Вольга Бабкова

…І цуды, і страхі. Эсэ па гісторыі штодзённасці Вялікага Княства Літоўскага XVI–XVII стагоддзяў

Ганне і Багдане, з любоўю і ўдзячнасцю

© Бабкова В. У., 2010

© Выдавец Логвінаў I. П., 2010

© Распаўсюджванне. ТАА «Электронная кнігарня», 2016

Вольгі Бабковай

Гэтая кніга – незвычайная… На яе старонках ажываюць постаці беларускай гісторыі. І не тыя, каго ўжо ўшанавалі гісторыкі і палітыкі, хто ўжо мае помнікі ці то ў камні, ці то ў паперы, ці то ў легендах ды паданнях… Чытач сустрэне звычайных людзей XVI–XVII ст., якіх часта называюць “маўклівай большасцю гісторыі”. Пра іх зрэдку пішуць даследчыкі, больш заклапочаныя пошукамі заканамернасцяў і асаблівасцяў палітычнай, канфесійнай, эканамічнай і культурнай гісторыі. Абываталям няма месца на старонках падручнікаў і энцыклапедый, але менавіта іх жыццёвыя лёсы і вызначалі шляхі нашай даўніны.

Вольга Бабкова адшукала сляды гэтых людзей у судовых дакументах ранняга Новага часу, і гэтыя сляды загаварылі: З кожнай старонкі – голас. Часам ціхі, часам гучны. Нават імёны ў кнізе гучаць як старадаўняя музыка – Сцяпанец Дудка, Ян Дуброва, Яська Скрыпка, Іван Жынь, Кацярыніца Валынка, Ян Зімапад, Якуб Воўк, Максім Чмель… Праз тоўшчу стагоддзяў прабілася чалавечая індывідуальнасць, і чорна-белая карцінка даўніны раптам расквецілася дзесяткамі фарбаў.

Славуты французскі гісторык Марк Блок калісьці заўважыў: “Гісторыя ёсць навука пра чалавека ў часе”. На жаль, менавіта Чалавека бывае цяжка адшукаць на старонках большасці навуковых манаграфій і дысертацый. Мы не ўглядаемся ў яго, не шукаем у ім суразмоўцу, часцяком ператвараем нават вядомую гістарычную постаць у нейкую ажыўленую надчалавечую функцыю – ваеннага героя або здрадніка, стваральніка дзяржавы або яе разбуральніка, рэвалюцыянера або контррэвалюцыянера, ратавальніка нацыі, рэфарматара ўлады, навукоўца, паэта, першадрукара і г.д.

А вось у кнізе В.Бабковай жыве якраз Чалавек. Ён мае дом, напрыклад, на новым рынку Менску насупраць ратушы, набывае лекі ў аптэцы Матыса Чаховіча, сустракае на вуліцах слугу канцлера Льва Сапегі – жыда Езафа Гафтара, перажывае трагічную смерць земскага суддзі Грыгорыя Макаровіча, задумваецца над таямнічым знікненнем служэбніка віцебскага ваяводзіча Станіслава Збуйнеўскага, плача над лёсам спаленай на вогнішчы падданай пана Мікалая Жыгімонтавіча Шостака “чараўніцы” Ягнешкі… І ён жа п’янее і дурэе на вяселлі разам з шляхціцам Цэзарам Грандэзолі…

Старонкі гэтай кнігі дазволяць паблукаць па менскіх вулках пачатку XVII ст., выправіцца ў падарожжа па адным з тагачасных гасцінцаў, каб зведаць поўную меру ліха і прыгодаў, бо дарога ратавала, хавала, губіла, паглынала, вабіла. Была роспаччу і надзеяй… Чытач адчуе той страх, які апаноўваў людзей пры сустрэчы з чарадзейтвам, у яго будзе магчымасць наведаць патаемны мацярык дзяцінства, які існуе па ўласных законах, адрозных ад свету дарослых: Дзеці яшчэ не сталі героямі дарослага жыцця, іх нібыта няма на тле пануючага свету бацькоў. Іхныя адчуванні палягаюць у іншай прасторы, на іншым узроўні… дзе час ад Калядаў да Купалля, ад Раства да Вялікадня – цэлая Вечнасць. Але ж не меншая Вечнасць – час ад ранку да вечара, напоўнены падзеямі, як нерат рыбамі… Нарэшце, аўтарка дазволіць зазірнуць у шляхецкія скрыні і дакрануцца да скарбаў, каб яшчэ раз пераканацца, што не ўсё тое золата, што блішчыць…

Гістарычныя эсэ Вольгі Бабковай напоўненыя паэзіяй. Якраз яна робіцца тым мастком, які звязвае свет сучаснага чытача з жыццём даўно забытага мешчаніна і шляхціца, і гаворыць нешта важнае таксама для людзей ХХІ ст. Дзякуючы ёй індывідуальна-чалавечае набывае цалкам іншую якасць, і нараджаецца пачуццё дакранання да Вечнасці…

Алесь Смалянчук, доктар гістарычных навук

Мае “Архівы”

Аднойчы мне прысніўся Несапраўдны Кніжны Скарпіён[1]. Ён перапаўзаў са старонкі адной рукапіснай кнігі да іншай і клікаў за сабой. Так у далейшым і атрымалася. Праца ў мінскім гістарычным архіве са старажытнымі дакументамі наклала адбітак на мае ўяўленні пра чалавека як з’яву і пра прастору познесярэднявечнага свету, якая яго атачала. Менавіта ўяўленні, бо само жыццё падавалася і падаецца цяпер праявай, якая цяжка фіксуецца, нават запісаная ў дакументах.

Актавыя кнігі земскіх і гродскіх судоў сярэдзіны XVI – пачатку XVII стагоддзяў, з якімі давялося працаваць, найперш уразілі сваёй мовай і ўсведамленнем таго, што за кожным з гэтых дакументаў стаялі жывыя людзі. Хлопята, братаньки, врядничка, боярка, тивунец, ойчычка, детки, нябожка, дитятко, дворчык, домок… – нязвыклы лексікон для судовай канцылярскай мовы. Ужо пасля з гэтых пісьмовых крыніц выплюхнулася цэлае мора імёнаў, прозвішчаў, найменняў, якія прыцягвалі ўвагу і прымушалі глядзець на звыклы свет іншымі, так бы мовіць, прамытымі вачыма. Цяпер я цвёрда ведаю, што час і прастора насамрэч маюць слаістую структуру. І там, дзе іх ужо няма, працягваюць адгукацца на покліч старыя імёны. Адно трэба мець доступ да коду, не памыліцца ў выбары ключа. Нялёгкая задача.

Зачараваная графічнымі выявамі даўняга почырку, сочачы ўважна за хітраспляценнямі асобных словаў, міжволі пачала бачыць тое, чаго ў дакуменце насамрэч не было. Прыкладам, на другі-трэці дзень пасля пачатку працы з тэкстам актавай кнігі мінскага гродскага суда, наткнулася на выраз, запісаны ў дакуменце крымінальнага характару, які прымусіў на імгненне вымкнуць з будзённасці. (Вядомы стан пры сустрэчы з трапнай метафарай ці празрыстым да вастрыні вобразам). Гаворка ішла пра золотую бшчалу. Не проста пчалу, а менавіта залатую! Пазней даведалася, што “пчала” сапраўды была ў дакуменце, але быў яшчэ і “залаты”, які згадваўся ў якасці грашовай адзінкі. Парэпанасць аркуша дазволіла злучыць два словы і атрымаць нечаканы вобраз. Памылка выправілася, але радасць ад першага ўражання засталася. Больш за тое, гэты вобраз міфалагічнай “залатой пчалы” суправаджае мяне і дасюль, не даючы “заспаць” якое трапнае слова ці выраз. (Пчолы, мёд, увогуле асобная тэма. Здаецца, над зямлёй Вялікага Княства павінен быў бы стаяць гуд ад безлічы пчолаў, якія раіліся над лясамі ды пушчамі, выбіраючы сасну ці дуб, дзе пазней дбайныя рукі прывесяць славутыя борці ды пазначаць натесами ды крыжами сваю ўласнасць. Адсюль і так званыя “мядовыя руны” – подпісы мясцовай шляхты пад некаторымі дакументамі, дзе заміж прозвішчаў – графічныя выявы клеймаў, якімі пазначалі дрэвы, і якія пасля сталі элементамі родавых гербаў. Адтуль, з тых рояў, верагодна, заляцела пчала і ў гравюру Скарыны).

Абмылкі здараліся і пазней. Аднойчы, прачытаўшы ў тэстаменце пана Ежы Завішы, што той перад смерцю ўласнай рукой выправіў у тэксце глосы і адрэдагаваў адзінаццаць вершов, прыйшла да высновы, што спаткала невядомага дасюль паэта, які паходзіць са славутага роду і пахаваны, да таго ж, у Вільні. І толькі пасля даведалася, што “верш” у польскай традыцыі азначае не толькі вершаваныя радкі, але і проста радкі тэксту, якія і правіў у акце сваёй апошняй волі пан Завіша.

Апошні з выпадкаў “інтэрпрэтацыі” вобразу, сустрэтага на старонках дакументу, адбыўся падчас наведвання Мастацкага музея. Напярэдадні, расчытваючы дакумент з кнігі Менскага гродскага суда сярэдзіны XVII стагоддзя, заўважыла ў слове oznajmuje ўпрыгожаную малюнкам праз пісара літару “О” з намаляваным ў яе сярэдзіне тварыкам з трохі нетыповымі, як на сёння, рысамі. У музеі сп. Надзея Высоцкая вадзіла ўздоўж партрэтаў з Радзівілаўскай калекцыі і з небывалым энтузіязмам апавядала пра кожную асобу на палатне. Звяртала ўвагу на характар пісьма тутэйшых майстроў і высокі ўзор школы замежнай. Апроч узроўню майстэрства кідалася ў вочы рознасць почырку пры маляванні твару. На беларускіх карцінах выразна праглядалася тая самая спецыфічная схема твару, што і на літары “О” з менскай актавай кнігі. Асаблівасць – у вачах. На заходнееўрапейскіх палотнах вочы на тварах зусім іншыя. На тутэйшых зрэнкі маляваліся ў аблямоўцы выразных верхніх і ніжніх складак, што рабіла погляд партрэтаванага больш наіўным, па-дзіцячаму добрым. Пісар з менскай канцылярыі напэўна бачыў, назіраў тагачасныя карціны, што, відаць, і паўплывала на ягонае крэмзанне-маляванне падчас працы ў судзе.

На тле ваенных і грамадска-палітычных падзеяў, што трэслі Княства і Карону (змаганняў, узрушэнняў, вэрхалу), а таксама агня, паморку, градабіцця, няшчасных выпадкаў, убоства і свавольства падданых, судовыя запісы – паверхня, край жыцця, адзін з яго шматлікіх бакоў, у якім галоўныя падзеі падаюцца ўскосна: ці то словам, ці то згадкай, ці то выпадковай датай… Але ж гэтая паверхня была трывалым грунтам, які сведчыў, што жыццё працягваецца нягледзячы ні на што.

Судовыя кнігі даюць рэдкую мажлівасць пачуць неадрэдагаваны запіс жывога аповеду той катэгорыі людзей, якія амаль не пакінулі пасля сябе ніякіх дакументаў. Большасць архіўных матэрыялаў – гэта матэрыялы ў найлепшым выпадку пра іх. У гэтым сэнсе судовыя актавыя кнігі – унікальная крыніца таго, як думалі і гаварылі рэальныя людзі. Праз дыялогі паміж людзьмі, праз іх простую мову праяўляе сябе чалавечая індывідуальнасць. Бо словы скіраваныя непасрэдна да канкрэтнага чалавека і толькі да яго. Не безаблічная маса, але – індывіды. А праз гэтую размову, якую даюць мажлівасць пачуць дакументы, паўстае мажлівасць убачыць і адчуць эмоцыі ды ўяўленні, уласцівыя тагачаснаму чалавеку. Павінна ўзнікнуць – і ўзнікае – гэтак званае “экзістэнцыйнае рэха” паміж часам цяперашнім і часам мінулым. Паміж даследчыкам і гістарычным персанажам. Гэта можа быць размова мужчыны з кабетай, што выпадкова спаткаліся на дарозе, сына з паміраючым бацькам, прамова перад запрошанымі гасцямі абражанай нявесты Зафеі з роду князёў Слуцкіх у дзень вяселля з князем Янушам Радзівілам, якое так і не адбылося.

Тагачасны чалавек выдатна ўсведамляў, што памяць чалавечая вельмі кароткая, калі б писмом падпирана не была. Таму для прудшое справедливости важныя для жыцця падзеі запісвалі ў кнігі, пераносілі з гроду ў земства дзеля тых, каму аб гэтым належала ведаць, нинешнем и напотом будучого веку людем…. Варта згадаць, што відымусы (копіі) з патрэбных дакументаў у актавых кнігах нашчадкі ці тыя, каму гэта было патрэбна, здымалі ажно да ХІХ стагоддзя. Калі ж патрэба знікала, дакумэнты касавалі, умаралі ды внивеч оборочали. Бо інакш атрымалася б, як у сярэдзіне ХХ стагоддзя са старой кабетай з Рагачоўшчыны, маці васьмёх дзяцей, якая, згадваючы сваё жыццё, казала: “Памятаю, калі ражала, стажкі плылі, але каго ражала, не памятаю…”

Час і прастора – вельмі істотныя параметры чалавечай свядомасці, якія ўплывалі на жыццёвую арыентацыю, на светаўяўленне тагачаснага чалавека. Прастору, у якой ён існаваў, чалавек дзяліў, пазначаў, даваў ёй найменні, тым самым набліжаючы да сваіх памераў, то бок “ачалавечваючы” яе. Укараняўся, урастаў у прастору, маркіруючы яе пад сябе, да сваіх патрэбаў. Такім чынам засвойваў, каб пачувацца тут, на лапіку зямлі, сярод бясконцых замглёных пушчаў і балот, сярод роўнядзі і ўзвышшаў сваім і адчуваць яе удоўжкі ды ўшыркі, як сваю. Кожны насіў унутры сябе “тапаграфічную” мапу сваёй зямлі, бо ствараў яе сам, адно што не на паперы.

Адмежаваны часцяком ад астатняга свету ўскрайкам лесу на даляглядзе, тагачасны чалавек меў сваю храналогію часу, арыентаванага збольшага па нябесным і царкоўным календары. Поранку, пополудню, нешпорная гадзина, на заходе слонца, ончас, вечор, година в ноч, свитане, добре у вечор, до нешпору далеко, по полудню година або две, в коротком часе…, Юры святы зимни, Микола вешни, дзень св. апостолов Шымона и Юды, в року дасть Бог прышлом, день… который был и вжо минул, тут на том свете, тепер и завжды….

У той самы час тэрмін ў 10 гадоў быў перыядам, калі захоўвалася памяць, заставаліся свежымі ўспаміны, нягледзячы на адсутнасьць інфармацыйнай прасторы, што бачна ў выпадку з пасмяротнай памяццю пра Льва Сапегу, зафіксаваным ў актавых кнігах. У 1643 годзе каралеўскі зямянін Крыштаф Віцкі мусіў атрымаць грашовую пазыку ад зямяніна Вацлава Шэмета ў пэўныя дзень і месца – на свята Св. Піліпа і Якуба ў Вільні, у двары ў камяніцы памерлага віленскага ваяводы, гетмана ВКЛ Льва Сапегі на вул. Святога Духа. Гэта значыць праз дзесяць гадоў пасля смерці гетмана памяць пра яго захоўвалася ў штодзённасці горада і месцічаў.

Няспешнасць ды нетаропкасць, чуйнасць ды асцярожнасць суправаджалі людзей у будзённасці. Якія гукі чуліся найчасцей у дзень? А ў начы? Пэўна – маўкліня. Таму, мажліва, прастора праз ўяўленні запаўнялася іншымі “галасамі”. Здаўна існавала павер’е, што перад наступленнем вялікіх бедаў сама зямля стогне перад узыходам сонца. Людзі з чуйным слыхам і чарадзейскай ведай чулі гэты стогн і маглі прадказваць розныя напасці – голад, вайну, паморак. Перад неўраджаем ды голадам да стогну прымешваўся плач дзяцей, перад паморкам – пахавальныя галашэнні, перад вайной – тупат мноства ног і капытоў. Некаторыя пасля апавядалі і пра “моравую панну”, якая час ад часу з’яўляецца ў паветры і махае чорнай хусткай. І пры гэтым людзі бачные, то бок мудрыя, ведалі – “...Вось гэта новае…, але гэта ўжо было у стагоддзях ранейшых”. Бо ў любых старых песнях ці паданнях ёсць словы і вобразы, якія здольныя перанесці нас да самых пачаткаў. Да каранёў. Да адлюстравання часу і смерці.

Присмотревшися одменности часов и веков сего света, тагачасны чалавек, жывучы ў сваім часе, поўным турботаў ды небяспекі, выдатна ўсведамляў, што наперадзе галоўнае выпрабаванне, якое трэба сустрэць падрыхтаваным. Бо гэта рэч годная и потребная. Культура тэстаментаў, якая існавала ў шляхецкім і мяшчанскім асяроддзі, пачынаючы з ранняга сярэднявечча, была зафіксаваная ў актавых кнігах, у форме аднаго з найважнейшых натарыяльна-прававых дакументаў, праз які найгучней чуецца голас канкрэтных людзей. У якім чалавек, як, прыкладам, віцебскі гараднічы Багдан Янушкоўскі ў 1597 г. пісаў у сваім акце апошняй волі ад імя кожнага чалавека ўвогуле, …абы будучи здоров, паметал на час смертельный и на то, иж не ведаем, што ютрешний ден принесе, а жебы яко злодей пански не пришол и нас неготовыми не зостал…. “Засненнем” называлі смерць у старабеларускай традыцыі. Бо пакідаючы свет мизерны, адменны, прывидны, надзны, аблудны, нерозны, чалавек свята верыў у абуджэнне, у вясёлае Змёртвыхвстанне, у сустрэчу адроджанага цела і вечнай душы. (Цікава, што панятак “душа” знайшоў зафіксаванне і ў судовай дакументацыі пры апісанні возным чарговага пацярпелага, маўляў … убоства его забрали и пашарпали так, што сам ледь з душой утек…).

Матэрыяльны бок жыцця тагачасных людзей быў прадстаўлены такой размаітай палітрай, што, пэўна, пісарам часам не ставала сілаў перапісваць тыя рэестры і пералікі рэчаў з дакумента ў дакумент. Нерухомая маёмасць, як бы моцна ні была яна ўгрунтаваная на зямлі і занатаваная правам ў натарыяльных дакументах, усё адно рухалася ды змянялася ў планах, якія зараджаліся ў галовах яе ўладальнікаў, гарэла ды спусташалася, прыходзіла ў заняпад. Рухомасць жа рознага гатунку, высыпаная з уяўнага рогу дастатку ды з торбаў галечы, засыпала б пярэстым кілімам тэрэны Вялікага Княства ўздоўж ды ўпоперак…

Зборнік эсэ – спроба прадставіць тагачасны свет такім, якім я ўбачыла і адчула яго дзякуючы непасрэднай працы ў гістарычным архіве з дакументамі актавых кніг. Унікальная мажлівасць штодня дакранацца да рукапіснай спадчыны калісьці жывых людзей нарадзіла жаданне адгукнуцца сваім уласным голасам.

У тэкстах былі скарыстаныя матэрыялы з актавых кніг Менскага гродскага суда канца XVI – сярэдзіны XVII стст. (НГАБ, ф. 1727), Слонімскага гродскага (НГАБ, ф.1737) і Слонімскага земскага (НГАБ, ф. 1785) судоў, Берасьцейскага (НГАБ, ф. 1741) і Віцебскага (НГАБ, ф. 1751) земскіх судоў другой паловы XVI ст. А таксама кніга У. Васілевіча “Зямля стаіць пасярод свету…” Мн. 1996 і “Пережитки древняго міросозерцанія у белоруссовъ” Этнографическій очеркъ А. Богдановича. Гродна 1895.

“Мінулае звязанае з дзеямі (і пакутамі) людзей, блізкіх нам, і таму іх жыццё мусіць быць выратавана ад забыцця, яно патрабуе, каб пра яго было падрабязна расказана. Але ўсё тое, што застаецца ад гэтых мінулых падзей, – адно сляды, якія гісторык разглядае як дакументы, збіраючы і вывучаючы іх. Што датычыць мінулага, то яго ў гісторыі няма” (Поль Рыкёр).

Стары Менск

Стары Менск блукае па цемры архіўнай паперы…

Л. Дранько-Майсюк

Вуліца Дамініканаў, Габрайская вуліца, Ганчарны завулак…

Дзе тут затойваецца жыццё?

Дзе тут затойваецца смерць?

Алесь Разанаў

Мінулым можна ганарыцца, мінулае можна ненавідзець, мінулым можна трызніць… Навошта? Зусім не дзеля таго, каб даводзіць яго вартасці і перавагі ці яго прымітыўнасць, мажліва, не толькі каб вышукваць свае карані. Мінулае насамрэч – навокал. І гэта не толькі рэшткі бруку ды сілуэты і цені помнікаў, праз якія мы крочым, гэта – нашыя твары, рухі, галасы і нават маўчанне. Бо мінулае адраджаецца з кожным новым народжаным, таму што ў яго наперадзе тое ж, што мелі ўсе ягоныя папярэднікі: маленства, юнацтва, сталасць і смерць… Гэты парадак не скрануць з месца Новаму Часу і Новаму Чалавеку.

Набліжаючыся ўпершыню да горада па лясных ці палявых дарогах, падарожны найперш чуйна ўслухоўваўся ў наваколле: ці не памыліўся ён часам? Ці не абмінуў патрэбнае места? Але вось жа і не, бо хутчэй бяжыць конік, чуючы подых жытла, віляе хвастом рудая хорціца, што гэтаксама прадчувае набліжэнне прыгодаў. Змяняецца водар паветра. Цягне дымком, блізкай вадой. Далёкі стук ужо не пераблытаць з дзятлавым, і, нарэшце, вецер даносіць гук царкоўнага звона. Са стромкага пагорка адкрываецца доўгачаканы краявід. Гукі і пахі спакваля ўвасабляюцца ў дамкі і прыбудовы, камяніцы і бажніцы. Дарога, чым бліжэй да места, робіцца ўсё больш утаптанай, спрэс раскрэсленай слядамі ног і калёсаў. І вось, нарэшце, трапляюцца першыя людзі…

У горад лепш прыязджаць засветла, каб не натыкнуцца ў прыцемках на вострыя калочкі кабылінаў, што паўсюль перагароджваюць праезд па вуліцах ды подступ да брамаў, не збочыць у якую лужыну дый увогуле не спаткацца з невядомым ліхам. Бо ноччу – цёмна, вусцішна. Удзень жа нашмат прасцей, асабліва ў такім месцы, як Менск. Падыміся на якое ўзвышша, а найлепш на тое галоўнае, дзе ратуша, дый азірніся на ўсе бакі, пэўна не заблукаеш. Усюды, як дастаць вокам, бачны менскі караявід: рэчкі ў нізіне і стары Замак ў засені земляных валоў, рынкавы пляц, далей татарскі канец з мячэццю ў атачэнні балотаў наўсцяж. Сапраўды канец. Паўднёва-заходняя мяжа. Злева – дамкі, сады, агароды ды дарога на Ракаў. Справа – Траецкая гара. Недзе за плячыма ўрочышча У сосен радовых, што недаязджаючы Ляхавае Лукі, зусім непадалёк ад гораду. Бачная адсюль і Пярэспа.

Горад, аточаны з усіх бакоў урослым ажно ў сярэдзіну лесам, з плешкамі зялёных пагоркаў. Места, куды прыпаўзаюць вужакі, дзе ў мокрадзь пахне грыбамі, дзе чутныя лясныя рыкі.

Затое тут на Высокім месцы ногі цвёрда стаяць на бруку. Тут няма рызыкі зваліцца ў якую яміну, або спатыкнуцца аб глыжак. Тут іншы спазор і іншы рух. Зазвіняць званы ў храмах, склікаючы на малітву, і разаб’ецца натоўп на шматлікія ручаіны, і пацякуць яны па вулицах для людей парубленых, кожная ў свой бок: ва ўніяцкую Казьмы і Дзям’яна ці ў касцёл на Траецкаю гару, у евангелісцкі Збор, што на вуліцы ў бок Койданава, ці то ў праваслаўную царкву апосталаў Пятра і Паўла на Нямігу, ці то ў семинарыум. А як пакажуць сонца ў небе ды гадзіннік на ратушы свой пэўны час, так і заспяшаюцца жыхары кожны па сваіх патрэбах. Хто на рынкі і ў крамы, хто ў замкавую канцылярыю, у цэх на працу, хто ў аптэку ці на млын…

Менскі аптэкар

Двадцаць гадоў менскім аптэкарам быў каралеўскі зямянін Матыс Чаховіч. Каб разам з якой сваёй рахункавай кнігай вёў ён хроніку менскіх падзеяў, сведкам якіх быў, пакінуў бы пасля сябе неўміручую памяць. Колькі месцічаў прайшло праз яго, кожны са сваім болем, сваёй гісторыяй! Мусіць, ведала яго ўсё места, бо за такі доўгі час шмат хто, відаць, звяртаўся да яго неаднаразова. Брать, ужывать лекарствы – значыць лекавацца, змагацца з немаччу. Разам з бальверам-кровапуском аптэкар таксама чинил старане подчас хворобы месцічаў.

