ангельцамі, і пасля Паўстання сіпаяў 1857–1859 гадоў сюды пачалі высылаць тых, хто змагаўся за незалежнасць. У 1896–1906 гадах у горадзе Порт-Блэр, адміністрацыйным цэнтры Андаманскіх астравоў, узвялі цэлы турэмны комплекс, Сотавую турму.

Ўільям Ўінвуд Рыд (1838–1875) – брытанскі гісторык, філосаф і антраполаг, даследчык Афрыкі. «Пакутніцтва чалавека» (1872) – асноўная праца Рыда, дзе разглядаецца гісторыя заходняй цывілізацыі.

Стрэнд – гл. каментар да аповесці «Эцюд у пунсовым».

Хэнсам – гл. каментар да аповесці «Эцюд у пунсовым».

Кітматгар – слуга мужчынскага полу, чые функцыі адпавядаюць функцыям лёкая. Слова распаўсюджанае ў шэрагу моваў, што ўжываюцца на тэрыторыі Індыі – урду, хіндзі, – а таксама ў арабскай, фарсі і г.д.

Жан Батыст Каміль Каро (1796–1875) – французскі мастак, адзін з самых значных пейзажыстаў эпохі рамантызму, які моцна паўплываў на імпрэсіяністаў.

Сальватор Роза (1615–1673) – італьянскі барочны мастак, гравёр, паэт і музыка.

Адольф Ўільям Бугро (1825–1905) – французскі мастак, майстар акадэмічнага жывапісу, прадстаўнік салоннага акадэмізму.

«Кепскі густ вядзе да злачынства» – Тадэвуш Шолта цытуе Шарля Агюстэна дэ Сэнт-Бёва (1804–1869), французскага літаратуразнаўцу і крытыка, што быў значнай асобай французскага рамантызму і стварыў свой метад, пазней названы «біяграфічным».

Стрыхнін – адзін з наймацнейшых ядаў; у малых дозах выкарыстоўваецца ў медыцыне.

Баларат – горад у калоніі Вікторыя (Аўстралія), з якога пачалася залатая ліхаманка: у 1851 годзе менавіта ля яго, а пазней і ля горада Бендыга, знайшлі золата.

Бунзенава гарэлка – гл. каментар да аповесці «Эцюд у пунсовым».

Сенегамбія – распаўсюджаная назва рэгіёна ў Заходняй Афрыцы ў міжрэччы Сенегала і Гамбіі.

Крэазот – масляністая вадкасць з моцным пахам, якую робяць з дрэўнага і каменнавугальнага дзёгцю. Выкарыстоўваецца ў медыцыне, а таксама для кансервавання дрэва, вытворчасці штучных смол і ўзбагачэння рудаў.

«Мы прывыклі, што людзі насміхаюцца з таго, чаго не разумеюць» – цытата ўзятая з «Фаўста» Гётэ, частка «Кабінет». У перакладзе Васіля Сёмухі гэтыя радкі гучаць так: «Мы ведаем, што людзі ад дакукі // З вялікіх ісцін строяць кпіны».

Шарль Бландэн (1824–1897) – французскі канатаходзец і акрабат, вядомы сваімі трукамі над цяснінай Ніягарскага вадаспада.

Пібадзі-марціні – армейскія вінтоўкі, якія вырабляліся ў ЗША ў 1869–1871 гадах і выкарыстоўваліся як ваеннымі, так і цывільнымі – напрыклад, у паляванні на вялікіх звяроў.

Жан Поль (сапр. Ёган Паўль Фрыдрых Рыхтэр, 1763–1825) – нямецкі пісьменнік, сентыменталіст і перадрамантык, эстэтык і публіцыст. Яму належыць вядомы выраз «сусветная скруха».

Томас Карлайл (1795–1881) – гл. каментар да аповесці «Эцюд у пунсовым».

Рыхтэр – то бок Жан Поль (гл. адпаведны каментар).

Авал – стадыён для гульні ў крыкет у Лондане. Існуе з 1845 году. Цяпер пляцоўка носіць назву Авал Kia.

Кулі – наёмныя чорнарабочыя і насільшчыкі, часта перавозіліся з густанаселеных азіяцкіх калоній у рэгіёны, дзе не хапала працоўнай сілы.

Чарута – тонкая цыгара асаблівай скруткі з двума адкрытымі кончыкамі, якія, адпаведна, не трэба абразаць.

Сіпаі – наёмныя салдаты каланіяльнай Індыі, якіх набіралі з мясцовага насельніцтва.