Улетку 1600 г. уначы аптэкар разам са сваёй сям’ёй перажыў страшэнны спалох, калі раптам на ягоны дом напала банда злодзеяў з пулгакамі, ручніцамі, сагайдакамі і, павыбіваўшы оболоны, ледзь не ўварвалася ў святліцу, его самого мала не постреливши. У тую ноч шмат хто пацярпеў у горадзе і шмат хто што страціў. Дарэчы, дом аптэкара ў гэты перыяд складаўся з дзвюх святліцаў, павеці по другой стороне і піўніцы пад камораю. За гэты час аптэкар паспеў пахаваць сваю першую жонку, нарадзіўшы з ёй дзвюх дачок, і ажаніцца яшчэ раз, але заможным, напэўна, так і не стаў, бо ў 1600 годзе вымушаны быў прадаць свой дом за трыццаць коп грошаў, напэўна, больш паспяховаму ў справах злотніку Людвігу Бальцаровічу, а праз 20 гадоў у тэстаменце усё яшчэ называў сваю маёмасць убогай.

Пры канцы зімы 1620 года старога менскага аптэкара Матыса Чаховіча при бытности сям’і пахавалі каля Менскага касцёла, паводле ягонага пажадання, поруч з прахам першай жонкі Раіны Рындзянкі. Складаючы тэстамент, Чаховіч запісаў, між іншым, у ім сваю мару і надзею пэўную на тое, што ягонае цела на суд Страшного суда цалком нескажоное встане. Маёмасць жа сваю падзяліў паміж шматлікімі сваякамі так дбайна, як, мусіць, важыў мазі ды адсыпаў парашкі сваім кліентам. Жонцы – грошы і спрат домовы, дык каб лыжку срэбную выкупіць не забылася. Дачцэ Настассі і зяцю Яну Ганецкаму – фальварак Затычын, дачцэ Марухне і яе мужу Яну Андрыеўскаму – дом у месце Менску з аптэкаю со всим будованем и приналежностю, а таксама вала, ручніцу дый скрыню дубовую. Не забыўся дзед і пра ўнукаў: Ганне – 10 коп грошай на дагляд, Настассі – кубак срэбраны, ліхтар масянжовы, круцыфикс і карэтку. Унуку ж Ярашу дасталіся дылея лазуровая з вялікімі гузікамі ды макавы жупан…Разышліся з касцёла асірацелыя сямейнікі, снег неўзабаве прысыпаў шматлікія сляды…

Менскія адрэсы

Месца, дзе стаяў дом аптэкара, невядомае, але, напэўна, блізка Новага Рынку, бо чалавек ён быў патрэбны. Тут жа, у Новым месце ля дома Людвіга Залатара ў 1600 годзе стаяў дом яшчэ аднаго аптыкара – Паўла Міхайловіча, а ў 1618 – яшчэ аднаго залатара – Івана Амазікавіча. У рынку новом, против ратуша жыў земскі суддзя Грыгорый Макаравіч, які, апроч таго, меў яшчэ маёмасць на Траецкай гары. Побач, таксама насупроць ратушы, стаяў дом краўца Івана Макранскага, у якім гасподаю стаяў сын менскага старосты Уладыслаў Станкевіч. У доме, што меў назву “Дзеравянчын”, жыў служэбнік князя Фёдара Друцкага-Горскага Венцлаў Макранскі з Марушай Грамычанкай, а дом з назвай Макаравичовский земскі суддзя Марцін Валадковіч набыў у пана Крыштафа Макаравіча ды падараваў у 1622 годзе сваёй жонцы Дароце Монвідаўне Дарагастайскай. Ён стаяў таксама насупраць ратушы паміж дамамі Івана Злотніка і Яна Цырульніка. У 1641 г. дом згарэў, і ў дакументах згадваўся ўжо толькі голы пляц. Пасля смерці Марціна Валадковіча ягоная жонка Дарота дала дазвол сыну Крыштафу будаваць на тым голым пляцу будынки, якие захоча.

Дарэчы, пожар огнисты, які ў 1641 і 1646 гадах знішчаў Новае места, нарабіў у Менску шмат бяды, спустошыўшы безліч гарадскіх пляцаў. Пацярпеў нават Менскі Дамініканскі кляштар, у якім згарэлі падчас пажару дакументы панны Марыны Стужынскай. Кароль Уладыслаў IV Ваза нават выдаў лібертацыю менскаму магістрату як погорельцам.

У 1641 годзе пасля пажару менскі земскі пісар Крыштаф Валадковіч вырашыў прадаць свайму брату Яну, які таксама меў пасаду пісара, але ў менскім гродскім судзе, свой пляц на вуліцы Полацкай за 500 злотых польскіх, які сам не так даўно атрымаў у дарунак ад маршалка ВКЛ Казіміра Леона Сапегі. Пасля пажару вымушаны былі прадаваць свае пляцы многія людзі, што жылі ў Верхнім горадзе. Так, стольнік Менскага ваяводства Ян Жыжэмскі з жонкай Ганнай Есманаўнай прадалі сужэнству Юрыю Гарабурдзе і Крысціне Завішанцы пляц на рынку насупраць ратушы. Месца было казырным: з аднаго боку пляца месціўся дом князя Грыгорыя Юрыя Друцкага-Горскага, з другога – менскага старосты Крыштафа Завішы, але ж пажар перамясціў былых суседзяў з аднаго месца ў горадзе на іншае.

«Панкратаўскі» дом быў побач шпіталя, «Ясінскі» дом – паблізу Замка. Двор «Міклушоўскі» знаходзіўся на вуліцы мима Збора ку Койданаву идучой…. Дом другога менскага злотніка – Станіслава, які, відаць, належаў да іншага цэху залатароў, – стаяў таксама ў Замку, насупроць Прачысценскай царквы, побач з сядзібай Юрыя Бальвера. Дом бурмістра Івана Бабуркі з сынамі Раманам, Макарам і Васкам месціўся на улачцы супроць Свіслачы, непадалёк касцёлу. Менавіта тут, у доме славотного бурмістра, павінны былі вяртаць грашовую пазыку два не менш славутых віленскіх браты – купец Багдан і скарбны ВКЛ Лукаш Мамонічы ў 1600 годзе, але ў прызначаны тэрмін не зявіліся. Пазней бурмістр даведаўся пра раптоўную смерць Багдана. Цалкам верагодна, што Лукаш Мамоніч усё ж такі пабываў у бурмістравым доме над Свіслаччу ў іншы час. Іван Бабурка меў краму ў Менску і, пэўна, быў заможным чалавекам.

На волоках Полоцких, будучай Валоскай, жылі мяшчане Кузьма Пішчалка ды Фёдар Заляцелы, ці не той самы, які, паводле Сыракомлі, пасмяяўся перад каралеўскім сакратаром Гальяшам Марахоўскім з Жыгімонта ІІІ Вазы, маўляў, я, даўшы пару чырвоных залатых, што хочаш у караля выпрашу, маючы, мусіць, на ўвазе атрыманыя ім ад караля ахоўныя граматы, што баранілі яго і ягоную маёмасць ад менскага ўраду. Жыла тут таксама жонка пінскага падстолія Грыгорыя Тэрлецкага Галена Бачанка. Тут жа, на Волоках, набыла дом у Якуба Раманскага і Багданы Кішчанкі ваяводзіная вендзенская Зафея Служчына. Гасподу для віленскага купца здаваў у сваім доме Ісак Багушэвіч Шышка, усе продкі якога мелі, як пра тое піша Сыракомля, ўласны пляц ля Койданаўскай брамы, дзе ў сярэдзіне ХVII стагоддзя Лукаш Богуш Шышка вырашыў пабудаваць шпіталь. На вуліцы Юр’еўскай ля Свіслачы жылі князь Яраш Іванавіч Жыжэмскі, які свой дом з агародам перадаў на патрэбы менскага евангелісцкага збора, паны Кулі, Ян Шчарбіцкі, войскі Іван Быкоўскі. Дарэчы, вуліца Вялікая Юр’еўская згадваецца ў звязку з зямяніным Аляксандрам Кулем. Гаспода Івана Мысліўца знаходзілася насупраць царквы Святога Юр’я. Яшчэ адзін жыхар вуліцы Юр’еўскай – пісар канцылярыі ВКЛ Юрый Паскевіч – быў вызвалены за добрую працу каралём Уладыславам IV Вазай ад жаўнерскіх стацый ды абавязкаў сяліць у сваім доме гостей з соймаў, соймікаў, рокаў і рочкаў.

На вуліцы Зборавай жыў земскі пісар Стэфан Гладкі. На Зборавым пляцы, відаць, побач з самім зборам, – зборавы падданы Федар Паповіч. Камяніцу ў Менску меў зямянін Яраш Ваўчок, які, ідучы на жовнерство супроць Масковіі, пакінуў яе ў апеку сястры Гэстэр і швагру Яну Кемешу.

Дамы, у якіх жылі месцічы, складаліся з некалькіх жылых памяшканняў – святліцаў, а таксама з каморы і клеці. Святліца на першым паверсе – низкая, великая, на другім – светлица на горе, а таксама святліца сталовая, пакаёвая, ды алькер – бакавы пакой. У сенях магла захоўвацца зброя, а ў свірне – вопратка, посуд і часам кнігі. У святліцах стаялі кафляныя печы, сталы, шафы, лавы, ложкі сталярскай работы, шкатулы акаваныя са шматлікімі рэчамі, накшталт куфара.

У 1600 годзе на Траецкай гары меў жытло лентвойт, а пазней бурмістр Андрэй Масленка, вядомы ў Менску тым, што ў ягонай гасподзе быў забіты ў тым жа годзе вазніца шляхціца Эпімаха Бухавецкага, а таксама тым, што меў права, як купец, вывозіць попел са Свіслацкай пушчы да прыстані Мікалаеўшчына. Іншы Масленка – Даніэль, райца і таксама пасля бурмістр, у дом якога князеўна Эва Саламярэцкая мусіла в день Громниц, свята рымского, адвезці сваю рыкаючую, сыпучую ды салодкую пазыку – мёд (20 каменев) вагі менскае, а таксама кароў, вепраў, жыта, пшаніцу, ячмень ды авёс. Яшчэ адзін Масленка – Васіль – служыў у 1600 годзе ў менскага мытнага дазорцы Аляксандра Каленскага ды збіраў у Менску старую мыту ад купецкіх тавараў. Менавіта гэты Васіль Масленка не пажадаў падпарадкавацца загаду канцлера Льва Сапегі ды вярнуць мытную пячатку, скрынку з грашыма і статут, калі той вырашыў замяніць адных каморнікаў на іншых. Пасада была, відаць, хлебная, бо Масленка ўпарціўся доўга, пярэчачы ў такі спосаб: я пану канцлеру не служу и листу его не слухаю, на ваш арест не дбаю и того арешту вашего не прыймую.

Тут жа на Траецкай гары, тылам да Свіслачы, стаялі два дамы князя Аляксандра Крошынскага побач з халупамі ягоных падданых рамеснікаўмяшчанаў, якім князь забараняў плаціць падаткі на карысць горада, выклікаючы абурэнне магістрата. Непадалёк дзве мяшчанкі – Зафея і Ганна – трымалі арэндаю дом у пана Станіслава Ляшчынскага ды здавалі ў ім пакоі на паўгода. Пастаяльцы кабетам трапляліся розныя. Служэбніка Яраша Рэзана дзве гаспадыні напэўна запомнілі надоўга. Жывучы ў гасподзе пэўны тэрмін, новы жыхар еў, піў піва і мед кислы, прымаў у гасподзе гостей розных особ, але браў усё пераважна боргом (у пазыку), а пасля, не заплаціўшы, цішком зехаў у іншую гасподу, у дом плябанскага войта Марціна. Апроч таго, па начох меў нахабства вяртацца да былых гаспадыняў дый страляць з ручніц, выстрашваючы з дому зляканых кабетаў.

На Траецкай гары месціліся хрысціянскія святыні, у тым ліку першы менскі касцёл з плябаніяй ды ставам побач. Менскі касцёл апроч іншага згадваецца ў судовых кнігах у звязку з гісторыяй забойства кн. Люмпарта Аўлачымскага. Менавіта каля касцёла слуга зямянаў Менскага ваяв. Станіслава Жука і Мікалая Ваўчка Станіслаў Богуш павінен быў … почавшы от дня недельного Троецы Светое… пры костеле менском католицком стоячы у каптуре з голою бронею учынок свои, то ест, забите на смерть небощыка Люмпарта Овлочымского невинное, перед кождымчоловеком, хто бы его о то спытал, вызнавати словы и явне почавшы от недели дня Светое Тройцы до шести недельных дней.

Сярод іншых бажніц – паненскі кляштар пры царкве св. Тройцы канвенту св. Базыля, а таксама

Увазнясенскі манастыр, сядзібы якога месціліся наводдаль ад дамоў і халупаў, якіх багата было на Траецкай гары. У канцы ХVI стагодздзя з Увазнясенскім манастыром было звязанае імя продка Фёдара Дастаеўскага – Стэфана, які пэўны час быў ягоным арандатарам. Жыццё манастыра павольна рухалася ў рытме свайго часу, супадаючы з рытмамі самога места. Так, у прытворы царквы Увазнясеньня Хрыстова трымалі прысягу манастырскія падданыя Якуб Раціборскі, Даніла Марціновіч і Амбражэй Кажамяка ў адказ на абвінавачванне іх у рабаванні цівуна князя Крыштафа Радзівіла Івана Татурчыча. Нібыта рабунак адбыўся на вуліцы Манастырскай, непадалёк царквы, і пацярпелы страціў грошы і адзенне сваё і чужое, якое пазычыў у пісара. Пасля прысягі княскі цівун забраў назад свае абвінавачванні ды прыгадаў, што быў у той вечар опилы, і тыя падданыя айца Пайсея не былі причынцами ягоных шкодаў.

Гэтая падзея адбылася ў самым пачатку ХVII стагодздзя, а крыху пазней манастыр ізноў стаўся месцам няшчаснага выпадку. Манастырскаму ўрадніку Стэфану Пятроўскаму прыйшлося разбірацца з сынам менскага кушнера Васілём Яўхімовічам, які стрэліў ды пацэліў у дзвюх кабылаў прылепскіх падданых, якія на загад айца мітрапаліта Руцкага прыехалі да Увазнясенскага манастыра. Сам Васіль не стаў чакаць пакарання, а збег з манастыра в поле до лесу.

Гасцяваў аднойчы на Траецкай гары ў доме Шчаснага Арэшкаўскага менскі кравец Федар Гурчын. Быў на той час сакавік, гадина, або две в ноч і вяртанне дамоў. Кравец крочыў па вуліцы Вялікай, калі быў спынены насупраць дома каваля Яна Пячонкі невядомымі, што ехалі на санях з Траецкае гары. Пасля высветлілася, што ў санях ехаў з бяседы пахолак пана Самуэля Салагуба з сябрамі. На Траецкай гары, відаць, былі цэхі краўцоў і шабельнікаў, бо раз-пораз здараліся бойкі ці то краўца з краўцом, ці то краўца з шабельнікам, а то і шабельніка з кавалём. Аднаго разу на мосце ля Траецкай гары шабельнік Ян Дындзюк збіў вучня шабельніка Якуба Ясіловіча, маладога Войтка Брэскага, высвятляючы, напэўна, такім чынам свае прафесійныя праблемы.

Трэба сказаць, што дзякуючы актавым дакументам, збіраючы інфармацыю па крупінках, мажліва аднавіць тапаграфію старога Менска. Прынамсі, вядома, што менавіта раён Траецкай гары ў дакументах 1600 г. мае назву Старога места, у процівагу месту Новаму, дзе якраз у гэты час і была адбудаваная менская ратуша. Згадка ў дакуменце пра Старое места паўстала праз інфармацыю пра ўцёкі лёзных людзей, якія ўсчыналі дэбошы ў Менску і, каб пазбегнуць пагоні і затрымання, кінуліся ў раку Свіслач з места Нового на место Старое… в реку вскочывшы, переплынути на гору Троецкую хотели… Ці не сведчаць гэтыя звесткі пра вызначэнне самай старажытнай тэрыторыі на мапе Менска?

Жыды

На Нямізе жылі жыды… Унізе, на Нямізе. Імя аднаго з іх, Езафа Давыдавіча Гафтара, стала вядомым дзякуючы таму, што быў ён слугой канцлера Льва Сапегі і меў уласны дом на Нямізе, а таксама прымаў у сябе другога слугу канцлера, пераеждчего жыда з Магілёва, Самуэля Іляшэвіча. У час, калі ў Менску адбываліся чарговыя рочкі і горад запруджвалі гости, на дом жыда Гафтара напалі слугі аднаго з такіх прыбылых – пана Яна Трацэўскага. Жыды кінуліся ўцякаць да Замка, што быў непадалёк, але на мосце перад брамай былі спыненыя і пабітыя. У выніку з дому гаспадара зніклі два срэбныя кубкі, которые важили чатыры гривны серабра, а ў госця скралі фасцыкул справаў і лістоў пана Льва Сапегі, а таксама шаблю, ладовницу и пишталет. Дарэчы, на магілёўскім госцю быў надзеты жоўты каўпак, падшыты лісой, які знік таксама.

Падобныя гісторыі здараліся найчасцей менавіта тады, калі ў Менску адбываліся судовыя рокі і рочкі, і горад перапаўняўся чужакамі, бальшыня з якіх не зважала на гарадскія законы і скарыстоўвала час для свавольстваў і гультайства. Увогуле, Менску рэдка калі даводзілася заставацца сам-насам, спакойна жыць сваім нутраным жыццём. Тры разы на год па чатыры тыдні адбываліся паседжанні земскага суда: у студзені, пасля Вадохрышча, якое ў каталікоў называецца святам Трох Каралёў; летам, пасля Сёмухі; у верасні, пасля свята Міхала. Паседжанні гродскага суда пачыналіся з першага дня кожнага месяца і працягваліся два тыдні, доўга цягнуліся таксама і кадэнцыі Галоўнага Літоўскага Трыбунала, на якія з усіх ваяводстваў з’язджалася безліч людзей. Шматлікія пасольствы бясконца калясілі з Варшавы ў Маскву і наадварот, спыняючыся ў Менску, а таксама госці-купцы і – што значна горш – лесные люди – жаўнеры, якія бязмэтна швэндаліся па наваколлі пасля якой-колечы шумнай вайсковай кампаніі. Вось чаму гасподы ў менскіх дварах заўсёды былі заселеныя, і мелася патрэба ў новых.

У 1628 г. сям’я Мойжэша Давідавіча і Любы Юзэфаўны набыла дом ў мяшчанаў Чаргановічаў, продкі якіх спрадвеку жылі на Нямізе. Дом стаяў адным бокам да сядзібы менскага бурмістра Івана Якімовіча, другім – да дома Грышкі Краўца, тылам выходзіў на іншую вуліцу. Пасля набыцця грунту да жыдоў пераходзіў абавязак плаціць павіннасць і выстаўляць па чарзе падводы для шматлікіх паслоў і ганцоў.

На Нямізе стаялі не толькі драўляныя дамы, але і камяніцы. Адну такую камяніцу менскі жыд Юда Якубовіч прадаў у 30-х гадах ХVІІ стагоддзя Іллі Гершонавічу і Залману Якубовічу за 5 тысяч злотых. Тэрыторыя каля Замка была не зусім зручная для жытла. Некаторыя пляцы то затапляліся вадой, то некаторы час стаялі пустыя. Адзін такі кавалак зямлі менскі староста і ваявода Пётр Тышкевіч падараваў жыду Марку Яхімовічу і адначасова вызваліў яго на дзесяць гадоў ад усіх гарадскіх павіннасцяў з адной толькі ўмовай – пабудаваць на тым самым пляцы дом. А пасля плаціць адно па 12 літоўскіх грошаў на Замак. Дарэчы, на самой тэрыторыі Замка, на вуліцы насупраць царквы Святое Прачыстае, жылі разам, побач з дамамі Станіслава Залатара і Юрыя Бальвера, жыд Ізраэл Якубовіч з сынам Леўкам и с помочниками своими жыдами и татарами менскими.

Гэтаксама ад раптоўных пажараў цярпелі ўсе насельнікі горада. Вядома, што кароль Уладыслаў IV Ваза выдаў у 40-х гадах XVII стагодздзя глейтавы (ахоўны) ліст жыдам Марку Яхімовічу і Лазару Маркавічу на вызваленне на 3 гады ад выплаты крэдыторам у сувязі з пажарам, бо у их усе згарело, и пришли они да такого убоства праз менски пожар. Той самы Марк Яхімовіч трохі раней атрымаў дазвол ад кіеўскага і галіцкага мітрапаліта Іосіфа Руцкага на карыстанне нівай па дарозе на Лошыцу поводле вячыстай куплі ад мяшчанаў

Андрэя і Івана Маслянак, аднак жа з умовай штогадовай выплаты грашовага падатку на рускі шпіталь пры Саборнай царкве ў Менску.

Дарэчы, справа з нямігскімі жыдамі, слугамі Льва Сапегі, на тым не скончылася, а мела даволі тыповы працяг. Неўзабаве пасля першага здарэння абодва былі абвінавачаныя тым самым Янам Трацэўскім, які ўсё яшчэ не пакінуў горад, а стаяў гасподаю ў мешчаніна Васіля Чаргановіча на Нямізе, у спробе рытуальнага забойства хлопчыка на той жа вуліцы, ды яшчэ паклікаўшы на помоч многа жыдов. Калі талеранцыя была ўласцівая шляхетнаму Льву Сапегу, то шляхціц Ян Трацэўскі свята верыў у поганство народу жыдовского, которы непрыятелем есть народу хрестиянскому. Менскі суд апраўдаў жыдоў і забараніў Яну Трацэўскаму звяртацца з апеляцыяй да Галоўнага Трыбунала.

У судовых канцылярыях жыды, падаючы скаргі ці апеляцыі, пісалі писмом жыдовским, а ўжо пісар выкладал подпис обрейски на мову звыклую, пры гэтым рука ягоная часам мімавольна крэсліла на паперы кірылічныя ці лацінскія літары на жыдоўскі ўзор.

Татары

З даўніх часоў жылі ў Менску і татары, засяліўшы і засвоіўшы прыбалоткі і балотныя мясціны за Замкам. Але ж татары – «добрыя гаспадары», і ўраджаі ў іхных садах і агародах былі на здзіўленне і зайздрасць тутэйшаму люду. Водгалас гэтага давялося пачуць ад карэннага жыхара, стоячы разам з ім у самым сэрцы колішняга старога Замка ў канцы ХХ стагоддзя. Дзядзька апавядаў пра ўспаміны сваіх дзядоў, што жылі тут, і пра іхную нелюбоў да татараў толькі з тае нагоды, што цыбуля на татарскіх агародах была ўдвая-ўтрая буйнейшай за іхную. Татары асвоіліся ў новай дзяржаве, падпарадкоўваліся яе правілам, служылі ў яе войску, карысталіся яе мовай, але мелі і свой закон татарски, гэтаксама як і свае імёны – Ждан, Айдар, Ахмет, Мустафа, Абдула, Куромша, Зюгра, Гірка, Шчасны, Шынка, Фатма, Гамза, Салтана, Селенбек, Мамай, Давыд, Зелюха… Тутэйшая кабета, пабраўшыся шлюбам з татарынам, змяняла сваё імя. Так, Югашка зрабілася Нетай. А моллу з мячэці Абрагіма Юсуфавіча тутэйшы люд называў попом духовным татарским. Іншымі былі назвы адзення і хатняга начыння. А сярод звыклых упрыгожванняў жабинца, туркуса, рубіна дый дыямента сустрэлася апісанне пярсцёнка-обручки в середине баволий рог, які належаў татарыну.

На разбор судовай справы, якая паўставала паміж татарамі, возны браў з сабой сторону шляхту, паходжаннем менавіта з татараў…пры которой справе на тот час маючы я, возный, стороною людей добрых шляхтичов двух в том князстве великом оселых, кн. Ахмета Шабановича, а другога также татарына кн. Куромшу Адамовича…

Зразумела, што татары таксама рабіліся «героямі» розных здарэнняў, нароўні з іншымі месцічамі і прыбылымі сюды з іншых краёў. Так, менскія жыхары Ісуп Палелеевіч з сынам Раманам пакрыўдзілі не каго-небудзь, а саму бурмістравую з другой белой головой Настассяй Лахаўнай, калі тыя вярталіся до домов своих ад приятеля. Было яшчэ толькі за гадину перед вечером, і, напэўна, галава круцілася ад водару травеньскіх садоў, а сэрца было перапоўненае водгукамі сяброўскай размовы, калі знянацку з тылу да іх падскочыў тыранска, здрадецким способом малады татарын Раман – бесурманин, ды добывшы шаблю, параніў адну з кабетаў у руку. Пра татарскі нораў было вядома са словаў саміх татараў, калі, махаючы са свістам шабляй, тыя выкрыквалі пагрозы: забью, буду мордовать и на крыж разбивать!

Татары называлі сябе князямі і шляхціцамі пачцівымі, служылі магнатам і заможнай шляхце, але і самі мелі (у абыход закону) на службе шляхту, а таксама зваяваных способом жовнерским чужаземнікаў. У рэестры зрабаванай у татараў маёмасці была запісаная чалядніца-маскоўка Феня Пекла.

Замак

Спусціўшыся з Новага рынку на Нізкі – на вуліцу Нямігу ці да ракі Нямігі, немажліва было не заўважыць брацкую царкву Святых апосталаў Пятра і Паўла, дзе на той час служыў святар Васіль Манеўскі, а на цвінтары спачывалі месцічы. Вядома, прынамсі, з тэстамента жонкі Мацея Завішы – князеўны Паланэі Пашкоўскай – пра жаданне быць пахаванай у гэтай царкве. Праўда, у пачатку ХVII стагоддзя не было спакойна пад дахам бажніцы. Яе неаднойчы рабавалі да голых сценаў, цягнучы царкоўнае начынне па мастках праз Нямігу, апанаваныя сваёй праўдай гарадскія мужы (сярод рабаўнікоў значыліся і чальцы менскага магістрата). Захаваліся імёны дзвюх чарніц жаночага манастыра пры Петрапаўлаўскай царкве – ігуменняў Аўгінні Шэмбелоўны і Ульяны Нямцовічаўны, што жылі там ў 1640-х гадах.

Ад царквы рукой падаць да пляцу, на якім месціўся Стары рынак, да крамак, да замкавых маста і брамы, праз якія можна было трапіць да самога Замка. Рынак – месца звыклое ў горадзе. Тут таўклася штодня бальшыня месцічаў і сялянаў з блізкіх вёсак ды фальваркаў. Тут можна было злавіць падданага-ўцекача, тут апроч куплі-продажы «купляліся» і «прадаваліся» гарачыя навіны і абвяшчаліся людям многим каралеўскія граматы. Месцы, куды возны прыбіваў копіі каралеўскіх граматаў ці баніцыйных лістоў, былі тыя, якія найчасцей наведвалі месцічы: ля варот крамных на рынку, на браме менскага Замка, у ратушы, у касцёле, у зборы евангелісцкім. Паступова Стары рынак саступіў свой статус Новаму рынку, але яшчэ доўга быў месцам зносінаў, пакуль не здрабнеў і не быў занядбаны сам Замак. Але пакуль тое здарылася, Замак заставаўся цэнтральнай часткай горада, у якой размяшчаліся замкавы суд і храмы, вязніца, дамы ваяводы і старосты, а таксама падданых, мяшчанаў і рамеснікаў. У архіве канцылярыі гродскага суда ў вялікіх дубовых скрынях пад адмысловымі ключамі захоўваліся кнігі і справы Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства Літоўскага. Менавіта сюды, у замкавую канцылярыю, беглі са сваімі скаргамі пакрыўджаныя зямяне ды мяшчане, адносілі рэляцыі возныя, прамаўлялі прысягі сведкі. Тут чакалі сваіх пазыкантаў для разліку, і пісар рыпеў пяром, перапісваючы ў актавыя кнігі квіты і цэдулы, тэстаменты і лісты, выдаючы выпіскі на рукі ўдзельнікам судовых працэсаў. Пісары былі найбольш адукаванымі людзьмі ў судзе ў адрозненьне, напрыклад, ад возных, некаторыя з якіх маглі дазволіць сабе заставацца непісьменнымі. Менскімі судовымі пісарамі былі ў гэты час Стэфан Гладкі, што жыў на вул. Зборавай, Станіслаў Унучка, Геліяш Гурын, Іван Драбышэўскі, а таксама пісар менскай каморы Васіль Масленка. (Хочацца прыгадаць, але не ў зьвязку з Менскам, пісара Рэчыцкага гродскага суда, што жыў на мяжы ХVI—ХVII стагоддзяў, – Фурсіяна Скарыну).

Замак быў аточаны з усіх бакоў земляным валам і апаясаны ровам з вадой, і каб трапіць за яго сцены, трэба было прайсці замкавы мост і ўвайсці ў браму, дзе на варце мусіў знаходзіцца замковый стораж. Па гэтай дарозе з места Нового до Замку і наадварот, з Замку до места, пратупала безліч ног, сціраючы лапцямі, ботамі дый тревиками драўляны насціл Замкавай вуліцы. Пабываў тут у кастрычніку 1616 года і сын вядомага асветніка Васіля Цяпінскага Тобіяш, каб заключыць пагадненне і падпісаць ліст-угоду з зямяніным Юрыеям Драбышэўскім, якая тычылася ягонага сына, а значыць, унука Васіля Цяпінскага – Яна. Колькі разоў сцены канцылярыі і вушы прысутных чулі словы прысягі, прамоўленыя перад судовым урадам рознымі асобамі: “Я, Стефан Лойка, возны, прысегаю пану Богу всемогущому, в Тройцы единому. На чым, если справедливе присегаю, пане Боже мне помажы, а если несправедливе прысегаю, Боже мене забий”.

Але дарэмна ўяўляць судовую святліцу месцам, дзе заўсёды панавалі закон і справядлівасць, бо жывыя людзі ўносілі свае папраўкі, згодна з уласнымі уяўленнямі пра сваё месца ў гэтым свеце. У самым пачатку лета 1600 года дзіўнае відовішча назіралі, пэўна, задраўшы галовы, наведвальнікі Нізкага рынка, бо па замкавым мосце стрымгалоў уцякалі з Замка лентвойт і ўсе бурмістры, райцы і лаўнікі, а па замкавых валах, од страху не потрафивши на мост, несліся менскія мяшчане Іван Чаргановіч і Багдан Філіповіч, абодва ў аксамітных капелюшах, а за імі з аголенымі мячамі беглі невядомыя.

Пагоня скончылася тым, што абодва ўцекачы далі нырца ў Свіслач…в реку Свислоч поутекали и мало не потанули. Так завершылася спрэчка ў судовай ізбе пасля слов ущипливых і поличак паміж менскімі мяшчанамі і зямянамі Наваградскага павету падчас адбывання ў Менску чэрвеньскіх судовых рочак.

Бойка паміж скаржнікамі, якія імкнуліся трапіць у замкавую канцылярыю, каб знайсці справядлівасьць, магла распачацца яшчэ на подступах да Замка. Так і сталася паміж панамі Андрэем Стахоўскім і Самуэлем Есьманам, братамі галоўных удзельнікаў судовага працэсу – Стэфана і Паўла. Спаткаўшыся выпадкова ля сцен царквы манастыра св. Пятра па дарозе з вуліцы Юр’еўскай да Замка, відаць, слова за слова, але счапіліся не на жарт, і да канцылярыі справа ў той дзень не дайшла, бо ў ход пайшлі, апроч словаў неучстивых, доброй славе… доткливых, якімі шляхта лжила и лаяла адзін аднаго, шабля, абух ды чакан.

Аднаго разу ўчыніў буянства ў менскай канцылярыі нават сам земскі суддзя Пётр Зяновіч, калі сустрэў там сына свайго крыўдзіцеля Фёдара Ваўка Міхаіла….нет ведома для какое причины звазнившысе на его, словы неучтивыми… лаял и сороматил як ему упадобало, а пасля паабяцаў помсціць і корбачом неўзабаве правучыць. Бывала і так, калі нязгодная з рашэннем суда шляхта, будучи гневом порушона, пачынала фукать и лаять і справа магла дайсці да палічак і нават да крыві.

Апроч судовых святліц ды ізбы была ў Замку яшчэ изба чорная, где вязни седять, а пры ёй – сторажы, што вязни стерегуть. Усяго ў Менску прыгадваюцца тры вязніцы: у Замку, на Ратушы, у «Ду(ы)боўцы». У замкавай турме сядзелі людзі рознага стану – свавольнікі, злодеи прыличные, крывапрысяжцы, фальшэры, мужазабойцы. Вязенне магло быць тяжкое и строгое, калі вязня садзілі ў калоду, вязалі ў пута ці закоўвалі ў ланцугі (одным ланцугом железным за шыю, а другим по середине), а магло быць і лягчэйшым. Тэрмін сядзення – ад 6 тыдняў да паловы года. Прыгадваюцца везене земляное, у вежы на дне, у лехах вежы, а таксама менскі кат мистр тутошни, які вінаватых брал на муку і выконваў страту. Гэта маглі быць шыбеніца, чвертоване, стяте на горло, взбите накол, якімі каралі выключна за цяжкія забойствы па гарачых слядах. Але ж у вязніцу траплялі і выпадковыя асобы, у кожнай з якіх была свая невясёлая гісторыя…

Гэтак давялося правесці ноч в окрутном везени жаніху Яну Лібаровічу, які заехаў у Менск па сваіх вясельных справах, каб набыць золота, сребра, шат, коберцев и инших потребов, і меў на гэта з сабою ажно 200 коп грошай. Відаць, вырашыў набываць упрыгожванні ды срэбны посуд у менскага залатара Івана [Амазікавіча] і спыніўся гасподаю ў ягоным доме на рынку. Стаміўшыся ад цяжару адказнасці і перадшлюбнай мітульгі, малады чалавек, заваліўшыся ў гасподу праве под час полудневы, а гадине двенадцатой і павесіўшы шаблю з пулгакам на сцяну, рухнуў на ложак. Але прачнуўся ўжо без грошай, без шапкі, без пояса з машною. Учыніўшы гвалт гаспадару, апынуўся ў замкавай вязніцы.

Прыходзіў у замкавую вязніцу заручыцца за свайго падданага з маёнтка Новы Двор кашталян Пётр Монвід Дарагастайскі, бо затрымалі ягонага падданага на торгу добровольном подле крамов на Новым Рынку ў той самы дзень, калі ён прыехаў у Менск і яшчэ нават не паспеў агледзецца. А двое мяшчанаў прыцягнулі да вязніцы зляканага жыда Марка Перутовіча, які, ідучы на рынак, быў улапены, шарпаны …на зелжывот стану жыдовского і ўрэшце абрабаваны. А ўсяго толькі нёс ён на рынак сваю роботу едвабную – гузікі і пятліцы. Хіба ствараў каму непажаданую канкурэнцыю ці ашукаў кагосьці са сваіх ранейшых пакупнікоў? Але ж і птушка не любіць клеткі, а чалавек – несвабоды. З турмы ўцякалі. Хто, пасаджаны в колоду, з калоды ўцёк, хто неяк хітрасцю – фартельна, а часам, робячы падкопы, – выкопанем.

Сюды, у Замак, прывозілі для агляду целы нябожчыкаў, прыводзілі параненых ахвяраў, каб сведчыць на ранах. Пра нябожчыка, якога прывезлі ў красавіку 1618 года, напэўна, казаў увесь Менск, бо тое быў вядомы ўсім суддзя земскі менскі Грыгорый Макаровіч, па-зладзейску забіты ў сваім маёнтку Хатаевічы. 1618 год быў наогул злым часом для мірнага насельніцтва. Нездарма ў пераліку бедаў, якія маглі напаткаць людзей у тыя часы, то бок, Божа уховай, огонь, поветрие моровое, голод, спустошене, ушкоджене – нищене од жовнера згадвалася першым. Перамога войскаў каралевіча Уладыслава над Масквой, перамір’е ды ягоны новы тытул мала змянілі тутэйшае жыццё. Бой, луп, грабеж цярпела насельніцтва ад жаўнераў, якія, паспытаўшы маскальской крыві, вярталіся з маскоўскіх межаў, не маючы на чом и о чом служить, бавячы час немалы ў Оршы без службы, ходзячы па лясах хто пешшу, хто на конях… Менавіта такіх лясных людзей знайшоў непрыяцель суддзі для здяйснення забойства. Прыехаўшы за імі да Оршы з краю Менского, паабяцаўшы грошай і палову нарабаванай суддзёвай маёмасці, паехаў разам з імі назад у Литву, дзе і адбылося тыранское и неслыханое мордерство и забойство… Казалі, што суддзя сам выйшаў да гвалтаўнікоў, трымаючы ў руках шкатулу з грашыма, облігамі на пазыкі, просячы аб міласэрнасці. На што яму адказалі: “И шкатула твоя і скарб твой і ты сам в наших руках”, маўляў, пішы хутчэй свой тэстамент, не ведаючы таго, што стары суддзя даўно ўжо паклапаціўся пра гэта, і тэстамент таксама ляжаў у шкатуле сярод грошай і каштоўных папераў. Апрануты быў суддзя ў свой апошні дзень у люндышовы капеняк, а на галаве была сабаліная шапка. Маёнтак Хатаевічы і ўдаву менскага суддзі злодзеі не пакідалі ў спакоі яшчэ доўгі час, пазбавіўшы здароўя і маёмасці. Пазней, на судовым працэсе з арганізатарамі злачынства братамі Душэўскімі інтарэсы ўдавы прадстаўлялі яе апекуны – паны Пётра Стэцкі і Андрэй Бурба.

За падобнае злачынства, учыненае ў той самы год, але ў маёнтку Бахароўскі, калі слуга і падданы забілі ў гумне свайго пана Томаша Якімоўскага, суд жорстка пакараў мужобойцов, каб кров людская невинне пролитая о помсту до Бога не волала. Аднаго праз містра менскага на горло стятем, а другога пазбавілі жыцця чвартаваннем. Забойцаў менскага земскага суддзі таксама напаткала жахлівая расплата. Усе былі пакараныя горлом через окрутную смерть, взбитем на кол.

1618 год даўся ў знакі як насельніцтву вялікіх мест, так і малых паселішчаў. У сваім лісце брат менскага гараднічага Адама Валадковіча Яраш Валадковіч пісаў дзецям: “…иж я, в тых злых часех, видечы великое небеспеченство людского живота, же так винные, яко и невинные снат за грехи з допущеня Божего… без росправы зходят з сего мизерного света”.

…Жыццё і праца гарадскіх ураднікаў, якія засядалі і разбіралі справы месцічаў, саджалі і вызвалялі з вязніцаў, аглядалі ахвяраў, было нялёгкае і напружанае. Бывала і так, што не дачакаўшыся якога пазыканта і прачакаўшы яго ў таварыстве з вознымі, сведкамі, умацаванымі ў канцылярыі ўвесь дзень, суддзя і пісар на чале са старостам, падняўшыся с места судового, по гадине нешпорной с замку проч одыходили. У горадзе было ўжо цёмна і ціха, калі праз замкавую браму, па мосце, міма млына цягнулася да сваіх дамоў працэсія судовых мужоў, асвятляючы сабе дарогу ці ліхтаром, ці лучынай. А можа быць, дарогу ім асвятлялі месяц з буйнымі зоркамі, бачнымі ў паўнюткай цемры ажно да самага краягляду.

Новае места

(Верхні горад)

Ізноў падымемся ўгору, на Верхні горад. На Новым Месце – Новы рынак, ці Высокі. Сюды паступова пераносіцца менскі гандаль і ствараецца новы гарадскі цэнтр. Падняўшыся з нізіны ў гару, горад нібыта зрабіў першы значны крок у бок Еўропы, адзначыўшы свой зрух на самым узвышшы пабудовай ратушы. Такім чынам, насуперак Замку, які панаваў пад абаронай зямлі і вады і быў доўгі час адзіным цэнтрам горада, у які можна было трапіць толькі праз мост і замкавую браму, ў канцы ХVI стагоддзя ўтвараецца другі важны гарадскі цэнтр, узняты над тэрыторыяй Нізкага горада і адкрыты з усіх бакоў.

Новае места уяўляла сабой прастору, на якой размяшчаліся рыначны пляц з ратушай і крамамі, важніцай, дамамі менскіх жыхароў і бажніцамі.

Але ж найважнейшай пабудовай тут была ратуша (ратуш) ку оздобе места на рынку збудаваный. У 1600 годзе пра ратушу пішуць як пра новазбудаваную, якая паўстала замест старой, пабудаванай яшчэ ў ХV стагоддзі. Гэтая новая, апроч сваёй непасрэднай функцыі цэнтру гарадскога самакіравання, відавочна ўпрыгожвала горад і была яго яскравай дамінантай. Верхавіну ратушы ўпрыгожваў гадзіннік, які даглядаў зегармистр Мікіта і наяўнасьць якога сведчыла пра пачатак адлічэння новага часу, а таксама звон. У сярэдзіне будынка, ратушнай ізбе, была вялікая святліца са сталом і лавамі, а таксама вязніца. Свае дамы месцічы, што жылі на Новым рынку, апісвалі ў дакументах згодна з месцазнаходжаннем ратушы – против ратуша, каля ратуша.

Тут засядаў урад места Менскага права майдэборскага на чале з войтам, бурмістрам сегорочным, райцамі, лаўнікамі ды паспольствам – мяшчанамі, вырашаючы гарадскія патрэбы, выносячы прысуды паводле обетницы сумненя свойго, а таксама паводле доброго цнотливого слова купецкого. Будынак даглядалі ратушныя слугі і ахоўвалі вартаўнікі. Ратуша рэдка калі была зачыненая, унутры і звонку заўжды віравала жыццё. Аднойчы возны прынёс позву на самога пана войта Грыгорыя Тарлецкага, якога якраз на той час заспеў у ратушнай ізбе. На войта скардзіўся мешчанін Аніска Мятліч, які ў свой час даў пану войту на адно лета свой агарод ва ўрочышчы “У гары Дзмітроўскай” у Менску для сеяня речов оващовых, а цяпер не можа вярнуць уласнасць у свае рукі. Урэшце, войту хапала справаў, калі ў судовы суботні дзень ён чыніў справядлівасць кожнаму пакрыўджанаму. У 1600 годзе такімі пакрыўджанымі апынуліся ўсе менскія мяшчане, калі даведаліся, што новавыбраны бурмістр Санко Філіповіч замест працы на карысць горада з’ехаў з гандлями прэч з Менску. Калі ж возны знаходзіў дзверы ратушы замкнутымі, ён утыкаў у іх свае паперы і ўголас паведамляў пра тое ратушнай варце і тым, хто знаходзіўся побач на пляцы. Часам возны прыходзіў да ратушы не адзін, а са слугой магната ці замкавым прадстаўніком, каб вызваліць якую-колечы асобу, што не падлягала суду магістрата, але не заўсёды ім удавалася вырваць вінаватага з рук раз’юшаных мяшчанаў. Гэтак быў скараны стятем през меч на горла на рынку насупраць ратушы гвалтаўнік Ян Байкоўскі, слуга князя Фёдара Друцкага-Горскага, злоўлены на гарачым на Траецкай гары. Колькі ні прасілі возны і прадстаўнік князя аддаць збітага мяшчанамі і звязанага паўрозамі вязня на княскі суд, мяшчане скинувшисе, нас од его одтиснувши, перадалі гвалтаўніка ў рукі ката, адмовіўшы яму нават у просьбе сустрэцца з капеланам, абы з сумненем своим справицца мог, абяцаючы, што за грех и учинок свой покутовати буду и з маетности своее стороне жалобливой платити готов.

Відавочна, не ўсе цешыліся з магчымасцяў гарадскога самакіравання. А найбольш выразна сваю непрыхільнасць да ўлады магістрата і яго сімвалу – ратушы выказвалі заежзджыя магнаты са сваімі слугамі ды памагатымі. Урэшце, яны чынілі великие и незносные крыўды ўсяму месту, і, у абыход закону, хадзілі па горадзе з ручніцамі, пулгакамі, лукамі, разбіваючы па ўсіх вуліцах кабыліны, страляючы ў дамы і мардуючы жыхароў, хлеб на рынку беручы и всякую живность в крамах, у ремесников роботу гвалтом.

Ахвярай такіх ліхіх наездаў была таксама і ратуша. Ліхадзеі кідалі ў яе вокны каменне, стралялі з ручніц па гадзінніку, з лука пад галку, секлі дзверы і драўляныя бэлькі. Зранку возны, абыходзячы аскепкі бітага шкла, збіраў кулі і стрэлы пасля начнога бою з ратушай. (Міжволі ўзнікае аналогія, праўда, адно храналагічная: 1600 год. Іспанія. Дон Кіхот. Ветракі. Змаганне).

(Разбураная царскімі ўладамі ў 1857 годзе, ратуша ўсё адно спрычынілася да патрэбаў свайго горада. З жалезнай бляхі было выраблена 1483 асабовыя шыльды на дамы гараджанаў. Камяні пайшлі на брукаванне вуліц і пляцаў, дрэва – для мастоў і альтанкі над крыніцай у Гарадскім садзе… Бурылі будынак арыштанты менскага турэмнага замка).

Другой ахвярай начнога нападу прыхадняў віцебскага ваяводзіча Самуэля Паца сталася Казьма-Дзям’янаўская царква з брацкім шпітальным домам на цвінтары (святыя Казьма і Дзям’ян лічыліся апекунамі лекараў і хірургаў) і школка руская для науки детиное, якія месціліся паміж Новым і Старым рынкамі на вулачцы, вядомай як Казьмадзям’янаўская (а значна пазней – Дзям’яна Беднага (!)). Ранкам вознага вадзілі на агляд шкодаў два брацкіх шпітальных старосты – Захарый Дзямідавіч і Астап Паўловіч, паказваючы знакі гвалтоўнага нападу: брама вялікая ўезная і хфортка, дзверы і вушакі сенечныя і святлічныя шаблямі або кордамі пасечаныя. Сталы, лавы, услонцы і вушакі аконныя ў сьвятліцы таксама парубаныя. Паказвалі нават конец шабли, што злодзеі паламалі, бючы па дрэве, а таксама разбіты масянжовы ліхтар з шасцю свечкамі, што вісеў пасярод святліцы. Не кажучы ўжо пра пашчараваныя па ўсім горадзе кабыліны. Асведчыў возны таксама і раны на саміх брацкіх старостах, а таксама на святары Пятніцкай царквы Яўціхію Васільевічу, які быў на той час у брацкім доме. Яго двойчы ўдарылі па твары і скралі аксамітную шапку. Забраліся нягоднікі і ў піўніцу, дзе пазбівалі замкі і зашчэпы, пілі мёд, піва, гарэлку, а рэшту пораспущали. А яшчэ раней, на змерканю, спаткаўшы каля дома мешчаніна Паўла Скаршэўскага немца Міхаэля Путыка, які у каморы тут жыў і вяртаўся дадому ад злотніка Людвіга Залатара, мо, і сам быў залатых справаў майстрам-чужаземцам, а можа, нямком ад нараджэння, забілі і замардавалі.

Не могучы больш трываць такога здзеку і крыўды, калі места Менскае нишчат и пустошат как в земли неприятельской, месцічы вырашылі згуртавацца, каб затрымаць зрушытелев спокою посполитого і перадаць як лёзных людзей да суду. Але злодзеі кінуліся ўцякаць за раку Свіслач, маючы намер перабрацца на Траецкую гару. Двое з іх патанулі ў Свіслачы, астатнія ўцяклі з горада на конях.

На Новым Месце знаходзіўся евангелісцкі збор, праз які вуліца і пляц, мажліва, і атрымалі адпаведныя назвы – Зборавыя. Да наступу контррэфармацыі яшчэ заставалася колькі часу, і збор актыўна дзейнічаў для сваіх прыхаджанаў, сярод якіх было шмат вядомых у Менску людзей, такіх, як земскія суддзі Грыгорый Макаровіч і Марцін Валадковіч, староста рэчыцкі князь Яраш Жыжэмскі, які ахвяраваў яшчэ пры жыцці свой уласны дом на вуліцы Юр’еўскай менскаму збору з милости своей хрестиянское. Але, бачачы, што дом праз спусташэнне прыбытку збору не прыносіў, зборавы дазорца Ян Цадроўскі і казнадзей Ян Тамашэвіч наважыліся прадаць дом Жыжэмскага земскаму суддзе Марціну Валадкевічу за 80 коп грошай і, не прывлащаючи того собе, што хвале Божей належила и належить, перадаць грошы на зборавыя патрэбы. (Відаць, Ян Цадроўскі быў надзейны чалавек, бо менавіта яму (а можа, ягонаму сыну?) у 1656 годзе давялося адстойваць правы менскай шляхты перад непрыяцелем – маскоўскім царом Аляксеем Міхайлавічам, баронячыся ад свавольства чужынца, прызначанага менскім ваяводам, – Юрыя Арсеньева).