«…супраць нас змагалася нашае ж адборнае войска – пяхота, кавалерыя і артылерыя, гэта мы іх вывучылі і вымуштравалі, даўшы ім у рукі сваю зброю і свае ж горны, каб пратрубіць збор» – маецца на ўвазе Паўстанне сіпаяў (таксама Індыйскае народнае паўстанне, Першая вайна Індыі за незалежнасць) 1857–1859 гадоў супраць жорсткай каланіяльнай палітыкі ангельцаў. Паўстанне паклала канец уладзе Брытанскай Ост-Індскай кампаніі – улада над Індыяй перайшла да ангельскай кароны.

Сікхі – народ у Індыі, што спавядае сікхізм; у нацыянальным складзе яго пераважаюць пенджабцы.

«…абодва яны ваявалі супраць нас у Чыліянвала» – бітва Другой Англа-Сікхскай вайны ў рэгіёне Чыліянвала (цяпер – частка Пакістана). Адбылася 13 студзеня 1848 году. Абодва войскі – і брытанскае, і сікхскае – панеслі вялікія страты.

Канпур – адзін з самых населеных індыйскіх гарадоў у штаце Утар-Прадэш. У 1857 годзе падчас паўстання сіпаяў горад быў асаджаны, 900 брытанцаў пратрымаліся ў ім 22 дні і здаліся з умовай, што ім дазволяць пакінуць горад. Невядома з якой прычыны падчас іх адступлення прагучаў стрэл, у выніку чаго ўсе брытанцы альбо загінулі, альбо трапілі ў палон. 200 жанчын і дзяцей, што суправаджалі войска, якое адступала, былі захопленыя і пакараныя смерцю.

Ферынгі – такім словам у мовах хіндзі і урду называюцца замежнікі, пераважна людзі з Захаду.

Камербанд – шырокі пояс, які часта носіцца са смокінгам. Першапачаткова насіўся брытанскімі афіцэрамі ў Індыі замест камізэлькі.

«Вялікі Магол» – знакаміты дыямент, знойдзены ў сярэдзіне ХVІІ ст. у капальнях Галконды ў Індыі, самы вялікі на той момант дыямент у свеце (амаль 800 каратаў). Пасля ўварвання ў Індыю персідскага цара Надзір-шаха ў 1747 годзе след «Вялікага Магола» губляецца, і дзе ён цяпер знаходзіцца, невядома.

Нана Сахіб (сапр. Дхонду Пант, нар. у 1824 годзе, дата смерці невядомая) – адзін з лідараў паўстання сіпаяў. Смол гаворыць, што Нана Сахіб збег за мяжу, аднак насамрэч пра яго лёс пасля захопу Канпура сіламі Ост-Індскай кампаніі нічога дакладна не вядома.

Пандзі – іншая назва для сіпаяў, салдатаў-індусаў у брытанскім войску ў Індыі.

«Як жа з цябе аднаго чалавека прырода зрабіла? // Тут матар’ялу на двух – вартага ды махляра» (з нямецкай пераклаў А. Ф. Брыль) – ксенія 20 «Прарок», узятая з цыкла, напісанага Гётэ разам з Ф. Шылерам і надрукаванага ў шылераўскім «Альманаху муз» (1797).

Примечания

1

«Бліскуча», «майстэрскіх хадоў», «неверагодных фокусаў» (фр.).

2

Кепскі густ вядзе да злачынства (фр.).

3

Няма дурняў больш дакучлівых, чым тыя, што маюць розум (фр.).

4

«Мы прывыклі, што людзі насміхаюцца з таго, чаго не разумеюць» (ням.).

5

«Як жа з цябе аднаго чалавека прырода зрабіла? // Тут матар’ялу на двух – вартага ды махляра» (з нямецкай пераклаў Антон Францішак Брыль).

Content

Артур Конан Дойл
Знак чатырох

Раздзел 1. Навука дэдукцыі

Раздзел 2. Сутнасць справы

Раздзел 3. У пошуках рашэння

Раздзел 4. Гісторыя чалавека з лысінай

Раздзел 5. Трагедыя ў Пандычэры-Лодж

Раздзел 6. Шэрлак Холмс дэманструе свае здольнасці

Раздзел 7. Гісторыя з бочкай

Раздзел 8. Нерэгулярная вышуковая паліцыя з Бэйкер-стрыт

Раздзел 9. Ланцуг разарваны

Раздзел 10. Канец астраўляніна

Раздзел 11. Скарб вялікай Агры

Раздзел 12. Незвычайная гісторыя Джонатана Смола

Каментар

Примечания