Варта спыніцца… За вокнамі – Менск пачатку ХХІ стагоддзя, на стале – спрэсаваная ў тоўстыя рукапісныя кнігі гісторыя Менска 1600–1640 гадоў. З кожнай старонкі – голас. Часам ціхі, часам вельмі гучны. Ёсць нябяспека памыліцца, пэўная спакуса стварыць «горад-макет». Размясціць яго на стале і перасоўваць па яго ўяўных вулках васковых чалавечкаў і коней, карэты і калёсы, захінаючы ўласным ценем горад ад Замка да Новага Места. Нашая павярхоўнасьць у гэтым выпадку зыходзіць з таго, што мы ведаем: наперадзе ў горада яшчэ столькі ўсяго будзе! Але хто ведае, што чакае нас, што ў нас наперадзе? Хто будзе пільна ўглядацца ў макет горада нашага часу, захінаючы яго сваім ценем і перастаўляючы нерухомыя фігуркі паводле свайго разумення?

Імёны

Цяжар i пяшчота падымаць веi памерламу слову

І. Бабкоў

Імёны тагачасных людзей – своеасаблівая палітра сярэднявечча. Як пэўны ландшафт вымушае дойліда дапасоўваць свае творы да твару прыроды, так і імёны, знітаваныя з прозвішчамі, узніклі на падрыхтаванай глебе пэўных спалучэньняў гукаў і колераў.

Імя застаецца запісаным у актавай кнізе і ёсць часцяком адзіным сведчаннем пра тое, што чалавек быў, думаў, да нечага імкнуўся. Дзіўна, імя ніколі не памірае. Аднойчы прамоўленае ці запісанае, яно нясе эмацыйную інфармацыю пра мінуўшчыну, насычае тэкст неўміручай прысутнасцю Духа жывога.

…Сабасцян Спадоба, Апанас Перапеча, Стэфан Шчодра, Хама Драхба, Іван Жыжліч, Сак Вароніч, Аўдзей Кашчыч, Пятрук Калавойша, Юшка Літвін, Ян Бяленін, Рыгор Бліскаўка, Сьцяпан Хіха, Улас Дуйніч, Ян Курапат, Грышка Палубесак, Зафея Зелянуха, Янка Ліхі, Грышка Цудны, Каспар Непітушчы, Лаўрын Дзеравянка, Андрэй Жырлеязд Бровіца, Яцына Сьвіціч, Ждан Золата, Макар Лятуновіч, Багуфал Тур, Каледа Станелевіч, Ждан Заранка, Данііл Жрол, Ждан Валкатоп, Стас Дудка, Хведар Клюйвада, Радота Мянчук, Яска Скрыпка, Арцюх Краска, Даніла Драб, Нікан Ножыч, Марцін Магілка, Піліп Салітратнік, Ян Янчура, Ян Дуброва, Філя Палімонт, Іван Цыбуліч, Себасцян Нануся, Іванец

Трыножыч, Геліяш Жаба, Алена Свіцянка, Францішак Весялін Згадада, Яўфімія Вербічанка, Іван Жынь, Лук’ян Тананайка, Ананя Падводны, Яська Лунь, Жыгімонт Славенскі, Лаўрын Бабінка, Яцка Сапляк, Іван Ня, Якуб Бакірка, Кацярыніца Валынка, Сцяпанец Дудка, Ждан Мудра, Федар Мудрэня, Ян Дуброва, Дзяніс Абдула, Ян Лейда, Юшка Кошуць, Хама Слобаш, Марка Пушчэльнік, Супрун Анцута, Белахлеб Падгайскі, Лаврын Мерзлячонак, Базыль Жынка Ушанскі, Ян Дастбогавіч, Ян Зайчык, Якім Прытыка, Ян Кучкун Шчурынскі, Хацук Курага, Семіон Хмарны, Матфей Ведзьміч, Шымон Вярэнька, Ян Беляй, Ігнат Старэнькі, Якуб Воўк, Максім Чмель, Ціш Даламан, Ян Зімапад, а таксама жыдоўская палітра – Манас Сякерка, Іцка Калека, Абрам Нібожчык, Іцка Люлькін, Сруль Злот, Хаім-Іосіф Старыфурман, Хаім Дайбог, Герш Варшавіч, Элія Рымлянд, Лейб Ваданос, Янкель Плаціцэ, Фрумэ Воран, Лібэр Капялюшнік, Гестэра…

У імя ёсць гісторыя паходжання. Яно не ўзнікла з ніадкуль і рэдка калі губляецца, яно надзяляе чалавека адбіткам сваёй таямнічасці і ўбірае ў сябе рысы свайго носьбіта. Яно не маўклівае нават тады, калі бачыш яго толькі вачыма на аркушы. І калі з імем звязаная пэўная падзея, калі можна даведацца, што яно належала кавалю ці млынару, аптэкару ці майстру гадзіннікаў, стадольніку ці бакалаўру, тады магчыма аднавіць невялічкія фрагменты з жыцця насельнікаў актавых кнігаў памежжа ХVI–XVII стст.: мешчаніна Яна Байкоўскага, пакаранага на горла праз меч на пляцы перад ратушай у Менску; татаркі Жугры Маскоўкі, абвінавачанай суседам у чарадзействе; пісара менскае мытні Васіля Масленкі, які не пажадаў вярнуць мытны статут і пячатку на загад канцлера Льва Сапегі; шляхціца пачцівага Стэфана Дастаеўскага; двух вельмі ўбогіх падданых з фальварка Паддэксняны Халецкаўшчына з вельмі трапнымі прозвішчамі: Мікола Кароль ды Юрка Каралевіч; зямяніна Мікалая Ваўчка, што ўчыніў дэбош у канцылярыі менскага замка, калі бегаў з мячом па замкавых валах; высакароднай маладой князеўны Зафеі Слуцкай, што паўстала супроць шлюбнай змовы… І тады ізноў…

…Ганна, Багданіца, Еўга, Паўлая, Паланэя, Альжбеціца, Ульяніца, Варуша, Марта, Алена, Марына, Раіна, Алюха, Барбарыца, Дамінітра, Гасюта, Васюта, Арына, Агрэня, Варуша, Дося, Кандрута, Ядзвіга, Аршуля, Наталіца, Таміла, Калгота, Адося, Светохна, Тацяна, Яся, Някраса, Хрысцініца, Хведзя, Куліна, Прося, Ханя, Аніша, Планя, Кацюша, Сенька, Моня, Маланя, Хіма, Мася, Марухна, Наня, Малгарэта, Агапа, Маніха, Мар’я, Соня, Грыпа, Капа, Арына, Яніца, Галеся, Лукерыя, Уліта, Хадося, Адарця, Параска, Зіновія, Гоша, Матруна, Кася, Ждана, Нявера, Надзея, Домна, Луцыя, Пярсіда, Палагея, Альжута, Багдзюша, Зузанка, Нядзелка…

…Адам, Амбражэй, Якуб, Марцін, Ярута, Калюта, Грымал, Мордас, Амялюк, Волька, Баланда, Карп, Супрун, Мозыр, Богуш, Якуб, Трухан, Хвалей, Вальдзюк, Траян, Урбан, Лаўрын, Міхалюта, Хама, Сяргей, Валянтын, Васіль, Альбін, Фалей, Тамаш, Грын, Улас, Андрэйка, Зянон, Багдан, Фларыян, Стас, Філон, Енах, Яраш, Ясь, Ярута, Хілімон, Херубін, Ждан, Міхал, Валоцька, Геранім, Сямён, Пархвен, Грын, Бакул, Арэфа, Даніла, Малей, Лявон, Раман, Касцюк, Хведар, Церах, Ленарт, Харук, Фурсіян, Богуш, Міхно, Мелех, Шчасны, Севярын… – месцічы, землякі, суродзічы.

Скупы тэкст юрыдычнай судовай мовы тым не менш дазваляе пачуць яе жывое гучанне, калі ў дакуменце занатаваныя гутарковыя фрагменты з ужываннем звычайных зваротаў розных людзей адно да аднаго, што прамаўляліся штодня звыкла і будзённа: иж дей ты, Иване Заславче; пане тивуне; тебе, пане Войтеше; Ахметю Асановичу; ты, возный, злое матки сыне; а ты дей, посланче, больш того передо мною не стой.

Чалавек суіснаваў у прасторы разам з безліччу нежывых рэчаў, саграваў іх сваёй прысутнасцю, даваў усяму знаёмаму-незнаёмаму не назвы, а менавіта імёны. Чалавек выяўляў праз гэта сваё асабістае стаўленне да навакольнага свету, пашыраючы навонкі свой уласны міф. Ён нібыта ўтвараў праз гэта своеасаблівы зачур, каб схавацца ад неабдымнасці, невядомасці, а часам і варожасці навакольнага свету. Для большасці тагачасных людзей жыццё абмяжоўвалася ўскрайкам лесу на даляглядзе, цёмныя нетры якога ажыўляліся і саграваліся, рабіліся фактам чалавечай гісторыі праз імёны, якія даваліся ўсялякаму прыроднаму знаку, кавалку зямлі, нават берагу ракі, што быў адрозны ад іншага. Калі гэта было балота, дык Дзікае, Крывое, Шырокае, Мшонае, Ваўчынае, Зачалае, Белае, Савінае, Кажанскае, Кіслінае… Калі лог, дык Бабровы, Вялікі, Глыбокі, Каменны, Срэбны. Калі лес – Салаўіны, Чорны, Ясны. Гай, пушча – Грыбаўшчына, Бацяжынскі, Кругляк, Лугагай Верадоўскі, Хомек Востраў, Голасавы, Барок. Калі ж урочышча – Бабіна вада-Букрыйная гара, Баран, Воранава, Елавец Гарохавішча, Жабавода, Кажушок, Калюгі, Карчаваціцы, Лызанос, Пад высокай гарой, Пад дубам Чарнаснетам, Пад пнём дубовым, Панядзелькаўшчына, Сутаны, Турава, Лысы камень, Камень вялікі, Ласкавы куст, Чармены ручай, Чарневы брод, Чорнае калена, Чорная лужа, Сіняя лужа, Грэйботкі, Багна нікчэмная, Папова горка, Ізбішча, Верх залаты, Дрыгінь, Ганезы, Старына вялікая, Крыніца, Крыўцы, Глыбокая даліна, Верх ялінкі, У бярозавага мастка. У Менску ды каля яго – урочышча Дзмітроўская горка, У сосен радовых, Ляхавая лука…

Праз назву маёнтка магла нават выбухнуць спрэчка сярод шляхты, бо, з аднаго боку, адстойваўся старадаўні звычай, а з другога – рознныя назвы аднаго і таго ж месца дазвалялі скарыстаць юрыдычную казуістыку, каб, прыкладам, не прыняць ад вознага позвы, дзе пазначаная іншая назва маёнтку. Вось фрагмент тыповай спрэчкі між шляхты праз назву маёнтку: …але дей тое имене мое, што ты зовеш Рымковщиною, то ест Стойдеревщына, я его иначей не зову и меноват не могу, одно так, яко од власных отчычов панов Стойдеревов яко ж и тепер названа ест имене Стойдеревское. Абы теж яко колвек иначей хто звати хотел, толко то ест власное имене мое отчызное, названое Стойдеревское…

Маёнтак Мехава мог называцца таксама Мехаўскім, а яго жыхары – мехаўлянамі.

Імёны даваліся ніўкам, грунтам, шнурам ад імёнаў іх гаспадароў і іх продкаў: Ахрэмаўшчына, Шушчэўская, Яноўская, Калеснікава… Нават пустая валока мела назву – Хролаўшчына. Вязніца ў Менску мела сваё імя – Дубоўка ці, магчыма, Дыбоўка – ад «дыбы». Тое самае і менскія дамы – Гурыноўскі, Ясеньскі, Вільчаковы. А таксама масты – Нізкі, Вялікі.

Я бачу гэтыя імёны, запісаныя ў старыя архіўныя кнігі, я чую іх, нібы старадаўнюю музыку.

Вяселле

Усялякі час пакідае пасля сябе значна больш слядоў сваіх пакутаў, чым свайго шчасця

Ё. Хёйзінга

Адной са значных падзеяў у прыватным жыцці сярэднявечных людзей было вяселле (веселе, свадба, венец, шлюб). Вось калі выкладаліся значныя грошы на пачастункі й пітво гасцям, заключаліся дамовы паміж двума бакамі, апраналіся найлепшыя строі… У перадсвяточную карусельную віхуру ўцягвалася безліч людзей: сваты, бацькі, маткі, дзяды, святары, швагры, браты і сёстры родныя ды стрыечныя, цешчы, цесці, сястрынцы, братанкі, падчаркі, цётухны, дзяціны, рабяты малыя, карацей, уси мужы, братя, або близкия, прыяцелі палюбоўныя, суседы околичные, жонкі служэбныя, дзеўкі сянныя, моладцы, кухары, півавары…

Свята пачыналася, жаніх ехаў па маладую, вясельны паязд вяртаўся ў дом, прыязджалі ды сядалі за стол госці. У залежнасці ад гаспадаровай заможнасці гасцей частавалі і трактавалі рознымі речами стравными. На вясельныя сталы выстаўляліся: гусі, куры, мяса ялавічнае, свіное, вепруковае, кілбасы, сала, сыры углястые, селядцы, шчупакі вялыя ды іншыя рыбы, масла, пірагі, хлябы-калачы, агуркі салёныя і капуста з кадак, рэпа і морква з бочак, салянка, цыбуля, часнок, белы гарох, мак, яблыкі, грушы, яблычны квас, а найважнейшымі пачастункамі, вядома, былі мёд, піва ды гарэлка аквавіта, якія прыгадваюцца бочкамі, вёдрамі, лаханкамі вялікімі, квартамі. Варылі гэтыя напоі загадзя ў адмысловым начынні: мядзяных гарэлачных і піўных катлах.

У п’яным гармідары, зразумела, не абыходзілася без усялякіх здарэнняў, часам кур’ёзных, часам злачынных, якія потым са словаў скаржнікаў траплялі на старонкі судовых кніг. Так, у маёнтку Камень Менскага ваяводства пацярпеў на вяселлі ў доме маршалка Херубіна Дыбоўскага староста Філон Рагоза. На яго багатае адзенне паквапіўся пахолак Аляксандр і, улезшы праз акно до упокою… взял одну курту аксамиту блакитного, лазурового, падшытую атласом жолтым, а другую курту аксамита чорного… галетом чирвоным подшытую, прастирадла коленское з карунками в коло обшитое, каптур рысями подшиты… Рабаўніка, што ўцёк на чужым кані, злавілі ажно пад Полацкам, пасля чаго даведаліся, што …на веселю подпившы… не мог крывды своей помститися на том, хто ми дал в губу, а ведаючи… о зложеню речей пана старосты и маючи злой умысел од злого духа натхненый... нашкодзіў багатаму госцю.

Невядома яшчэ, ці была тая скрадзеная вопратка ўласнасцю самога пана Філона Рагозы, бо здаралася і так, што зямяне перад вяселлем пазычалі дарагое ўбранне ў сваіх прыяцеляў з абяцаннем вярнуць яго з падзякванем ў цэласці і захаванасьці. Так, у жонкі зямяніна Войцеха Рудзенскага Зузаны пан Талька пазычыў на неякоесь веселе для охондожности и учстивости свое жупан з ласінай скуры, жоўты, падшыты блакітным атласам з ядвабнымі устугами, які каштаваў 50 талераў.

П’янелі і дурэлі на вяселлі не толькі пахолкі, але й больш паважныя асобы, як, прыкладам, старэйшы сват – шляхціц з выкручастым імем Цэзар Грандэзолі. Пасля пераносінаў у маёнтку Глебіцкім Менскага ваяводства сам пан Цезар Грандезолей… будучи початком до звады и до всего злого… под вечер, зволокшысе з сорочек, наго ходечи по дому… выбивши до осети окно, где пан Беняш Езофович с малжонкою своею был, дрожджами з сиковки их поливал, а потом, одшодшы од пана Беняша, оттявши замок до пуни, где иншие приятели сховане мели… и зопсовавши так же дрожджами их самих… А потом, мало на том маючи, вжо в ночы пришодшы до клети, где пан Семен Михайлович с малжонкою своею спал и на одпочинок свой пошли были, он… с слугами своими и возницами выбивать были почали до клети двери, и невыбившидверей, драницывси скидавши, почал се до клети добывать.… Закончыліся гэтыя начыня прыгоды бойкай на ганку са шваграм.

Сваты ж тым часам выконвалі важную ролю ў вясельным рытуале. Менавіта яны суправаджалі маладога жаніха поймуючи ему девку. Але са шматлікім і вясёлым шлюбным паяздам адбываліся часам зусім прыкрыя здарэнні, як, прыкладам, з баярамі маёнтку Трусавічы ўзімку. …В неделю… ездили с ним (жаніхом – В. Б.) по девку… в стан малженски тую девку в боярина…, то могло быть с полгодины в ночи, едучи с девкою назад дорогою звыклою… перенявши тых бояр… и князя молодого жениха подданые пана Яна Глебовича оных сватов кийми збили и зранили, а других также мордовали и шкоды немалые починили… на той панне по которую ездили, сгинула шапка аксамитная с бобром чорным, на свасе Тотяне… сгинула шапка аксамитная с бобром чорным, однорадка сукна люнского синего… У другіх спадарожнікаў былі знятыя і скрадзеныя: ермяк каразеи чырвоное з шнурами, едвабю блакитною подшыты, бурнатны калпак, дылея фалендышу бурнатного, дылея сукна муравского шарого. Апроч таго – шаблі, коц белы дый іншае.

Але зусім жахліва для сям’і выглядала выкраданне нявесты (пры яе згодзе ці нязгодзе) напярэдадні вяселля іншым ахвотнікам, як тое здарылася ў маёнтку Радзівілавічы Слонімскага павету ў баярскай сям’і. …Звенчалом за пасынка своего дочку у боярина Юхна именем Ядвигу, которому веселю рок зложон у неделю цепер пришлую… где сватаючися тое девки и на венчане наложилом немала, згатоваломсе ку свадбе, яко з пивами, гарелками и иншыми потребами на чом немало шкоды и часу пристойного… на реестры показать мам. То пак дей ночы цеперешнее с четверга на пятницу тую девку боярин Яська… выкрадши с дому отца ее… утёк проч…

У іншым выпадку жаніх сам не з’яўляўся на вяселле, пасля чаго разгубленыя бацькі нявесты хадзілі са скаргаю да суду: …жаловал боярин господарский слонимский с Плавского Славута Павлович… иж дочку свою именем Катерину змовил был у малженство за мещанина луконницкого Мартина и рок веселю певный был положен Запусты масленые, ку которому дей року зготовалом ся досыт… пазвавшы приятел, ожидаючы того зятя своего, свадбовалом… и меды, и иншые потребы, приналежачыя ку веселю потравил, а тот зять мой сам ня был и дочки моее ня брал, у шкоду немалую привел, которих шкод и реестр меновити по достатку списавши…

Бацькі дзяўчыны рыхтавалі пасаг, які аддавалі жаніху, часам уваходзячы пасля гэтага ў вялікую нястачу. Так, падданая ўдава Ганна Сямялетчыха дала за дачку Кацярыну дзве каровы, чатыры авечкі, тры курыцы, кажух барані, сярмягу белую і лес, што быў да патрэбы. За дачку Ясю другі падданы даў: карову з цялём, авечак двое, свінню, дзве казы, сукенку брунатную з люнскага сукна, сярмягу, пяць сарочак, абрус, чатыры чапцы, адно ўзгалоўе, шаўковы каўнер ды тасьму за 6 грошаў. Згадваюцца таксама чамары – покрыва на ложак; полчамарки, сукни, шапки ды фартухи…

Здарылася так, што бацька ў адной сям’і не даў у свой час дачцэ выправу перад вяселлем, таму зяць Сямён Чагароўскі вымушаны быў звярнуцца да свайго цесця перад ягонай смерцю.

Пане отче, вижу, же ест есь на Божой воли хорый, помниш, ваша миласть на дочку свою, а на жону мою, што ваша милость рачил з ласки своей прыобецать, яко она в стан светый малженский за мене ишла, а ваша милость не рачил дочце своей… ничого дат выправы з дому… яко прыстоит.

На што пан Матыс Мікалаевіч адказаў:

Правда, дей ест, коли есми сынове от себе отделивал, тогды имъ прыпоминал: «Милые сынове, еще в мене дей ест сирота, а дочка моя, а сестра ваша, той потреба теж выправу выдати», оны отказали: “Только дей ты, пане отче, нам выделивай останок именича. Мы вже выправимо, што на ней належит…” – Гдыж они о том не дбают, я, пане возный, и панове суседи, шляхта, дочце своей Дороте и зятю… признаваю, нехай они 4 часть именечка моего Радвиловского… держат и вживают…

Бацькі жаніха апекаваліся самім вяселлем, выкладаючы вялікія грошы, і таму, калі маладая жонка не прыжывалася ў новай сям’і і ўцякала назад у бацькоўскі дом, бацька маладога мужа выпраўляўся на пошукі, памятаючы ўсе свае вясельныя страты. Пра гэта – наступны фрагмент з актавых кнігаў:

…у свата своего знашол (нявестку – В. Б.) и правом… презыскал на свату своем за шкоды, што на свадбу, женечы сына, наложыл 30 коп грошей… ниж ли тот сват мой нехотечы мене тых шкод платити, дочку свою, а невестку мою мне выдал.

Увогуле, бацькі мелі вялікую ўладу над жыццём сваіх дарослых дзяцей. З іх згоды і парады рабіўся выбар, менавіта яны звярталіся са скаргамі ў суд, з іх словаў пісар запісваў пра здарэнні ў сям’і маладых:…Отдал был дочку свою Неделку вжо год пяты… Гришка (муж дачкі – В. Б.) отпор чинил: “Я дочки его, а жоны своей не вбиваю… для чого од мяне проч утекае?” Пытал тое Неделки, если з мужем тым хотела мешкати? “…Не хочу… муж мой мал, со мною спать не може…” Што пакрыўджаны Грышка тлумачыў тым, што жонка яму невянчаная.

Другі бацька-падданы скардзіўся ў судзе на зяця: …иж жону свою, а дочку его Веру одгоняеть, не хотечи ее за жону мети, а жона дей ему вянчальная. Кандрат (зяць – В. Б.) паведаміў: “иж я яе не одгоняю и за жону мети хочу, одно сама од него одходить”. Сенько (бацька – В. Б.) поведил, иж завжды перед врадом за жону бере, а з дому выбивае… За што суд пакараў мужа-задзіру штрафам у тры рублі і загадаў яму тую Веру за жону мети.

Часам бацькі заступаліся за сваіх дачок, якіх самі замуж выправили, бачачы немагчымасць сумеснага жыцця, не жадаючы ім далейшых пакутаў, выплочвалі іншаму боку грошы за вясельныя страты і забіралі небараку назад пад бацькоўскую страху. …Жаловал подданы Кондрат на подданую Богдановую, вдаву, иж дей за сына своего Ивашуту взялом у нее дочку Моню, то… она тую девку свою, жону сына моего, однимае и сыну моему яко жоны дать не хоча. Богдановая поведила, иж за тыми причынами дочки своей не дам, же сын недарос лет и злое мешкане с дочкою моею мел, жона ему невенчальная. И дочка ее поведила, иж за них быть не хоча, мае ему шкоду, што на свадбу выложил, нагородити и што ся с рахунку нашло за мед, пиво, за мясо, гуси, куры… заплатить.

Іншая небарака, Зіновія, двойчы ўцякала ад мужа, пакуль бацька яе досыць не вчыніў, г. зн. заплаціў за шкоды ды расходы, і тады бацька маладога мужа, падданы Хама, пагадзіўся адпусціць Зіновію вольнай.

…На той невестцы своей и на Лукяну (яе бацьку – В. Б.) я, ани сын мой не маю нияких шкод искать, ани ей забороняти за кого исти, яко усхоча, так нехай ся справуе яко ее воля буде.

У найгоршым выпадку справа магла скончыцца і трагічна, і маці заставалася адно наракаць у судзе на свайго зяця: …не ведаю з яких причин тую жону сваю где подел без ведома, чы забил ее, чы утапил ее и жадное справы о ней дати не хоча и маетности посагу ее вернути не хоча, кеды ж яна потомства жадного з ним не мела.

Здаралася, што ўцякалі й мужы, пакінуўшы бацькоў і вянчаную жонку. У актавай кнізе сустрэўся запіс шлюбнай дамовы, у якой жаніх перад вяселлем абяцаў бацькам нявесты послушон быти и до самой смерти опатрывать и приодевать, так и во всяких потребах… помочон быть… Абяцаўся быць ратункам і подпаможенем у старасці. Але ж часам парушыў абяцанні і ўцёк без следу.

Крыху іншыя шлюбныя матывы й настроі гучаць у радках, якія тычацца шляхты. Павага да асобы, гжэчнасць і высакароднасць змушаюць забывацца пра тое, што гартаешьстаронкі судовых дакументаў:…верная милость малжонка моего… взял собе за сына и зятя… беручи за себе в стан светы малженски жонку зацне уражоное панее… за ведомостю и позволенем матки моее милое и теж приятелей моих, пашедши в малженство…

Пры складанні дарчых лістоў, а таксама і тэстаментаў, мужы найперш клапаціліся пра сваіх жонак, аберагаючы іх нават ад сваіх уласных сваякоў: я, земянин… дознавши службу и великую милость ку собе жоны моее милое Раины, а про то я хотечы мети, абы жона моя по смерти моей, од близких и кревных моих жадное трудности не прыймовала, записую ей по смерти моей речы мое рухомые, то есть золото, серебро, шаты, перлы, цын, меди, кони...

…дознавши ку собе цнотливое, верное и повольное заховане и услуговане од малжонки моее Ганны… теж з доброты своее, милости и ласки своее против ее, жонки моее, даю, дарую…

Наступны фрагмент – узор стаўлення мужчыны да кабеты, сваёй жонкі, у час ліхалецця. У 1576 годзе Літву трэслі набегі крымскіх татараў. Шляхціц Міхайла Стойдзерава падае запіс у актавую кнігу: на тот час малжонки своее тут с собою ку сознаню прыбавити не мог для небеспеченства, которое часу теперешнего в краях наших од татар есть…

Іншае сведчанне – зямянкі Марыны Шчавінскай: …не могучи… для кривд од некоторых долеглостей на вдовем столцу мешкати, пайшла есми замуж за учсцивого пана Яна Якубовича… которы и деток набывшы…. и дознавши од него ку собе статечное заховане и верную а правдивую милость…

Цікава, што полікультурная моўная сітуацыя, якая была ўласцівая насельнікам Вялікага Княства, знайшла адлюстраванне і ў сям’і. Муж і жонка, складаючы які-колечы агульны дакумент ці дамову, падпісваючы мамрам ці палюбоўную ўгоду, ставілі свае ўласнаручныя подпісы так, як прывыклі: …а вчинивши мамрам голый неписаный, прыложывшы до него печат мою и подписавшы руку свою писмом руским, также дей и малжонка моя Раина Зиновичовна до того ж мамраму печат свою приложивши и руку свою писмом полским подписала…

Перад вяселлем, якое мусіла адбыцца ў княскай фаміліі Гаўрылы Казбулатавіча Пяцігорца, у прысутнасці вялікай колькасці высакародных і пачцівых людзей, вознага, бацькоў нявесты і самога жаніха, вырашалася пытанне тэрміну шлюбу і месца, у якім мае адбыцца тая падзея. Князь-бацька пастанавіў даведацца …яко панна… если за тым (жаніхом) у малженство исти хоча... На што маладая князёўна-паненка паведаміла перад усімі прысутнымі: жадным обычаем исти не хочу!

Падобная гісторыя, толькі значна больш вядомая, дзякуючы пазнейшаму літаратурнаму твору і гістарычным нарысам, адбылася ў другой сям’і са славутымі ў гісторыі асобамі – Зафеяй Алелька, князеўнай Слуцкай, і князем Янушам Радзівілам. Гісторыі іх шлюбу прысьвечаная не адна старонка актавай кнігі. Дзень шлюбу 6 лютага 1600 года ледзь не стаўся пачаткам ваеннага канфлікту паміж славутымі родамі Хадкевічаў і Радзівілаў. Прычыны гэтай варажнечы – у мудрагелістых планах, хцівых намерах, прагных памкненнях апекуноў, бацькоў і іншых уплывовых асобаў, і насуперак гэтаму – жывая душа маладой князёўны, на якую, падобна, забыліся абодва бакі…У неделю, за тыдень перед Запустами рымскими… у месте Виленском на Савичей улицы… у каменицы, перад вялікай колькасцю розных людзей – шляхты, возных, прыяцеляў, граф Геранім Хадкевіч кнежну ее милости Слуцкую ставил поранку, чакаючы прыбыцця жаніха…со всякою хутью и доброю волею пана Януша Радивила и с приятели ожыдал и прыняти их на тую потребу в дому сваем есть готовы… маючи дом незамкнены… нижели Януш Радивил до тое потребы своее не прибыл. І тады сваё слова сказала сама нявеста: “…пан виленски (Г. Хадкевіч – В. Б.) если чинил постановене з паном воеводою виленским (Радзівілам – В. Б.) у недорослых летех моих, не будучы ведом воли моее, а снат и тое близкое кревности, которая межы мною и Янушом Радивилом есть, так теж и того, иж… пан Януш Радивил не есть набоженства костела кателицкого, которогом я есть, об чым всем я тепер, маючы лета зупольные, а взявшы певную ведомость и постерегаючи того, абым таким непорадком… вперед Пана Бога не ображала и…да жадных небеспечностей не приводила… на тое постановене через… пана виленского с паном воеводою виленским учиненое не позволяю и в малженство с… паном Янушем Радивилом вступовать не хочу и прошу, абы ми се од пана виленского жадного бесправя не делало”. У гэты дзень шлюб так і не адбыўся. Але ж крык Зафеі аб дапамозе пачуты ня быў, і шлюб адбыўся пазней, 15 кастрычніка 1600 года у Берасці Літоўскім, пра што вядома ўжо з іншых крыніцаў.

Захавалі актавыя кнігі як прыклады шчырай прыязнасці й вернасці паміж сужэнцамі, нават мужнасці падчас трагічных здарэнняў, так і выпадкі прыкрых і грубых стасункаў паміж мужам і жонкай.

…жона его именем Райна, слышечи то в доме сваем, иж мужа ее бють, побегла там же и гды прибегла, том пала на мужу своим крыжом, хотячи мужа своего от битя ратовать…

…словы неучстивыми сороматил… а потом ковшом с пивом на ее кинул и вдарил…

Уратуй мяне, мой Божа,

Ад напасцяў жудасных:

Ад ваўка і ад мядзведзя

І ад мужа-п’яніцы

Дарога

Дарога – як рака: разгаліноўваецца на шматлікія прытокі – сцежкі – і цячэ паўз двары, гарады, агароды, усё закранаючы сабою і ўсё пакідаючы па-за сабою.

А. Разанаў

Дарога—паласа зямлі, прыстасаваная для язды і хадзьбы.

Гістарычны слоўнік беларускай мовы

Старавечныя дарогі – гасцінцы, тракты, шляхі, сцежкі, пуцявіны… Колькі было іх, што неслі вандроўных, сялянаў, манахаў, купцоў – падарожнікаў у сваім часе. Дарогі злучалі вёскі з мястэчкамі, гарады з фальваркамі. Злучалі ўсё з усім. Ногі чалавека пратапталі сцяжыны да ўсіх месцаў, прыдатных для яго. Ці тое была карчма, млын, ці велічэзны дуб у бары. Зарасталі травой адныя сцяжыны – з’яўляліся новыя, як найяскравыя праявы прысутнасці чалавека ў свеце.

Апроч здарожаных і знямоглых падарожных, што ўласнымі нагамі вымяралі мілі сваёй і чужой зямлі, па дарогах таксама ездзілі на конях, калёсах, вазах, падводах, каваных карэтах, калі выпадаў снег – па гостинцах зимних на санях. Апошнія, у сувязі з раннімі завеямі, выцягваліся ўжо пры канцы восені, як сведчаць пра тое актавыя запісы. Чалавек імкнуўся ўпрыгожыць гэтыя сродкі руху, як з павагі да самога сабе, так і да дарогі.

Так, сані прыгадваюцца малеваные, воз – нарадный, а што тычыцца конскіх рыштункаў, дык гэта цалкам залежала ад заможнасці падарожніка. Выкарыстоўваліся сёдлы з лямцам, казацкія, гусарскія, турэцкія, крытыя саф’янам, возніцкае, подмалеваны демид роботы острозское, а таксама сядло маляванае з радом мосендзовым.

Каля возу мог бегчы сабака, суправаджаючы гаспадара ў далёкую ці не вельмі дарогу. Калматы, шерстю половы, руды ці кары… – захавалася шмат апісанняў гэтых верных чалавеку спадарожнікаў.

Другая дзейная асоба дарогі, чые адбіткі перамежваліся са слядамі чалавека – конь. Конь вороной белокопытный, конь шерстю половый иноходник, конь шерсцею белою, конь мышатый белокопытный, шпаковатый, кары, тисовы, рыжарабы, темно-сивой лысы, стрекаты, кони почтовые турецкие и стадные, езные и робочые, шлехедские, конь дворный возничок панский, коник дрыкгантик рыжый. Менавіта такі статак мог бачыць падарожны дзе-колечы ўздоўж дарогі на ўзыходзе сонца: …на свитаню стадо свиреп и кони ездные валахи на паши за пастухом ходили…

Конь – верны памочнік і спадарожнік, аб’ект куплі й продажу, сведка крадзяжу й злачынства. Неаднойчы ў актах сустракаліся факты гвалту ў дачыненні да коней, калі злодзеі білі іх абухамі й кіямі, ледзь не забіўшы да смерці. …видел… коня шерстю сивого, шаблями зрубаного, а меновите на крыжу видел рану тятую, а на хвосте… две раны тятых крывавых на стегне…

Дарогі крыжаваліся, сыходзіліся і разбягаліся ў розных кірунках, складалі заблытаныя малюнкі на мапе-зямлі, якія, мабыць, былі бачныя адно птаству ў небе. Але ж пачаткам шляху звычайна з’яўлялася вуліца населенага месца, менавіта таму малюнак асноўных вуліц горада практычна не мяняўся на працягу стагоддзяў, бо яны былі звязаныя з кірункам вялікіх дарог і таму мелі адпаведныя назвы. У 1600 г. дарога, што вяла ў бок Магілёва, у Менску пачыналася з вуліцы Вялікай Магілёўскай. Пэўна, што гостинец великий виленский браў пачатак з Віленскай вуліцы, таксама былі і іншыя кірункі. Існавалі і такія дарогі, якія пачыналіся ля гаспадарскага ганку і вялі да рэчкі, г. зв. дорога выгонная; праціналі наскрозь гай, закручваліся обапол раки. Здаралася і так, што раптам даўняя, звечыстая дарога знікала, яе межы руйнаваліся і тады паступала чарговая скарга ў суд, як, прыкладам, ад каралеўскага ляснічага кн. Івана Палубенскага на зямяніна Яна Гашчоўскага за захоп слонімскай пушчы і псаванне старадаўняй дарогі: доргу старожитную давно от ревизоров господарских до села королевского Ходаков положоную гвалтовне заорал, границы и копцы старые попсовал и ново свои засыпал…

Увогуле граніцы і межавыя знакі, якія вызначалі прыналежнасць якойсьці тэрыторыі, ці то дарогі, ці то зямлі, поля, вызначаліся і фіксаваліся настолькі дакладна, што дзякуючы іх апісанню можна стварыць-уявіць тапаграфічную карту мясцовасці, якую інакшым чынам ужо ўбачыць немажліва. Такія апісанні часцяком сустракаюцца і ў тэстаментах пры перадачы зямлі ў спадчыну. Так, зямянін Віцебскага ваяв. Дзмітр Іванавіч Алізаровіч, чый тэстамент быў зафіксаваны ў Віцебскіх земскіх кнігах у 1592 г., пакінуў наступнае: А жоне моеи Ульяне Гурковне з сыном моим Михаилом отписую землю мою Савинскую и Власовскую, на которои двор и землю Бакуновскую, которая тая земля лежыт, почавши от дворыща и от грунту пана Андрея Ярошевича Осиповского, писара земского витебского, в реку Лучосу, и тою рекою Лучосою уверх в реку пустую, обышодшы около, опят в тую ж реку Лучосу, и тою рекою Лучосою еще уверх по землю Юшковскую до копца и до границы стародавние Юшковские в реку Середкоротницу, з реки Серодкоротницы опять в остров Юшковскии, ручем вколо опят в реку Середкоротницу, рекою Середкоротницою уверх по землю Середкоротиньскую, от тое реки просто в речку Песочную, з реки Песочное в ручаи Ржавец, и тымъ ручем Ржавцом униз ажъ опят знову в реку Лочосу, з людми оселыми, похожими и заседелыми и совсим на все, яко се тот кгрунт сам в собе мает.

А сыну моему Федору Дмитровичу отписую по животе моем землю мою Кичинскую, которая се починает напервей от озера Кичина ровом, которыи ров идет от того озера Кичина под двором подданого моего кичинского Гришка Платановича, тым ровом просто у мох и просто через мох в ручаи Ржавец по границу и по землю пана Андрея Ярошевича Осиповского, писаря земского витебского, мне з отцом его пана Ярошом Василевичом Осиповским, коморникомъ земским повету Витебского, положоную з давных часов. С того ручя Ржавца просто по Лукяново седене, а з Лукянова седеня в речку Песочную, речкою Песочную уверх в ручаи Линныи, ручем Линным у возерко Линное, с озерка Линного опят у возеро Кичино, и по тот ручаи ров вышеипомененыи з людми оселыми, похожими и заседелыми, с пустовщинами, з кгрунтами пашными и непашными, з деревом бортным и совсим на все, яко се сам в собе тот кгрунт вышеипомененыи сыну моему отписую Адаму…

Ці ў іншым выпадку такім чынам – вдолж до верха озера по край лесу, яко соха заходит в клин до могилиц…

У актавых матэрыялах занатаваны пэўны гістарычны выраз пра дарогу – дорога добровольная, звыклая, звечная, што значыць вольная, адкрытая, даступная для ўсіх апякунцаў св. Аўласа (старажытнага Вялеса) – абаронцы і апекуна чоловека подорожного. Але, відаць, нядбайна маліліся вандроўныя, выпраўляючыся ў дарогу (in via), забываліся чыніць замову “перад ад’ездам ў дальнюю дарогу”, абыходзячы вакол свайго каня, бо часам акурат яна рабілася месцам страшэнных злачынстваў, гвалтоўных нападаў, боек ды рабункаў. “Усё, што здараецца з дарогай, здараецца і з чалавекам, і ўсё, што не здараецца з чалавекам, здараецца якраз у дарозе” (А. Разанаў).

Сустрэлася ў тагачасных запісах і цікавая разрозненасьць тэрмінаў “дарога” і “шлях”: а на том месцу, где тых подданных побито и кони побрано, виделом шлях немалый, што люди и кони потоптали обапол дороги….

Сярод вялікай колькасці шляхецкіх тэстаментаў, якія занатаваныя ў актавых кнігах, сустрэўся адзіны выпадак, калі зямянін Берасцейскага ваяводства Ян Лазавіцкі ў 1591 г. прасіў быць пахаваным каля дарогі, хаця традыцыя гэтая, паўсталая з часоў антычнасці, тут, на нашых землях, была цалкам іншай. Ля дарог маглі быць хаваныя адно чараўнікі. Тело мое грешное, абы яко земля, земли отдано, и было поховано водлуг обычаю хрестянского на полю моем властном под грушою, подле дороги, которая идет с Кобрыня до Городца, а негде индеи.

На ростанях дорог, апроч люду подорожного, спрацаваного, ці такіх, якія былі з краю далекого… сустракалася безліч іншых, што скіроўваліся ў розныя бакі тагачаснага свету. Хто ў свае маёнткі на Падляшша ку Короне Польской, хто на Валынь, хто на Русь, хто на вайсковую паслугу ў Інфлянты, хто ў Жамойцію, а хто ў Менскі край до тутошнего места Менского до Литвы, ці да земли Новгородское, а хто яшчэ далей… Геаграфія купецкіх таварў, што траплялі ў Княства, была наступнай: Венецыя, Турцыя, Швецыя, Польшча, Персія, а мясціны, куды часцяком наведваліся купцы ды студэнты, – Познань, Крулявец, Кракаў, Торунь, Люблін, Велянова.

Чалавеку вандроўнаму, які блукаў па дарогах ды шукаў прытулку на ноч, даводзілася вырашаць, где бы похотел мешкати и пожывене собе обмышляти, каб не застацца сам-насам з начной невядомасцю і верагодным ліхам. Быў час вандроўным у падарожжы падумаць пра далекость дороги ды пра короткость часу… З улікам усіх мажлівых тагачасных сродкаў руху дарога, напрыклад, з Валыні да Слоніма лічылася далёкай. І некаторыя тэстатары, пакідаючы ў актах апошняй волі свае наказы ды пажаданні, часам прасілі блізкіх, каб пахавалі іх цела без прамаруджвання, не чакаючы сваякоў з іншых паветаў, якія за одлеглости не маглі так борздо… прыбыть..

Усе гэтыя езные и пешые – драбы, жакі, віжы, пахолкі ў чырвонай барве, людзі службовыя, найміты, купцы, текуны, бакаляры, збегі, галота – былі добра ўзброеныя. Сама дарога вымагала гэтага. Асабліва ўначы, хаця не ўсе насмельваліся ехаць у гэты няпэўны час на злодейскую смелость. Супраць чоловека подозроного напагатове былі розныя брони войне належачые: шаблі булатныя, корды, мячы, бардышы, сагайдакі, кіі, секиры полские, ощепы казацкие, пулгакі, ручніцы шведскія кароткія ці доўгія, лук са стрэламі, аркебузы, нажы маскоўскія і вугорскія, а то й проста кісцені, мачука, косы, рагаціны, калы, пугі ды камяні. Нездарма ў дакументах сустрэлася амаль вершаванае тлумачэнне зямяніна з гэтай самай нагоды: …а з ручницою завжды хожу, веджо хто похочеть бить, тому ся буду боронить. Зброя ўжывалася і для нападу, і для абароны, і для пагоні.

Так, слонімскі врад паслаў быў у пагоню за кобрынскім жыдам Файшам, з мэтай затрымаць яго, каб спагнаць належнае. Бо хітры Файш, вяртаючыся са шматлікімі каштовными таварамі і речами косматыми, гэта значыць з пушнінай ды футрамі, ад маскоўскіх паслоў, якія былі на вальным сойме ў Варшаве ў 1585 г., все коморы и прикоморки, а меновите комору новогродскую и прикоморок Слонимский, не оповедавшисе мыта старого и нового не заплативши, проехат мел…

Частымі падарожнымі на шляхах да маёнткаў, фальваркаў ды гаспадарскіх двароў былі возныя са шляхтай, якія з судовымі даручэннямі калясілі па наваколлі, намагаючыся за светлы дзень паспець зрабіць усе свае справы. Еще по полудню можа быт година або две, а до нешпору дей далеко ещо было, яко ж мне, возному и той стороне при мне будучой, панове Стецкевичове слонце оказали, или еще было высоко… Раздзел 4, артыкул 17 Статута наказваў вознаму “з стороною шляхтою” шукаць патрэбнага чалавека, каб уручыць яму позву, паўсюль …при церкви, в суде, на дороге, и на каждом месте, где бы только его застати и найти мог… Амаль 400 гадоў таму, у самым пачатку кастрычніка, мусіць, у самую “восень сярэднявечча”, па дарозе з Незвижа да Менска ехаў самотны вершнік на інаходніку шерстю половой, на прыгожым сядле малеваным. Апрануты ён быў па-шляхецку: у жупан фалюндышавы са шнурамі жолтою каразею падшитый, шлык мармуровы атласам зялёным поволочоный, убранне фалюндышавае бурнатнае, поес едвабный турецкае работы, саф’янавыя боты. Пры ім былі некаторыя рэчы: нажы маскоўскія, хустка турэцкая, шабля оправная золотистая. Няблізкая, ды й недалёкая дарога з Нясьвіжа да Менску. Ёсць час для роздуму, для сузірання. Дарога вядомая й невядомая. Сёння дождж, заўтра – блакіт. Сёння аблокі загрувасцілі небасхіл, а колісь адно дрэвы ратавалі ад бязбожнай спякоты… Хто ён, самотны вершнік? Акты захавалі ягонае імя – Станіслаў Збуйнеўскі, служэбнік віцебскага ваяводзіча Юрыя Паца. Захавалася гэта таму, што да Менску шляхціч Станіслаў не даехаў, і цела ягонае знойдзена не было, бо недоежджаючы корчмы пана Еноха Кавячынского, называемое Кухтич, недоеждаючы мосту… ён быў гвалтоўна спынены, абрабаваны, забіты й немаведама куды схаваны. Нагода забойства паўсюдная – прагнасць да чужога. Падарожны меў пры сабе грошы: уласныя і гаспадаровы.

А па дарозе з сяла Матарова да Смілавічскай царквы св. Юрыя ў самыя Велікодныя дні рабаўнікі спынілі і абрабавалі матароўскіх сялянаў, паздымаўшы з іх святочную вопратку убранне новое сукна белого, сермягу сукна белого, кажух новы, колпак лисами подшыты, а таксама рушник долгий ткацкий дый іншае.

Часцей за ўсё здарэнні адбываліся ночным а злодейским обычаем ці надвячоркам, як, прыкладам, адбылося з Дзмітрыем Закалічам праве на заходе сонца на добровольной дорозе на врочыщу у Сосен радовых, не доеждчаючы Ляховое Луки, неподалеку Менска, ці калі бралася вжо на вечор і дарогу даводзілася асвятляць лучынай ці свечкамі. Ці на малой і невядомай дарозе, ці на гостинцу великом звыклом, ці ўдзень, ці ўначы сыходзіліся шляхі ката і ахвяры, а вынік іх драматычнай сустрэчы рабіўся яшчэ адным радком ў судовых кнігах.

Рабаўнікі з’яўляліся перад агаломшанымі падарожнікамі раптоўна, рэдка калі па адным, часцей са слугамі і памагатымі, ці то з лесу, ці знянацку выпадшы з закустовя. Вось якім чынам апавядае пра такі выпадак зямянін Аляксандр Ляўковіч: …выпадшы з закустовя земенин… Иван Песляк… не маючы до мене ниякое потребы, сам особою своею с кием, а маючы з собою многих помочников с косами, которых он сам лепей знает… учынивши окрык «Бий! Забий!» мене дей невинне сам рукою своею кием збил… и если бым на коню не рушыл, подобно бы мне он смерти приправил… И гонечи за мною, похвалку на здорове мое учынил, мовечы злыми словы, яко се ему подобало: «Иж дей о том собе ведай, што… от мене згинеш и жив не будеш!».

Па-іншаму скончылася падарожжа баярына Храмея, які, едучы з Новагрудка от пана своего… посланым до Оршы, до дому своега и трафилосе дей ему, в товаристве ехати в дорозе килько миль з земенинам Василем Тихоновичом. У гасподзе Яраша Зяньковіча ў Менску, дзе спадарожнікі спыніліся разам, таварыш знік, пакінуўшы баярына Храмея на палове дарогі без аніводнага гроша. Так злучалися в дорозе і іншыя пешыя і конныя…

Найбольш цярпелі ліха на дарозе частыя наведнікі карчмы, аматары бяседы і учты. Найчасцей яны заставаліся жывыя, але ж абрабаваныя дарэшты. Падданы Гаўрыла з Азарыч скардзіўся ў судзе: Калита з мяне знята недавных часов злодейским обычаем, то ест в пост теперешний великий. На третей недели у пятницу ишолом з места Слонимского пьяный и заснулом на дорозе… то так дей пьяного и спячого обрано мя, знята тая калита, а в калите копа грошей, гребень, хустка, а сермяг знято две, которую дей калиту купилом в мещанина слонимского Ивашка Кузютича…

Цярпелі і больш заможныя людзі і ўсё з тых жа прычын. …Прыехал по потребе пана Крыштафа Граевского с пенезми… закупуючи лесов на выробление попелов… а так не моглом дей торгу жадного вчинити… с тыми пенезми назад до Подляша поехал, и переехавши место Тимковичи и село Тимковское, яко будучи человек подпилый, попустившиконясвоегона полеблизкодорогиКлецкое… ниж ми дей неякий земенин… надехавши до мене гдем спал, з оного коня моего знял седло з сумками, в которых сумках было петдесят золотых чирвоных, кошуль две простых тонких, ручников три, одни коленский, другий просты, шыты белю, третий простой, в котором ручнику тые злотые были, нож жолтый угорский, а тревики новые при седле, гермяк чорного сукна утержинового…, ощеп козацкий, узда, то все забравши и до себе на воз побрал и с тым уехал…

Ахвярай на дарозе былі не толькі людзі, коні, але і іншыя жывёлы. Адзін з такіх нетыповых выпадкаў таксама трапіў у актавыя запісы. Цівун маёнтку Хажова харужынай ашмянскай Гальшкі Ясенскай Мікола Урбановіч …перенемшы на дарозе, которая идеть з Лебедева до села панов Головничов, прозываемого Мойсич, вепра кнореза у семи годох, который бег з села Мойсич, там же на той дорозе, он нет ведома для которое причыны перенемшина смерть забил… Чаго толькі ні ўпісваў замкавы пісар у судовыя кнігі! Нават вепрука-сямігодка, што шпацыраваў па пыльнай вясковай дарозе. Чыясьці ўласнасць – чыясьці здабыча.

Што за краявіды адкрываліся вачам падарожніка падчас ягоных вандраванняў? Найчасцей лясы, раўніны, пагоркі на даляглядзе, ямы-ямища, речки-речыща, сажовки, балоты, озерыща, млыны, корчмы пры дарозе, над рэчкаю стажорышчы сенныя і патруху каля іх, абарончыя башты, дубовыя і бярозавыя гаі, сеножать… лежачую в окрузе пущъ, ды самотныя агромністыя валуны, якіх багата было раскідана па прасторах нашае зямлі. Трапляліся вялізарныя дрэвы-магуты, на некаторых з якіх былі покладены крыжы и натесы. Так, зрубленая ў лесе бортная хвоя была так рожаиста, иж, лежачая, ест по груди чоловеку рослому…

Штосьці цешыла вока, штосьці прымушала здрыгануцца. Так, баярын Ян Шымановіч, едучы добровольной дорогой з места Менска идучою мінуў шыбеніцу, непадалёк Кіслінага балота.

Ці не знаёмае нам пачуццё падарожніка, які нарэшце дабраўся перад змярканнем да доўгачаканага места і з пагорку ўзіраецца ў каляровую пляму гарадскога краявіду: дамкі, храмы, сады… А за спінай у цемрадзі губляецца тракт.

На сваім шляху падарожнік мусіў пераадольваць і вадзяныя перашкоды, калі, зразумела, сам не выпраўляўся на плытах ці витинах. Добра, калі былі масты. Але часам і на іх адбываліся прыкрыя здарэнні, як з панам Юрыем Рамановічам, які …месеца июля… едучы до Менска… и далей на Русь по потребах своих, гды перееждчаючы реку… ось передняя зламала и весь воз у воду упал. За которым упаденем речей немало се помачало и попсовано в тлумоку, межы которыми речами и листов немало было, которые помокли… І таму давялося небараку пасля перажытага цягнуцца да менскага враду і там перад падстаростам Адамам Салагубам обтежливе жаловать и оповедать, паказваючы листов помоклых немало. Справе магла б дапамагчы наяўнасць вазовай скрыні, якую падарожныя часам вазілі з сабой, замыкаючы на адмысловы ключ. Звычайна ў іх вазілі масянжовыя і цынавыя ліхтары, сёдлы, гусарскія страмёны… Іншая справа, што разам з такой скрыняй усе рэчы ды паперы маглі папросту пайьці на дно, ды там і застацца.

* * *

Дарога ратавала, хавала, губіла, паглынала, вабіла. Была роспаччу і надзеяй. Магла быць і была шляхам у нябыт.

…З Ушы да Краснага Сяла, ад Койданава да Вертнікаў, з Трусавіч да Радашкавіч, з Паняціч да Белых Лужаў, з Ячанкі до Слуцка, з Менску да Наваградку, з Вільні да Маладзечна, Вялікая з Ракава да Менску, з Ракава да Іслачы, з Менску да Міханавіч і да Дукор, з Луцку да Менску, з Радашкавіч да Краснага сяла, з Менску да Вільні, дарога Слуцкая, гасцінец вялікі звыклы Віленскі, гасцінец з Быхава да Магілёва, гасцінец Радашкаўскі, дарога Вялікая Свіслачская, дарога з Кобрына да Гарадка… “Дарога – палимпсест, тора чалавечай гісторыі, што на ёй выдрукоўваюць адныя, сціраюць, выдрукоўваючы сваё, другія” (Алесь Разанаў).

Чарадзейства

Чур неба, чур зямля,

Чур звезды, чур луна

А ты, акаянная, стой,

Ні з места

(З народнага)

Начамі цепліліся дзе-нідзе ў хатах лучыны, карчомнае вогнішча прываблівала начных матылёў і выпадковых падарожнікаў, агеньчыкі вандроўных паходняў то з’яўляліся, то губляліся за блізкімі і далёкімі пагоркамі ды ў гушчарах. Панавала ноч, і з кожнага кута хаты і поля, двара і лесу выпаўзала цёмная і таямнічая невядомасць. Пачынаючы з самага свитаня, гды до роботы люди вставали, і аж до нешпорной гадины на іх абрыналіся тыя самыя жахі і ўяўленні, адно схаваныя пры яркім дні ў самыя неверагодныя лабірынты свядомасці. Бабы-чаровницы, бабы лихие, чародейницы, ведмы адначасова лячылі і калечылі, насылалі паморкі, хваробу кадук припал, варажылі, рабілі кепствы, трымалі астатніх у трымценні і павазе да сябе. Часам нават суд аказваўся бездапаможным перад гэтай праявай, бо складаўся з людцоў розных, якія самі неаднаразова шукалі паратунку ад начной цемры дый нечуваных дзівосаў ці то ў вечаровай малітве, ці то з кремнем и огнивом ля пракаветнага дубу.

Нечаканая бяда прыйшла ў дом слонімскага мешчаніна Гаўрылы Навышэвіча ў той момант, калі ў дом ягонай суседкі Іванавай Таўстаногай, которая… в одном доме мешкае, одно в особливой избе, пасялілася баба-чараўніца Аўдоцця Алешкавая са Студзяніцы, якую гасцінная суседка ховала потаемне в избе своей. А нагода хавання ад чужых вачэй, відаць, была пільная, бо пра бабу тую людзі злое казалі, бо ў подозрени чаровном была. Намовы а прыпуженя людские чинила.

У той няшчасны вечар, у лютым, жонка Гаўрылы Настасся выйшла была звыкла на свой двор, дзе раптам у прыцемках пабачыла свінню, якая з’явілася немаведама адкуль ды почала на ней кидати и за нею гоняти, которая дей свини не мела чем боронитися, оганялася руками и крык пустила... Калі ж нарэшце муж выбег на паратунак сваёй зляканай ды зняможанай жонкі, суседка вокны ў сваім доме пазачыняла, і свіння дзівосным чынам з таго двара знікла… Нібы распусцілася ў паўзмроку. З той ліхой гадзіны жонка Настася ад страшэннага сполаху апухла, убрусянела ды на смертельной постели лежыть. Нараніцу, даведаўшыся аб прысутнасці ў суседкі дзіўнай госці, сямейнікі Настассі пайшлі да яе, разумеючы, што которое хворобы не од кого… не стало, одно од тое суседки и тое бабы-чаровницы. Аднак з таямнічай бабай не сустрэліся, бо суседзі ее за печу ховали и ее таили, а самім лезці за печ ды сустрэцца там сам-насам з ліхам, відаць, духу не хапіла. Таму на наступны дзень стасункі працягваліся ўжо ў судзе, куды прыйшоў з тлумачэннямі суседчын муж Іван ды апавёў усім, што захварел был скулою и казал тую бабу одыскати, ведаючи, што оной хворобе помогае, иж бы мне скулу вмовила. А никоторых… чаров не чынили. Суд пастанавіў, абы той невесте зась помогали, иж бы с тое хворобы выйти могла. Праз тры дні Гаўрыла зноў звярнуўся ў суд, маўляў, тот сусед и с жоною своею оную жонку чаровницу од себе одпустили и неведать где ее дели. Сама ж суседка тройчы прыходзіла ў дом да хворай Настассі, абяцаючы дапамагчы, але болей не прыйшла і прызналася: Вжо той хворобе помачы не могу…

Ад чарадзейных праяваў не ратавала нават шумная шматлюдная кампанія. Так, далгініцкі войт Несцер, вярнуўшыся з п’яной бяседы, знайшоў ў сябе ў торбе нешта такое, што прымусіла яго стрымгалоў кінуцца са скаргай у судовую ізбу: Жаловал войт долгиницки Нестер на жонку подданого Зофею об тым, иж дей седел… на беседе у Ждановой, то пак она, седечи озле мене, и уложила зелле (…) нити суровые и чоснык… Там, на бяседзе, у п’яным тлуме дый гармідары, пільны войт, адчуўшы няладнае, толькі ащупал, негледечы в калиту, нешта ў хустцы. Зафеіны дарункі войт разгледзеў пазней, ужо ў сваёй хаце. Дый, пэўна, рукі ягоныя трэсліся ў той момант зусім не ад гневу… Суд не прыняў заявы зляканага войта да разгляду, бо з моманту, калі ён памацаў каліту на бяседзе, калі прыбег у суд, ужо прайшоў пэўны час. На пытанне судовага ўрадніка: Чому на той час не поймал ее, кали клала в калиту? войт паведаміў: Иж былам у той час пьяны. Суд можа і распачаў бы дослед гэтай загадкавай гісторыі, калі б тая справа з горачего учинку не зышла и не переночевала…

Заўсёды былі ў вёсках і мястэчках кабеты, з якімі за лепшае было б не сутыкацца на адной сцяжыне, каб потым гумно на корень не згарело, реч не замкнула, всему в порох не пойти, каб сам, жонка и дети ходили и з всим домом своим не загинул. Тады застанецца адно – зафіксаваць праз пісараў ў судовыя кнігі свае скаргу і спалох і чакаць у трымценні, што будзе з табой надалей. Бо ведалі цвёрда здавен-давён, што жаданне “счараваць” можа зьявіцца ў чалавека, схільнага да чарадзейства, раптоўна, нават міма ягонай волі. Калі “кроў яму вочы залье”, калі “нячыстая сіла да галавы падступіць, у галаву ўдарыць”. То бок, калі “заварушацца мухі ў носе” чалавека з таемным дарам. Тады лепш на вочы не трапляць – нізавошта прападзеш.

Цар Гардзей,

агнём не ўладзей,

жаркіх іскраў не раскідай,

пустога дыму не пускай.

Цур – Амін, стаўбом дым.

Сустрэўся на адным шляху з падобнай кабетай і зямянін Васіль Карэвіч, а судовыя кнігі далі мажлівасць уявіць тую сустрэчу ды пачуць колькі ўзаемных словаў:…У тым часе земянка з Высоцка… Дорота Рамейковна с тылу нас поганивши, мовила до нас, абыхма стали, а гды ся застановили, пачала мовить:

– Василю, дей Каревичу, для чого ты мене, будучи в дому чоловека пана Яна Ковальского Матейца, лаял?

На то, дей Василей поведил:

– Мила пани, дай покой. Як я тебе не лаял, так с тобой нидзе на беседах не седал, а чого тобе потреба, прийди до мене до дому.

Яна, бьючи руку об руку, мовила:

– Мало дей тебе того, але еще и больш буде! Бо я тебе того не опущу…

І тая сустрэча, і біццё рукі аб руку даліся Васілю ў знакі: “…у доме моем великие кривды и шкоды… в побитю и выздыханю статку деюцца”,— паведаміў ён судовым ураднікам дый усім ахвочым да чужых справаў.

Суседскія дачыненні найчасцей высякалі іскру, калі справа даходзіла да сварак і звадаў. Суседам зямяніна Матфея Васілевіча з маёнтку Рэзанаўскі быў зямянін Фёдар Рэзан, які разам са сваёй служэбніцай Хрысцінай штораз болей задзіралі дый крыўдзілі свайго суседа і ягоную жонку Марыну. Варта было ёй з’явіцца ля брамы свайго двара, як яны абодва словы неучтивыми непочтивай славе ее даткливыми сороматили, одповедь и похвалку на здорове ее чинили. Не міналі і самога гаспадара, абяцаючы яму апроч іншага, што нос ягоны неўзабаве зазябне, а таксама клалі праклён на дом, маёмасць, чэлядзь і быдла. Асабліва шчыравала Хрысціна на адрас Марыны: “Маю я на тебе добрую прымову!”

Узаемныя абвінавачванні ў чарадзействе часам прыводзілі скаржнікаў ў суд па чарзе, дзе кожны бок, препомнивши боязни Божое и встыду людского, вінаваціў адзін аднаго ў адным і тым жа. Так, зямянін з Менску Валентый Панятоўскі, скарыстаўшы адсутнасць мужа сваёй суседкі, татаркі Жугры Маскоўкі, абвінаваціў яе ў падкладанні нейкіх таемных знакаў паміж бярвеннямі новабудовы на сваім падворку. Вярнуўшыся з Вільні, татарын Ісуп Ліпка, абурыўшыся такімі паводзінамі, рынуўся да суду, баронячы гонар ды годнасць сваёй сям’і: “Жона дей моя, яко учстивая шляхтянка, дому доброго, таковое отповеди и похвалки не чинила. А яко дей я маю… певную ведомость од суседов околичных, иж того дня над змерканем сам пан Понятовский межи того бервеня… сам якиесь знаки почынившы…” А да таго ж, той пан Панятоўскі сам неаднойчы кляў татарскую сям’ю дый пагражаў небяспечна: “Иж дей тебе, Липка, забью и згинеш, як пес… тут на том грунте Шульжынском, ты, Ісуп, и жона твоя не разжывецца и леда часа вас пазабиваю и огнем двор ваш спалю и внивеч оберну!”

Часам суседскія дачыненні маглі скончыцца трагічна. Так зямяне са Слонімшчыны Еранім Звер і Марына Зверавая не здолелі дараваць уяўных вінаў сваёй суседкі, няспынна чынілі пахвалкі на яе здароўе і нават …трутизну задати чынили, пасля чаго зняможаная суседка, будучы вже хорою, сходечи з сего света волала, же ни от кого оного, одно от тое Зверовое з сего света сходить… Баяліся зачуру дый злога суроку і святары. Ці дарэмная напрасліца і празмерная абачлівасць, ці пераляканасць і звычайная забабоннасць вымусілі скардзіцца слонімскага прачысценскага папа айца Сямёна на даўгінаўскага падданага Лаўрыша: “У суботу прошлую месеца марца… тот Лаврыш быв в дому моем, не маючи никоторое потребы, а бывши, шол проч, а скоро он выйшал. Таго ж часу па нем знайшли у избе моей ЖОЛУД РАССКЕПЕНЫЙ, што дей розумеем ЗАЧАР и для того жона моя есть хвора”. Пасля разбору справы суд прызнаў Лаўрыша вольным, бо той здолеў даказаць, што прыходзіў да дому святара па просфіркі на памінанне жонкі, і да таго ж, быў не адзін, а самдруг з цесцем Лук’янам.

Не было каму даказваць сваю нявіннасць дзяўчыне-падданай Ягнешцы, бо не было ні суду, ні прысуду, а толькі самасуд пана маёнтку Ісаевічы, што на Слонімшчыне, Мікалая Шостака, які 13 чэрвеня 1576 года ў сваім маёнтку загадаў спаліць абвінавачаную ў чарадзействе маладую дзяўчыну. Ягнешка была чужаніцай ў гэтым маёнтку, бо не так даўно перабралася сюды да мужа, ісаеўскага падданага Багдана Дойлідавіча. А неўзабаве была абвінавачаная ў спраўленні чараў, у ваджэнні кола чародейства з маладымі дзяўчатамі, жонкамі некаторых падданых. Пра трагічную падзею стала вядома праз маці і братоў дзяўчыны, якія толькі праз чатыры дні, як дайшла да іх мясцовасці вестка, прыйшлі са скаргай ў Слонімскі гродскі суд, распавядаючы жахлівую гісторыю: “…пан Миколай Жыгимонтович Шостак, взявши невинную вазнь, и дочку мою найме Ягнешу…первей мучыть казал, а иж ничого домучытисе не мог, того ж часу перед особою своею ее на огонь вскинутьи до смерти спалить казал”. Больш падрабязна сведчыў па гэтай справе возны: “…одна невеста… Ягнеша… за росказнем пана Шостаковым, звезавши, на воду вскинена была, которая, крычачы, на дно пойшла, а как з воды выволокли, тот жа пан Шостак кату огнем палячы, мучыть и пытать, если бы она чарадейницею была, казал, а иж, се кат на ней ничого домучыть не мог. Пан Шостак оную невесту звезаную на огонь ускинути и на смерть ее спалити казал, которая дей на том же месцу згорела…” Пан Мікалай Шостак з Ісаевіч – даволі заўважная постаць на старонках слонімскіх судовых кніг. То ён вядзе шматлікія маёмасныя цяжбы з суседзямі, то абвінавачвае кагосьці ў крадзяжы, а то выступае ў ролі апекуна паводле зместу якогаколечы тэстаменту. І хаця ў момант расправы над падданай на месцы здарэння прысутнічаў возны ў якасці судовага сьведкі, вырак лёсу нябогі-падданай даваў яе пан-самадур, які не быў пасля прыцягнуты да суду і пакараны за забойства. Як казалі людзі ў тыя часы – з сего света згладил и о смерть приправил…

Цікава, што жыццё і дачыненні паміж людзьмі былі настолькі размаітымі і нечаканымі, што часам па дапамогу ліхіх кабет звярталіся нават ўсёй грамадой. Вядома, што і час накладаў на гэта свой адбітак. 6 лістапада 1645 г. у Красным Сяле адбылася капа па справе крадзяжу скарбу віцебскага ваяводы Крыштафа Кішкі, то бок чырвонага золата, што было закапана на полі ў казане і якое рабаўнікі, як стала вядома, мералі лубкамі. Сярод падазроных былі краснасельскія падданыя вёскі Рыдаў, падданыя ашмянскага падстаросты Кунцэвіча ды іншыя людзі. Было паклікана на капу ды выслухана мноства сведкаў, і што нечакана, сярод іншых таксама запрошаная для варажбы баба лихая москаленя, якая, ходзячы паміж падазронымі ды зазіраючы ім ў вочы, вызначала такім спосабам вінаватага.

Чараўніцтва прыгадвалася ў Літоўскім Статуце адным у шэрагу з такімі «тыповымі» злачынствамі, як гвалтоўны напад на шляхецкі дом альбо хрысціянскі храм, гвалтаванне кабеты, разбой на дарозе, крадзеж маёмасці, падпал дому ці гумна, атручванне, забойства шляхціца… Ды толькі страх перад чарамі быў больш незразумелы і таму больш вусцішны, бо было невядома, як уберагчыся ад злога вока, прашаптанага ў ражок хусткі праклёну. Чым большы быў страх, тым больш ён спараджаў напрасліцы, міфаў. Тады ўжо любы незычлівы пагляд прымушаў дранцвець пасярод дарогі, а ў хваробе свойскай жывёлы вінавацілі блізкіх суседзяў.

У стасунках з незразумелым чалавек як бы пераступаў адной нагой мяжу казкі, застаючыся адначасова на тым і на гэтым свеце. У такі момант звыклыя законы ўжо амаль не ратавалі, і тады на дапамогу прыходзілі агонь, вада ці гарэлка. Жыццём чалавека выкупаўся ўласны страх перад невядомасцю. Смерць была звыклай расплатай, якую плацілі за ўсё звышнатуральнае, незразумелае, чужое.

Дзеці

Калі ўдзельнікі размовы раптам замаўчаць, значыць, блізка дзенебудзь нарадзілася дзіця…

(З народнага)

Звесткi пра iх рэдка сустракаюцца на старонках актавых кнiг, свае пачуццi да iх амаль не выказваюць дарослыя. Калi апошнiя і заўважаюць малых, дык хiба што як кагосьцi, хто замiнае, дакучае, блытаецца пад нагамi альбо трапляе пад конскiя капыты.

Свет дзяцiнства iснуе паводле сваiх законаў, цалкам адрозных ад таго, што прынята ў свеце дарослых. Гэта – патаемны мацярык, iншая цывiлiзацыя. Мяжа памiж гэтымi светамi для большасцi незваротная. Пераступiўшы яе, хутка губляеш памяць пра мiнулае. Перастаеш звацца проста Паўлюком, Насцюхай, Хведкам, Андрэйкам, Iванцом, Жданцом, Агацiцай, а абрастаеш новымi для сябе iмёнамi і прозвисками. У кабеты тут i бацькавае, i мужавае, i родавае. Разам з абцяжараным iмем запавольваюцца рухi й рытмы новага жыцця ў новым аблiччы. Часам сны вяртаюць сталым людзям зблытаныя ўспамiны, фантастычныя краявiды маленства, адно ранкам усё гэта цьмяна прыгадваецца як падарожжа ў iншасвет.

Не зафiксаваная нiдзе культура дзяцiнства мае свае глыбокiя каранi, сваю гiсторыю. Мова жэстаў, гульняў, воклiчаў пераходзiць з пакалення ў пакаленне. Пра яе забываюцца, стаўшы дарослымi, але ж яна ўсё адно адраджаецца з новай хваляй малых пестуноў. Гэтаксама, як вечна iснуюць вада і каменьчыкi, жвiр i глiна, дрэвы й кветкi – нязменныя спадарожнiкi дзяцiнства на ўсе часы.

Сляды iснавання дзяцей у судовых актах позняга сярэднявечча – нязначныя і няпэўныя. Дзецi яшчэ не сталi героямi дарослага жыцця, iх нiбыта няма на тле паноўнага свету бацькоў. Iх адчуваннi палягаюць у iншай прасторы, на iншым ўзроўнi – там, дзе ўладараць гукi, пахi й колеры, дзе час ад Калядаў да Купалля, ад Раства да Вялiкадня – цэлая Вечнасць. Але ж не меншая вечнасць – час ад ранку да вечара, напоўнены падзеямi, як нерат рыбамi. Дзяцей у сем’ях было багата, што таго гароху. Нездарма з’явiлiся і “Пакацiгарошак”, i “Сямёра з аднаго струка”. Дарэчы, бегаць па тыя самыя струкi – найлепшы занятак дзятвы. Дарослыя на гэты конт трымалiся пэўнага меркавання: “Калi хто, злавiўшы ў гароху хлопчыка цi дзяўчынку, пачне бiць iх, то на такi гарох абавязкова нападуць чарвякi”, “Калi ў час сяўбы гароху паблiзу нiвы гуляюць вялiкiм гуртом дзецi, то гарох добра ўродзiць”, “Той гарох будзе ўмалотны, куды найчасцей ходзяць па струкi дзецi”. Такiм чынам, параўнанне дзяцей з гарохам – сведчанне стаўлення да дзяцей як да з’явы прыроды са сваiмi законамi і таямнiцамi. Так, град i дождж тлумачылi як пакаранне кабетам, якiя не схацелi гадаваць, прыспалi або ўтапiлi сваё дзiця. Калi звечара дзецi доўга гулялi – тое на дождж цi снег. Чым больш жвавыя гульнi, тым мацнейшыя ападкi. “Перад дажджом не суняць дзяцей, яны граюць, бегаюць, бы шалёныя”. Тое самае казалi, дарэчы, і пра цялятаў. Калi прападзе сабака, то просяць, каб яго паклiкала малое дзiця. Тое лезе ў печку, потым у комiн i клiча прапажу. Верылi, што праз кароткi час сабака вернецца ў хату. Безлiч забабонаў звязана з дзецьмi. Праз iх бачны клопат i адначасова стаўленне да дзяцей як бы звонку, як да iстотаў, адрозных ад цябе. У час выпечкi хлеба – цэлы рытуал: малому нельга пралазiць пад лапатаю, калi пякуць хлеб, бо не будзе расьцi. Рошчына выбяжыць з дзяжы – яе не кладуць назад, а пякуць аладкi для дзяцей. Першы блiнец – заўсёды дзецям. Хлопчыкам абстрыгалi валасы толькi пасля аднаго года, ставячы на дзяжы, iнакш дзiця магло стаць касавокiм. Валаскi не выкiдалi, а пускалi на цякучую ваду цi запiхвалi ў шчылiны сценаў. Калi дзiця не давала часаць валасоў, то казалi, што вошы вяроўку саўюць ды зацягнуць малое ў рэчку. Каб дзецi не баялiся Перуна, мацi прыпальвала iм грамнiцай валасы, каб засцерагчы ад сполаху. А ўжо страхаў-жахаў было нямерана. I ваўкi – бяда пастушкоў, i кажаны, ад якiх страчваеш рост, i чорт, што любiць гушкацца на назе.

Але ўсё гэтае жыццё-быццё нідзе пiсьмова зафiксавана не было. Успамiны пра яго маюць схоў адно ў памяцi, суворая нiтка якой не мае пярэрвы, хiба што безлiч вузельчыкаў. Прыгадайма бабулiну калыханку цi злосную мянушку, кiнутую наўздагон цёткай-суседкай, цi каторую з лiчылак перад пачаткам дваровай гульнi: “Кацiлася торба з вялiкага горба”. Шмат што лучыць нас з часам, пра якi маўчаць дакументы.

Тым цiкавей вышукваць у пiсьмовых крынiцах сярод разнастайнай iнфармацыi, якая тычыцца жыцця дарослых, драбкi звестак пра дзятву, якая ва ўсе часы iснавала поруч, падпарадкоўваючыся як бацькам, так i ўласным законам. Тым болей, што гэтыя крынiцы маюць адмысловы характар, бо з’яўляюцца судовымi дакументамi, якiя адлюстроўваюць дачыненнi чалавека і тагачаснага закону. Наезды на маёнткi, гвалтоўныя напады на падарожнiкаў, рабаўнiцтвы, забойствы, ашуканства, абразы, маёмасныя падзелы – вось тло, на якiм зрэдку сустракаюцца і згадкi пра дзяцей. Амаль цалкам адсутнічае адмысловая тэрміналогія для вызначэння штодзённасці, якая б сведчыла аб увазе, аб больш выразным акрэсліванні дзяціннага свету, аб выцягванні яго на паверхню свету дарослых. Хіба што згадка ў вялікім рэестры татарскай маёмасці срэбнага дзіцячага паска за 10 польскіх злотых, а таксама апісання выгляду хлопчыка з Нямігі, на якога нібыта напала много жыдов на чале са слугамі канцлера Льва Сапегі з Магілёва, апраўданых пасля Літоўскім трыбуналам. Хлопец быў апрануты ў дылею чырвоную з пятліцамі, падшытую байкай і падперазаную турэцкім поясам, а на галаве меў каўпак, падбіты лісамі.

Дети обоего рожаю, мужского и невестего, мурзы дитя, дзяціна пастух, дзіця нябожчыкаўскае, дети як мужского так и женского поколеня, дзіцятка, дзеткі, унучаты, выросток, выхованица, пасынак – сцiплыя прыгадкi сярод мiтульгi крымiнальных выпадкаў. Характар звестак пра дзяцей таксама адпаведны, збольшага гэта трагiчныя здарэннi.

Здаралася так, што дзiця гiнула, яшчэ не пабачыўшы гэтага свету. Жахлiвае здарэнне адбылося ў двары Белая Паўлаўшчына, што на Слонiмшчыне, у 1592 годзе. Зямянiн Якуб Вiскоўскi з памагатымi жорстка збiў цяжарную кабету, пасля чаго яна нарадзiла мёртвае дзiця. Вось як апавядаў судовым выканаўцам бацька няшчаснай: Зоставши у дому дочку мою Марину… (Якуб Вiскоўскi. – В. Б.) з свирна идучы, за нею почал гоняти, аж она ледве убегла (ў хату— В. Б.) и там была завалилася, а так тот Якуб Висковский як ударил у двери, завалка зломилася, а дочка моя на завалце седела и с тою завалкою о землю пала, будучи в том часе бременна… Якуб Висковский дочку мою Марину у груди кулаком ударил, лежачую при земли, ногами почал бити и топтати… Оная дочка моя от Висковского збита и старсована назавтрей у понеделок… детя неживое мужчизну породила… Возны агледзеў цела немаўляцi і даў запiсаць пiсару: тела того дитяти… мертвое еще недоношеное, вжо в теле зупэльном… ручка правая переломлена, носок збит… Яшчэ двое малых не нарадзiлiся пасля збiцця кабеты дзевяткаўскiм баярынам пана Грыгорыя Трызны Хведарам Непрановiчам, якi …невесту бременую увередил и двое детей мертвых народу мущизного нежывых породила, i якая ў роспачы волала, иж если сама умру, тогды ни от чеего бою, только от рук того боярина…

Небяспека чакала дзiця ў любым месцы, хай то быў свойскi двор, рэчка, лес цi поле… Так, разам з дарослымi пацярпела й малая Марушка, калi татарын Маско Мартузiч наехавши гвалтом на поле, дзе жалi жыта падданыя зямянiна Шчаснага Тамковiча челяд позбивал и старсовал и дитя конем мало не рострутил… иж дей дитя, девочка в пети летах Марушка с престраху от татарына Маска не ведаю если жыва будеть. Пры наездзе зямянiна Мiкалая Шостака рана перад усходам сонца на маёнтак Бусяж зямянкi Галены Юндзiл таксама пад капытамi каня пацярпела малая дзяўчынка: …сестрычка моя девочка Ганна в чотырох летех конми здоптана, и не вем, естли буде жива… Разам з дарослымi пераносiлi дзецi ўвесь цяжар тагачаснага жыцця, якое складалася са штодзённай працы і змагання з рознай напасцю. Мор i голад знiшчалi дзяцей i дарослых без шкадавання. 1572 год быў страшным годам морового поветрия, калi загiнула шмат насельнiцтва. Некалькi радкоў з актавых кнiг сведчаць пра гэтыя цяжкiя часы.

…В теперешнем семдесят втором з допущеню Божего в поветрею моровом, которое было в месте Слонимском и по волостям, тая жона его Татяна з детми вмерли… Бяда раскрывала як добрыя, так i благiя чалавечыя якасцi. Такiмi словамi сустрэла кабета мужа сваёй дачкi пасьля ўцёкаў таго ў цяжкую гадзiну: Тепер, коли дочка моя, а жона твоя умерла, тобе тот дом и маетность мила, а коли на тот дом наважене Боже было поветреем моровым, ты ся отрек жоны, детей и маетности своей и з дому втек проч, а до дому не ходил боли. Псы грешное тело жоны твоей ели, аж дей я грешное тело, чого псы не зъели, сховала…

Бабкi часта бралi на сябе выхаванне сваiх унукаў, будучы прымушоны повинностью крви своее, бо тыя часам трацiлi сваiх родных або былi сiротамi пры жывых бацьках. Зямянка Тамiла Станiслававая Венцлавая Тулкоўская, яко невеста щырая… тую внуку свою взявши з владзы отца ее, яко от марнотратного чоловека в моц и опеку свою, за немалым накладом своим… яко власное дитя свое ховала, абы за марнотратными поступками зятя своего, а отца ее, она, внука ее, при згубе маетности и до згубы учстивого шляхетского стану своего и злого выхованя не прышла…

…Пани внука моя… Ку мне, бабце своей… – ласкавы прытулак для сiроцкай душы.

У адну з начэй не дачакалася сваёй бабулi малое дзiця, бо якраз пад вечар зямянiн Гаўрыла Грыгоравiч пiў з папом рускiм узлоўскiм Гаўрылам

Лабкоўскiм, а потым, едучы ў вазку, спаткаў на добровольной дороге, якая ляжыць ад царквы св. Іллі, баярку… невесту сталую учстивую ему и никому иншому ни в чом невинную найме Павловую Михновича Галену Лискевичовну. До себе у вазок свой всадивши и до двора пани матки своее везучы… окрутне кием ее биючи и мордуючи безвинне ее ледве… до матки своее живую привез и оттуль дей иж тая ж матка его пани Тамила Скипоровна посланцом боярыном своим найме Иванцом… до двора пана Сымонова отослала, бо дей тая Павловая до двора пана своего до дитяти маленького на ноч хоживала, яко бабою оному будучы… Пры том бою згинуло у ее тры локти полотна кужелю…

“Иж дитяти своего никому не дам!” – заявiў слонiмскi мешчанiн бацькам сваёй памерлай жонкi, калi тыя прыехалi забраць таго ў свой дом. А вось зямянка Багдана Чыжовая не ўберагла свайго малагадовага сына Яна, народжанага ад першага мужа, цяпер нябожчыка Яна Сухадольскага. Яго адабраў у яе войскi слонiмскi Абрам Мялешка, гвалтам наехаўшы на шляхетский дом у Бусяжы: …сына моего… з рук моих отнял и з собою взял… есми его у себе живого держить або забил.

Здаралася так, што дзецi бралi ўдзел у крадзяжы. Часам з дапамогай дарослых. Падрабязную гiсторыю пра ўдзел дзяцей у рабаўнiцтве запiсаў са словаў слонiмскага мешчанiна Юхна Яновiча i вознага пiсар Слонiмскага земскага суду: …Иж в него з дому скринка украдена, в которой грошей готовых осм коп, два таляри, поес сребром оправеный… иншых дробных речей немало. А так дей был в дому моем детина волопащая, которая мешкала у слесарчика за мостом, тот и скринку украл… Дзяціна, які назваўся Янкам, апавёў дабраахвотна і без усялякага прымушэння: Ям дей тую скринку украл за направою Евхимца, слесара, который дей мене в понеделок привел до дому того Юхна и батька его барбера и вказал ми украсть скринечку малую… ям дей во второк тую скринку вкрал и отнешши до дому его, дал дотце Ждане и сыну Хведорову Иванчику, которые яко девка, так и детина… вызнали, иж тая скринка в дому батька их ест… І сапраўды, знайшлі ў хаце Хведара ў гліне пад лаваю срэбны пас, пярловы крыжык, апраўлены срэбрам, два срэбных гузіка… Пасля чаго дзеці прызналіся, што менавіта яны скрынку ададралі і спалілі, а калі паказалі, дзе схавалі грошы, дык трох коп не далічыліся. А так я порозумевши, иж тот детина, который скринку украл лет недорослый, о горло му не пойде, так и тые, которые от того детины скринку взяли лет не мели, тое лицо вернути казалом, а за тот выступ, казалом всих трох робят скарать хлостою…

Таксама скардзiўся ў судзе моладзец жыдоўскі Аврама Вялікага Паўлюк на сына слонімскага мешчаніна Алехны Козчыча Цімафея, бо пазнаў на ім свой напаўзношаны баранні кажушок, які быў скрадзены ў яго два тыдні таму. Суд шукаў вiнаватага, а тым часам жыццё рушыла па сваiх каляiнах… Кагосьцi злавiлi ў садзе падчас абтрасання чужых яблыкаў, хтосьцi атрымаў кухталёў за ловене силом куров.

Дзiця можна было пакараць, аддаць у навуку цi ў заставу. Так, слонiмскi мешчанiн Давыд Падлытковiч зоставил был чабатару Далбенку сына Максiмца за 30 грошай… А староста трэйданскi Пётра Стаброўскi аддаў пад заруку зямянiну Станiславу Сакалоўскаму хлопца-падданага разам з канём у маёнтак Дзеравенскi за 200 коп грошаў. Дарэчы, пасля ён быў абвінавачаны ў крадзяжы 300 старых талераў, лістоў на грошы, залатых чырвоных, каня з сядлом у свайго новага гаспадара.

Пры куплі-продажы падданага адным зямянінам другому (за 20 коп гр.) гандлявалі апошняга разам з сям’ёй без іх ведама і жадання. Новы пан мог подданого…держать, вживат, во всем отдат, придать, даровать, заменит, заставит и водлуг уподобанья своего шафовать и куды хотеж обернуть… Адпаведна, лёс дзяцей як асобаў не ўлічваўся наогул.

Бывала, што падлеткi ўцякалi з новага месца. Ад лучнiка слонiмскага ўцёк ягоны вучань, на што апошнi падаў скаргу ў суд: …тот Давыд дал мне на науку з рук своих молодца, которого мел научить луки робить, а тот молодец за науку мел тры годы служить, а естли бы служить за науку не хотел, тогды Давыд за то пять коп грошей дати мел, а ток оного молодца луков робить навчилом… дей он втек от мене, починивши шкоды… Два моладца Грышка і Ян уцяклi ад сваiх гаспадароў, узяўшы з сабою хорцiцу, ручнiцу, кажух барановы вялiкi і кажушок кароткi. Слугi доўга шукалi ўцекачоў, апытвалі людзей, і тыя паведамілі, иж бачыли двух на конях едучы, а за ними хортицу моруговатую бегучи…

Праходзiў час, i пасталелыя дзецi рабiлiся падмогай як у сваiх сем’ях, так i ў чужых, асаблiва калi дзiця было сiратою. Пра гэта пакiнуў лiст баярын з Плаўскага Захары Чарнышэвiч: будучы я чаловеком в летех при старости своей, а не маючы в себе сына лет дорослого, который бы за мене часу потребы военное службу господарскую земскую служыл мале не до живота моего ховал, про то без жадного примушеня, одно по свое доброй воли взял есми в дом свой за сына Павла Игнатовича… Гэтак жа падданая з Рэпнiкаў прыняла ў свой дом братаніча Iвана: …маючы в себе тепер одного сына пры собе именем Степан лет недорослых, а сама будучы невеста летная, не есть дужа яко повиноватостей королевских сполняти, так и около роботы домовое… приняла до себе в дом за сына того Ивана, и тому Ивану часть яко земли, так и дому всего и речей всих рухомых… яко и сыну тому Степану поступила, а так теж Иван мает ее яко матку свою мети и до живота ее ховати, будучи ее послушен во всем…

Малыя дзецi – малы клопат, вялiкiя – невымерны. Толькi скрайняя роспач i безнадзейнасць прымусiлi звярнуцца ў суд зямянку Раiну Туганоўскую са скаргай на сваiх родных сыноў. У сваiм аповедзе жанчына казала, як доўга трывала і шкадавала сваiх недарэкаў, бо прирожоная милость материнская завжды их передомною заступовала, не скардзiлася на iх нават у малiтвах, абы Пан Бог не вылил на них гневу своего справедливого. Але нарэшце трыванне скончылася, i няшчасная мацi з плачам паведаміла судздзi наступнае: З горким плачом моим, в котором я, надзная мать, на неосушаючи очю моих трваю… сама ку ведомости… доношу и оповедаю, иж Андрей, Иван – сынове мои, зъехавши з служб, маючы пры собе по кольконасту коней и слуг, от часу немалого, яко лежни якие при мне лежат, ани маючи и згляду на Пана Бога самого, матки своей не шануюць, учтивости ми не выражають, терплю од них, того бы и поганские дети маткам своим не чинили, тоесть мешкаючи при мне, дознавам того, чтого подобно жаден родич от детей своих не показал. Слуг перед очима моими бьют и других слугам своим мородовати кажуть, свовольне с пивницы, з спижарни, з гумна и з оборы быдло, вепри кормные беручи, в маетности моей мене нищат и оную таким свовольством забирают…

Бацькi ж чакалi ад дзяцей дапамогi з малых гадоў, догляду ў старасцi, прыстойных праводзiнаў у апошнi шлях. І каб пасля смерці тыя жылі ў добрай згодзе, а сваіх бацькоў вдячне успоминали и вызнавали. У судовых актавых дакументах нават сустрэўся выраз: Щири, яко родичы з детми своими, а таксама наступны – сын дей за отца, а отец за сына ничого терпети не повинен.

У большасцi тэстаментаў таго часу гучыць сапраўдны клопат пра сваiх дзяцей. Шчаслiвыя, мусiць, былi тыя мацi цi бацька, якiя ў сваiм апошнiм наказе выказвалi словы падзякi сваiм улюбёным дзецям: описую и дарую сынам моим двум Стэфану и Федару… побачивши схильность и повинность их ку мне, матце их… – пiсала перад смерцю зямянка Фядора Рэзанавая i загадвала: мает сын мой Стэфан грешному телу моему слушный а почтивый погреб вчинить, так теж память и вси доходы церковные отправить мает водле обычая хрестиянского… А хто бы кольвек тую остаточную волю мою мел з детей моих нарушить, так сыны яко и дочки мои розсудятся зо мною перед милостивым створителем Богом нашим…

Пасля смерцi бацькоў дзецi заставалiся сам-насам са сваiм жыццём. У большасцi з iх былi апекуны, якiя часам выкарыстоўвалi дадзеныя iм правы на сваю карысць, але, зразумела, былi сярод iх i сумленныя людзi. Так, маршалак зямлі валынскае, валадзімерскі староста Петр Кішка пакінуў за апекуна свайму сыну роднага брата, даручыўшы вере а цноте ягонай далейшы клопат ды догляд пляменніка, каб в добром чвиченю и науце мел и заховал, а вси именя и всю маетност в моцы в справе и в обороне своей до лет его держал и ими шафовал, цыншы, доходы и вси пожитки выбирал и ему на выховане давал.

Клопат пра адукацыю сыноў і выхаванне дачок досыць часта гучыць у актах апошняй волі – шляхецкіх ды мяшчанскіх тэстаментах. На науку выправовати, о науце пилное старане мет… І найперш намагацца выхаваць сыноў з вялікай пільнасцю, абы былі цвічоны перадусім перад боязьню Божай і пабожнасцю хрэсціянскай, абы ва ўсялякіх цнотах памнажалі… Адным словам, атрымалі выхаванне адпаведнае шляхецкаму стану, нават калі заможнасці не ставала і маёмасць зямянская была ўбогай. Так, зямянін Віцебскага ваяводства Шчасны Храноўскі, бацька шасці сыноў: Войцеха, Яна, Юрыя, Пятра, Крыштафа і Амбражэя, паміраючы ў 1595 г. даручыў іх в моцъ, в опеку сваёй жонцы до взросту летъ их зуполъных, которых детеи малжонка… звышречоная с тое ж маетности убогое такъ до школы, яко и до вшелякого твичене ведле пристоиности выправити будеть повинна.

Магілёўскі бурмістр Кузьма Есьманавіч, сыходзячы з гэтага свету, дзяцей сваіх у прысутнасці братоў-апекуноў властными усты своими наменил дедичми, пільна просячы апекуноў аб дзецях сваіх мець працу и старане, абы были выховани в боязни Божои и в цвиченю добрым. Смаленскі ваявода, менскі і пінскі староста Васіль Цішкевіч у 1570 г. пакінуў у сваім тэстаменце спадзеў на тое, што сын ягоны Астафій, атрымаўшы з Божай дапамогай ў дзяцінстве добрую адукацыю, пасталеўшы, стане годным слугой каралю, і апекунам, і ўсёй Рэчы Паспалітай…

Клопат аб сыне, аб ягоным мужчынскім выхаванні пакінуў у тэстаменце ў 1578 г. каралеўскі маршалак, ашмянскі падкаморы ды неманоіцкі дзяржаўца Ян Палускі Доўгвід. Высокая пасада пры жыцці прымушала тэстатара перад смерцю быць верным шляхецкім рыцарскім гонару і годнасці. А сыну моему Станиславу, кгды летъ доростеть, рыштунки со сребром, шабли, корды, кончеры, гельзбанты, рады, седла, и вся приправа на кони, шаты всякие мои музкгие записую. Малжонка моя то все у себе держати до лет того сына моего, а кгды лет доидет, то ему поворочати и вцале подати маеть… конеи езных, возников, стадо жеребцы молодые, быдло рогатое и нерогатое, яким-колвекъ именем названое, также броня, панцеры и иншую армату военную, то до летъ сына моего Станислава малжонка моя в моцы держати и службу земскую военную з ыменеи моих заступовати винна будеть. А кгды сын мои Станислав лет своих доидет, малжонка моя зброю, кони, з ыншим стадом и речми рухомыми сыну моему доброволне поворочати мает, зоставившы собе конеи и зброи с потребу, ним бы могла воину з ыменья Горского, еи записаного, служыти.

Падрослыя дзецi атрымлiвалi свае часткi маёмасцi і заводзiлi свае сем’i (дарэчы, хлопцы лiчылiся сталымi ў 18, а дзяўчаты – у 13 гадоў), для меншых жа дзяцей смерць бацькоў была сапраўднай трагедыяй. Хiба можна праз дакумент 400гадовай даўнасцi ўявiць пачуццi падлетка, якi стаiць перад ложкам памiраючага бацькi? Але ж мы можам паспрабаваць. Пане отче, вижу дей, аж ваша милость есть на воли Божай и на смертельной постели. А если на вашу милость пан Бог раши смерть допустить? Кому мене в опеку поручаеш, а при ком мене зоставуеш? Сынов своих, а братю мою ваша милость поженил и отделил, а я зостатся муша один, жоны не маючи. Хто надо мною, яко сиротою, измилуется и хто мене, яко сироту, пригорнет? Памiраючы, бацька, возны Слонiмскага павету, Матыс Мiкалаевiч кажа малодшаму сыну апошнi наказ: Мiлы сыну, Пану Богу тебе в опеку поручам… я уже сынов своих, а братю твою оженивши и поделил и не мают уже они до тебе жадное потребы, то ест до будованя дворного, до избы у которой я лежу… и до светлочки, до свирна, до лазни, бо дей то я своим грошом покупил… то тобе, сыну, отказую. Одно ж маете уси сполом… землю… на ровные части делить…

Крымiнальны характар судовых дакументаў высвятлiў тую прастору iснавання дзяцей у тагачасным свеце, якая знаходзiцца як бы “па той бок Месяца”. Жыццё ж паўставала ў розных праявах, прымушаючы душу чалавека трымцець не толькi ад жаху, але і ад хараства. Навакольны свет хаваў столькi таямнiц, што на iх адкрыццё наўрад цi хапала часу, адведзенага чалавеку на дзяцiнства… “Часам аблокi прадзiруцца, тагды лiне дождж, бы з вядра, а за iм разам падаюць i кускi аблокаў.

Нашыя дзецюкi колькi раз самi находзiлi пасля дажджу гэтыя аблокi…”

Скарбы са шляхецкіх скрыняў

Не ўсё тое золата, што свеціць

Часам у гісторыі здараецца гэтак, што пасьля таго, як угамоняцца жарсці і cцячэ рэшатам безліч гадоў, мы застаемся ўдзячнымі тагачасным рабаўнікам за іх правіны. Бо скуль жа тады даведаліся б пра размаіты свет рэчаў, выцягнутых на Божае сятло з закуткоў ды схованак праз іх злачынныя рукі? Удзячныя мы таксама і замкавым пісарам, якія рупліва перапісвалі ў судовыя кнігі назвы ды апісанні тых рэчаў. Ды ці мала тых, каму мы мусім быць удзячныя?

Бляск скарбаў шмат каму засціў вочы ды замінаў спаць спакойна. Хтосьці за кляйнот лічыў сваю душу, а хтосьці трызніў кляйнотамі заможнага суседа. То сям, то там выкопваліся з зямлі гаршчкі ды казаны з золатам, вымываліся рачной вадой манеты ды ўпрыгожванні. Раптоўнае багацце магло стацца такім мажлівым, каб толькі аберуч з жаданнем крочылі ўдача ды шанцаванне. Пра гэта ж трактаваў і артыкул Статута 1588 г.: Уставуем: коли бы се трафило кому знайти в земли який скарб: гроши, серебро, золото або што иншое яко се притрафляет находити, тогды если на своем грунте найдет, мает скарб быти, чий грунт, а если бы на чием иншом знашол, тогды половицу мает тому дати, на чией земли знашол, а половицу себе взяти… Але ж нетры зямлі – неабсяжныя, лясы – дрымучыя, рэкі – паўнаводныя, валуноў жа, надзейных вартаўнікоў утоеных скарбаў, занадта шмат раскідана па нашай зямлі. Затое ў кожным шляхецкім двары стаяў дом, а побач свіран, а ў тым сьвірне на другім ярусе – скарбніца, то бок вялікая скрыня, а ў той скрыні – скрыня малая, а ў ёй спрат дамовы, рэчы каштоўныя, адзенне святочнае, кнігі, зброя ды ўсялякая тая драбяза, без якой мала хто адчуваў сябе упэўнена.

Павысыпаная ды павытрасаная з цёмных закануркаў рухомая маёмасць магла б засцяліць стракатым дываном абшары Вялікага Княства, падстаўляючы сонцу то аксамітныя бакі жупаноў, то бліскучыя грані рубінаў ды дыяментаў, дазваляючы ветру гартаць старонкі старых гербоўнікаў ды псалтырак.

Рэчы, схаваныя ад чужых вачэй у прысень сьвірнаў, клецяў, камораў ды святліц, часам вымаліся з цемры да патрэбы і ўжывання ці гвалтам выцягваліся з затхлай цямрэчы, каб быць скінутымі ў гармідары на чужыя вазы.

Вывучаючы актавыя кнігі Слонімшчыны і Меншчыны ХVI–XVII стагодздзяў ды звяртаючы ўвагу на свет рэчаў тагачаснай шляхты, узнікла жаданне наўздагон пісару скласьці реестр шкод, то бок рэестр здарэнняў і, як вынік іх, – рэестр зрабаванай маёмасці, якая захоўвалася калісьці пры шляхецкіх дварах ды сядзібах.

* * *

І. 1575 г. Няблізкі свет ад Берасця да маёнтку Узлы, калі мераць дарогу конскімі капытамі, хутчэй сягаюць па ёй сюды-туды думкі, асабліва думкі раз’юшанага чалавека.

Рахуючы фамільнае майно пасля смерці бацькі берасцейскага ваяводы Юрыя Тышкевіча, ваяводзіч Федар недалічыўся маёнтку Узлы. Сядзіба тая сталася сапраўдным вузлом у сямейных стасунках, які гняўлівы Федар Тышкевіч вырашыў разрубіць па жывым. Справа ў тым, што берасцейскі ваявода яшчэ пры жыцці падараваў гэты маёнтак свайму пасынку Яну Абрамовічу, дзе той і жыў з жонкай Зафеяй Агінскай ды малым сынам Адамам ажно да свайго скону. Цяпер жа ўдава з сынам засталіся адзінымі ўладальнікамі двара. Але хто ёсць цяпер тая Багданавая Агінская для ваяводзіча Федара Тышкевіча? Жонка зводнага брата? Гарбузовая сваячка! А вось зямля з пабудовамі мусіць належыць іх роду, і рухомая маёмасць удавы ніколі ім лішняй не будзе. Таму ў нядзелю, у самым пачатку восені, Федар Тышкевіч са шматлікімі памагатымі конна збройна и з розною стрельбою и бронями наехаў на той маёнтак і двор Узлоўскі. Бедную кабету збил и зранил, сына з рук яе да сябе ўзяў ды загадаў удаву з двара пешшу в зашыю выбици. Сам жа двор з моцы і ўладнасці Зафеі Янавай Абрамовічавай адабраў, паламаўшы ды парушыўшы папярэднія дамовы.

Рухомая маёмасць Зафеі-ўдавы захоўвалася ў трох скрынях. У першай вялікай скрыні было 400 коп грошаў гатовых (яе ўласных), 100 чырвоных залатых, залаты ланцуг, шабля, апраўленая срэбрам (у ёй срэбра – 4 грыўны), пазалацісты корд, срэбны пояс, а таксама срэбныя шпоры. У другой скрыні ляжалі два срэбных бранзалеты, па тузіне срэбных каўшоў і кубкаў, пятнаццаць залатых пярсцёнкаў з каменнем, вялікі залаты сыгнет мужанябожчыка, а трохі меншы яе, Зафеі. Тры тузіны лыжак срэбных, два тузіны з іх – з пазалотаю. Дзве перлавыя брамкі, мураўскія каптуры, чырвоная газука з італьянскага сукна, падшытая куніцамі, чорны аксамітны жупан, шубка чырвонага адамашку, падшытая сібіркамі, а другая шубка сукна фалюндышу чорнага з лісамі, чорны саян з аксамітнымі каўнерам і рукавамі, ядвабная коўдра ды аксамітная сабаліная шапка. Была яшчэ і трэцяя скрыня з бялізнай ды фламандскімі карункамі. Поруч з гэтым ляжалі місы ды талеркі з цыну, катлы, ушаты ды трыногі… Маёмасць засталася на сваіх месцах, адно даставаць яе са скрыняў ды ўжываць цяпер будуць іншыя.

ІІ. 1578 г. Падобная гісторыя здарылася з іншаю ўдавою, Даротаю Юндзіл, у іншым маёнтку – Бусяжы Мальхераўскім. Родны брат былога гаспадара Яна Юндзіла, Крыштаф, учыніў наезд на двор сваячніцы. Яго цікавілі выключна лісты ды дакументы. Трапіўшы ў двор, гвалтаўнік зачыніў у ізбе чэлядзь дворную, адняў ключы ў ключніка Валентыя Рудзінскага, ды адамкнуўшы высокі свіран на падклеці, у якім захоўвалася ўся маёмасць гаспадыні, напервей разбивши скриню великую белую, в которой дей была скрынка малая чырвоная, железом окованая, пачаў ламаць яе. У той малой чырвонай схованцы ляжалі стосам лісты ды каралеўскія прывілеі, а таксама ўсялякія квіты, рэестры ды прывілей віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла на маёнтак Волму, іншыя – на Крамяніцу, на землі на Валыні. Сярод розных каштоўных папераў з пячаткамі ляжала ў чырвонай скрынцы і кніга Бібліі. Паперам было наканавана ўцалець ад мышыных зубоў ды агню, але ж не ад рук швагра. Пажар жа палаў у іншым месцы і ў іншы час.

ІІІ. 1600 г. Невядома, чым угнявіла шляхцянка з маёнтку Грыневічы Марына Мамонічаўна ўрадніка Яна Халяву і зямяніна Дзмітрыя Чарнаруцкага, але за тры дні да бяды яны пагражалі кабеце, похвалки чынілі і ўрэшце спраўдзілі свой намер – спалілі дом. Людзі, якія збегліся на пажар, здолелі адно ўратаваць малых дзетак. Маёмасць жа, якая збіралася гадамі ды хавалася ў доме ў каморы, а не ў якіх іншых месцах, ўся пайшла дымам. Усё од мала до велика погорело. У гарачцы ды роспачы гаспадыня прыгадала толькі тое, што першым прыйшло на розум.

Такім чынам, усе рэчы пані Марыны захоўваліся ў каморы ў скрынях, то бок шаты, палотны, хусты белыя, футра ўсялякае, цын, медзь, начынне. З адзення шляхцянка прыгадала чорны ядвабны плашчык, козкамі падшыты, два летнікі мухаеру турэцкага, сукню фалюндышу чорнага з аксамітным каўнерам, шубку мухаеру турэцкага, сібіркамі падшытую з бабром, дзве аксамітныя бабровыя шапкі. Чатыры новых турэцкіх дываны, восем паставаў суконнага аббіцця чорнага і зялёнага колераў, адзін пастаў чорнага мураўскага сукна. А таксама пуховую пасцель з чырвонымі ядвабнымі навалачкамі ды прасцінай, яшчэ адну пуховую пасцель, але чорнага ядвабу. Сярод сваіх галаўных убораў узгадала наміткі: ядвабную ды белую сетковую ды яшчэ хусты белыя.

Згарэлі ўшчэнт Марыніны абрусы, ручнікі, сурвэты, тканыя палотны, якіх было столькі, што здолелі б захутаць усю яе сядзібу ад прызбы да самога канька.

1577 г. Сярод лясоў Слонімшчыны стаяў маёнтак Белае, а ў ім двор, а па тым двары выступалі ўрачыста тры паўліны, чатыры павы, тры цыбатых жоравы ды дзве круговых качкі. А ў сенцах насупраць грыдні чакалі гаспадара внашоны ястраб ды тры хорты поўсцю паловы ды маругаватыя. Былі яшчэ ў гаспадарцы жарабцы стадныя, каровы рыжыя, авечкі чорныя ды пес ланцужный брахун чорны ля свірна. Не ставала толькі чорнай коткі ды чорнага пеўня, каб быць пэўным, што не зачэпіць дом ані Пярун, ані злодзей. Вось і прывялі ліхія шляхі зямяніна Станіслава Падэйку з памагатымі ў той вясёлы двор. Усчалася ў ім беганіна людзей ды птушак уперамешку з сабачым брэхам. Цівун Ян Каленіковіч, уцякаючы, у свірне зачыніўся, якраз там, дзе было захаванне рэчаў гаспадара маёнтку Валерыяна Сакалоўскага. Цівуна са свірна, моцна гвалтом дверы выбивши, выцягнулі на двор, білі ды за волосы ирвали, сабаку чорнага забілі. Са свірна ж выцягнулі два тузіны вялікіх талерак, конваў, квартаў – усе з цыну, тры жалезных палонікі, дзве медныя вялікія патэльні, медныя трубы гарэлачныя, катлы піўныя ды кухонныя, а таксама дзве ручніцы в ложах чорных з кросами. Залезлі злодзеі і ў падклець, адкуль узялі палатна кужэльнага ды зрэбнага агулам на 200 локцяў, а таксама мяса, сала, масла ды сыроў. Там жа стаяла і скрыня, у якой ляжалі гаспадаровыя грошы, пакінутыя ўрадніку на скуповане валоў, ды і рэчы самога ўрадніка: срэбны пазалочаны сыгнет, чорны каўпак, лісой падшыты, саф’янавыя боты, новы шары ермяк са шнурамі і стракою чорнага шоўку, жупіца ласіная, бавоўнаю падшытая, ды ашчэп звярыны лоўчы, для паляваньня годны.

1600 г. Кажуць жа людзі: бяда па бядзе як па нітачцы ідзе. Двойчы запар прыйшла яна да зямянкі маёнтку Ярашэвічы Янавай Захарэўскай. Спачатку памёр муж Ян, ды не паспелі шчэ цела ягонае вынесці са сталовае святліцы на клады, як родныя браты нябожчыка Станіслаў і Жыгімонт Захарэўскія каршунамі накінуліся на ягоную маёмасць, выбраўшы ды вынесшы са двара ўсё да апошняе драбніцы. Нябожчык жа быў, відаць, чалавек заможны ды адукаваны, бо сярод хатняе маёмасці бачнае месца займалі розныя кнігі лацінскіх, грэцкіх, польскіх, нямецкіх аўтараў, тры Бібліі, кросники чотыры, тры гербоўнікі, пастыля новая Пятра Скаргі, два Тэстаменты, багата іншых кнігаў розных аўтараў, ажно на 300 коп гр., а асабліва шмат кніг было пазычаных нябожчыкам Янам у пана Яна Лісоўскага з ягоным уласнаручным подпісам. Разам з кнігамі зніклі і музычныя інструменты: італьянская скрыпка ды кобза з матицею перловою.

Астатняя ж маёмасць уражвае сваёй размаітасцю ды выкшталцонасцю, асабліва жаночае адзенне: брамка с пунталы срэбнымі залацістымі, брамка чорная аксамітная з пунталамі дробнымі залацістымі, паясы аксамітныя з срэбнымі цатками, на якіх цатак сорак сем без зангля, жупан люндышовы лазуравы, зялёным киром падшыты, дылея бурнатная, куніцавым футрам падшытая, з дробнымі срэбнымі дротавымі гузікамі, другая – з гузікамі ядвабнымі. Жоўтая куртка са скуры лася, зялёным кірам падшытая, з устаўкамі чырвонага аксаміту, куртка пурпуровая з чырвоным аксамітам ад падолу да пасу з двума тузінамі залатых гузікаў. Два жупаны аксамітныя – чорны ды вішнёвы, па-гусарску ўшытыя, а другі жупан – зялёны, ушыты па-казацку. Пояс срэбны панцаравы, адліваны ўшыркі на два пальцы, нямецкая шпага, ручніца шведская кароткая, шкатула з фляшкамі, баброў самародных два, адзін чорны праве добры, другі кары…

Усе гэтыя рэчы захоўваліся ў скарбном свирне, што стаяў пасярод двара ды быў за дзвюма дзвярыма. Маёмасць склалі на вазы і вазкі ды вывезлі праз браму прэч.

Яшчэ людзі казалі: калі злодзеі пакрадуць, але пакінуць вароты адчыненымі, дык ёсць спадзеў, што пакража знойдзецца. Але калі злодзеі за сабой зачыняюць вароты, дык няма надзеі ў адшуканні пакрадзенага. Пытанне пра тое, як жа было насамрэч у тым маёнтку Ярашэвічы, дасюль застаецца адкрытым.

1575 г. Ночы ў сакавіку цёмныя ды глыбокія, як студня. Куды рукой у цемры ні падаць – паўсюль пустка. Калі ноч напаткала ў дарозе, а побач у вазку жонка-баягузка, за лепшае будзе шукаць прытулку ў блізкім сяле, каб чаго не здарылася, ды каб чорт кабыле хвост не накруціў, каб не давялося пасля навобмацак масціць шлях па якім балоце… Так і зрабіў зямянін Наваградскай зямлі Пётр Вярыга, калі з пятницы против суботы вырашыў у мястэчку Міжэрыцкім праз тую ноч спыніцца разам з жонкай у доме тамтэйшага мешчаніна Міхайлы Строка. Вялікую жоўтую скрынку, акаваную жалезам, перанеслі агульнымі намаганнямі ў ізбу, дзе чэлядзь была, перамовіліся з гаспадаром і палеглі спаць. А нараніцу недалічыліся ў той падарожнай скрыні багата рэчаў. Найперш шасці срэбных лыжак з гербам “Панна на мядзведзі” и виршами. Кожная лыжка каштавала па 1 капе 40 грошаў. (Даволі часта згадваюцца рэчы, упрыгожаныя гербамі ці ініцыяламі, гэтак у пана Станіслава Ляпкоўскага са свірна зніклі куфаль срэбны ўзорысты пад гербам п. Кабылінскага, чарка пад літарамі польскімі SB ды пяць срэбных лыжак пад літарамі JO). Зніклі таксама флянскія кашулькі, вышываныя шоўкам, шытыя фартушкі, каленскае палатно, хустка каленская вышываная, пярсцёнак залаты з дыяментам за 20 талераў, пярсцёнак-табличка, ядвабныя шнур і тасьма, килька штучек ламанага срэбра, пярсцёнак срэбны, тканица аксамітная, двое чаравікаў, пара ляшчоў вялых, пяць ключыкаў ад скрынак, замок ад корабу, кашулька служэбнай дзеўкі, беллю вышываная, грэбень касцяны ды малыя жалезныя ножыкі…

Усе гэтыя размаітыя транты зніклі, на думку Пятра Вярыгі, з дапамогай самога гаспадара, а таксама ягонай чэлядзі: Міхалкі Сянковіча, Марціна Мікуцевіча, Ганны Клазеўны ды Зафеі – бабы старой – і дзеўкі Ганны…

1643 г. Рэчы, якія служаць чалавеку, шмат чаго могуць апавесці пра свайго гаспадара, бо жыццё некаторых з іх бывае вельмі трывалым. Так, які-небудзь масянжовы ліхтар, сем разоў перароблены, будзе працягваць асвятляць новыя сцены і твары, у той час як з параднага партрэта ягонага гаспадара даўно сыдзе фарба.

Скончыўся доўгі век упіцкага старосты Ежы Горскага. Засталіся пусты дом, зламаны звыклы ўклад ды поўная скарбніца ў маёнтку Палессе Аршанскага павета. Перапісчыкі рэчаў нябожчыка склалі рэестр ягонай маёмасці, праседзеўшы ў той скарбніцы сярод скрыняў ды шкатулаў, пэўна, не адзін дзень.

Разам з каштоўнымі паперамі (дэкрэтамі, мамрамамі, облігамі), была апісаная і жалезная шкатула цудная, новая, змесціва якой трохі дадае рысаў да асобы ўпіцкага старосты. У ёй захоўваліся рубінавы ножык, коштам у 500 злотых(!), відаць, для рэзання паперы, і пяро, пара нарукаўнікаў, залаты ланцужок з кавалерскім крыжыкам ды два дыяментавыя пярсцёнкі па 150 злотых. Другая шкатула была ацэненая яшчэ даражэй – ажно ў 3000 злотых, а ў ёй ляжалі рэчы, якія сведчылі пра іншы бок жыцця старосты. То бок срэбра сталовае: паўміскі, талеркі, фляшы, чары, конаўкі, шчыпцы, сланічка, наліўка белая з залатымі беражкамі ды два тузіны лыжак. Хто толькі ні сядзеў за гэтымі прыборамі ў зыркім святле срэбных ліхтароў, таксама апісаных ў рэестры!

У гардэробе старосты знайшлося багата шыхтоўных жаноцкіх убораў. Памаранцавая сукенка нестрижоного аксаміту з залатымі пятліцамі, падшытая белым атласам, другая – фіялкавага атласу з срэбнымі аздобамі, пупками сабалінымі падшытая. Малінавы сарафан таксама ўпрыгожаны срэбрам і сабалямі. Футрачка жабиновая блакітная, падшытая белым атласам з шасцю вялікімі залатымі гузікамі з дыяментамі. Асобна – сціжма гузікаў з туркусам, богатый адрэз ядвабу з залатымі кветкамі, парчовая падшэўка, новы цудны каўнер з сабаліных хвастоў. Дзве сукенкі: адна – малінавая з залатымі кветкамі і 26-ю дыяментавымі гузікамі, другая – вішнёвая, падшытая блакітным атласам з 17-ю рубінавымі і залатымі гузікамі. А таксама жоўты і фіялкавы жупаны, малінавы ядвабны пояс, гарнастаевы кажушок ды дзве атласныя пасцелі, новая і старая.

Апроч вопраткі ў скарбніцы захоўваліся адзнакі былога вайсковага побыту ўпіцкага старосты. Залатыя харугвы, ротныя значкі, вышываная гунька; шаблі турэцкая ды казацкая з ядвабнымі шнурамі, мультан, палашы, цясак; сядло нямецкае, казацкае ды гусарскае, аброць залацістая, упрыгожаная туркусам, з срэбным ланцужком і ядвабнымі лейцамі; персідскія і турэцкія кілімы. А таксама сукно ад рыдвану і скарбавага возу, футарал з фляшкамі, старая і новая фаеркі, ламанае срэбра ад ліхтароў, вялікая ступка ды шкатула з-пад карэння.

Духоўны бок жыцця быў прадстаўлены ў скарбніцы трыма рознымі кнігамі ды целым музычным інструментам з кіпарысу.

1600 г. У пятніцу пад вечар два цыганы Аляксандр і Станіслаў, пакінуўшы сваіх суродзічаў на падыходах да маёнтку Каменскага, завіталі да дамоў зямянаў Анікея Сядзевіча, Луцыі Сядзевічавай і Войцаха Кошкабурня, напрамілы бог умольваючы даць дазвол пераначаваць ім самім і іх чэлядзі. Цыганы шлюбовали и упевняли пад прысягаю гаспадароў, абяцаючы, што наймнейшае шкоды не ўчыняць ані самі, ані іх чэлядзь. І хаця на двары красаваў май, агаломшаныя зямяне, скарыўшыся великому набеганю неаселых вандроўнікаў, дазволілі ім укрыцца через ноч пад дахамі сваіх дамоў.

…У суботу зранку цыганы зніклі з гасцінных дамоў, не пакінуўшы нават духу свайго, адно зубожывшы гаспадароў праз нямалыя шкоды.

У Анікея Сядзевіча з клеці сцягнулі скрыню, паўнюткую тканымі абрусамі, рознымі тканінамі, жаночай вопраткай, сярод якой былі каптур шыты золатам, перловая брамка, а таксама срэбны пярсцёнак з жабінцом і каралі з белых перлінаў.

У Луцыі з клеці сцягнулі скуру лася, пафарбаваную зялёным, падшытую паркалём, з зялёнай шнуроўкай і 12-ю срэбнымі гузікамі, кужэльнага палатна 50 локцяў, два срэбныя пярсцёнкі ды медны жбан.

А ў Войцаха цыганы, добывшысе да клети, з скрыни взяли и паграбили готовых грошей коп сем литовских, кошуль женских кужельных две…

Куды далей скіравалі бадзяжнікі сваю хаду? Пад кожным лістком ды кустом быў гатовы ім дом, ды і ў кожным сяле абавязкова знойдзецца хтосьці чуллівы, хто не адмовіць у прытулку…

…Цыган, дзеткі, не багаты,

Цыган нат ня мае хаты,

Не гарэць ён, ані сеіць,

Толькі ў слонцы зубы грэіць…

(Цётка)

ІХ. 1600 г. Мерна цекла жыццё ў маёнтку Мацюцішкі, што ў Вілкамірскім павеце. Клопату хапала па самы чубок, але ж выпадала і вольная часіна, тым больш што гаспадарылі ў ім у згодзе муж і жонка – Станіслаў Кімбар і Раіна Стэнгоўская. Ліхую навіну ў іх двор занёс ураднік слонімскага земскага судздзі Пятра Нарбута Юрый Стэцкевіч. Прыехаў знянацку і на загад судздзі адвёз мацюцішкінскага гаспадара ў маёнтак Калтыняны. А там пасадзіў яго свовольно и безправно в тяжкое и строгое везене, в ланцуга и в пута оковал. Пакуль няшчасны Станіслаў наракаў на лёс у тым панскім двары, калтынянскі ўраднік на загад судздзі двойчы гвалтоўна наязджаў з памагатымі на ягоную сядзібу, вывозячы на рыпучых вазах чужое майно. Лямант гаспадыні Раіны амаль не замінаў рабаўнікам. Ці то ў ахапак выносілі прыхадні кучы адзення ды пасцель з дому Станіслава Кімбара, ці то выцягвалі ў кублах ды скрынях? А кляйноты? Рассоўвалі па кішэнях ці ссыпалі ў якую каліту? Адно вядома, што зніклі бясследна белы плашч з блакітнымі ядвабнымі пятлічкамі, брунатная куртка, падшытая кітайкаю, чырвоны баваўняны кафтан, пурпуровая шапка з сабальцамі, малінавы ядвабны сетковы пояс, жоўтыя саф’янавыя башмакі, ядвабны плашчык з гарнастайкамі, упрыгожаны срэбнымі галунамі, а таксама плашчык ядвабны з вавёрчыным футрам з устаўкамі куньи горла, аблямаваны аксамітнымі галунамі. Лазуровая сукенка з ядвабным каўнерам, чорная аксамітная заложка з узорам, падшытая футрам, чырвоны і лазуровы каўнеры з аксаміту і мухаяру, шаўковы чапец, вышываны золатам і срэбрам, а таксама просты баваўняны.

Цягнулі мужыкі міма зляканай кабеты чатыры падушкі і вялікую пярыну, турэцкую коўдру да пасцелі, тры тонкіх прастирадлы ды батухи да лазні. А яшчэ 15 локцяў карункаў, тры маткі нітак ды брунатныя панчохі.

Гаспадаровыя каштоўнасці, мабыць, увязалі ў якую хусту, перабраўшы найперш вокам, бо паглядзець было на што. Сярод сціжмы стракатых кляйнотак вылучаліся пярсцёнкі: адзін з дыяментавым камянём, другі з цытрыновым. Былі яшчэ залаты пярсцёнак з чатырма перламі і чырвоным рубінавым камянём, залацісты пярсцёнак сердушка, чырвоны камень аспис, апраўлены ў срэбра, каралі на абедзве рукі, а таксама каралі з перламі і залатымі пукликами. Сярод гэтай бліскучай драбязы вылучаўся камень белы, што бельмо зганяють, кошт якога перавышаў кошты ўсіх кляйнотак разам, ажно 100 злотых. (Для параўнання: залаты пярсцёнак з дыяментам каштаваў 15 злотых). Можа быць, пані Раіна валодала таемным дарам лекаваць і замаўляць? Тады суддзю з ягоным ураднікам маглі напаткаць “у падзяку” розныя непамысносць…

Свай жаль Раіна Стэнгоўская не здолела данесці да суду адразу, бо суддзя Нарбут апроч сваіх непасрэдных абавязкаў здолеў заняцца і разсажаннем старажоў па дарогах.

Каб кабета насамрэч была здатнай да варажбы, вылезла б урэшце тым старажам чужое дабро праз рабро.

Х. 1591 г. Падданыя ашмянскага старосты Станіслава Нарбута з маёнтка Рагоценскі абрабавалі свіран зямяніна Яна Багдановіча ў маёнтку Худобаўскі. Рабаўнікі вырубіўшы ў дзверах дзіру, маетность всю от мала до велика, которая в том свирне была… забрали. Скрынка великая отодранаи вылуплена. Так же искринки полупили. Тивуна его того дворца найме Янютя Буйковича в том дворцы, звезавши у гай да березы привезали… у той скрынки взято… футро лисее завыйковое, скрынка з листы… ложка сребреная ламаная, шкатула у которой корене ховано, шишаков три, наколеники збройныя двой, рукавицы збройные и инших желез не мало было. Цыну мис 2, полмисок – 1, талеров – 6, гебли – 2, наковальня железная, пила тартичная, пилы слесарские, ощепы два, рожон великий железный, пешня одна, лехтаров железных 3, мунштуки – 1, котел пивный великий у тры ушатки, кольцы железными, котел малый с чого пьют, соли – безмень два, обрусов – 3, два простых, а третий ткацкий, ящик малеваный з замком, в нем масло было, замков московских – 2, ременя, узды, шлей, иншых речей не мало было, который дей не могу успомнить…

* * *

У тым калейдаскопе рухомасці сустракаліся арфа і кнігі, смарагдавы крыжык барзо цудны і бурштынавы ножык, фарботы і гузікі… І хаця скрыні і корабы замыкаліся на ключ і запячатваліся, а свіран, клець ды камора закрываліся на велики лануцг с пробоем, на замок на защепе, на нутраны замок, – злодзеі замкі адбівалі, прабоі з дзвераў выбівалі, дзверы з вушакоў выломвалі, дзіру ў дзверах вырубалі, плот размяталі… Мала дапамагалі такой напасці парады хаваць рэчы ў сераду ці ў суботу на захадзе сонца.

* * *

1578 г. Відаць, пакідаючы на пэўны час родныя мясціны, зямянін Матфей Зянковіч вырашыў пакінуць свае рэчы на захаванне слонімскаму баярыну Васілю Кіянінавічу. Усё лепш, чым без нагляду ў пустым двары. Далейшыя падзеі выглядаюць досыць цьмяна. За час адсутнасці гаспадара ці то злодзей, ці то сам захавальнік добра такі апалавініў маёмасць зямяніна, пакінуўшы з усяго дабра адно ўбогую рэшту, якая рабаўнікам ужо і не спатрэбілася, а мо не ўлезла ў іх мяхі. Нам жа цікава даведацца, што не ўяўляла першачарговай цікавасці злодзеяў, на што яны не паквапіліся?

Пакінутыя па-за ўвагай рэчы сапраўды выглядалі вартымі жалю. Паламаны лук, два сагайдакі – у аднаго 23 стралы, а ў другога – 12, сядло са зламанай галоўкай, пара парэпаных ермакоў, старыя паўшкорні, шышак, дзве тарчы, клумак з простага чорнага сукна, железа светильные, суконны панцарны мяшок, рагаціна, два ручнікі, медведь на шматков десеть, два шматкі замшы, пагрызеных мышамі, кайстрачка, футарал, што чарку носяць, ложачнік з ложкаю, трохі старога лубу, футаралы з-пад ручніц… Знайшлася сярод кучы непатрэбшчыны спрактыкаванага ваяра і друкаваная псалтырка.

Ператрэс разгублены гаспадар і тое, што засталося ад пакінутага на схарон адзення: падраную чорную жупіцу з атласу, зношаны зялёны жупан, стары парэпаны кажух, рукавы ад кажуха ды жупіцу з валовай замшы, дарэшты з’едзеную мышамі. Слонімскі мешчанін разводзіць рукамі, маўляў, я тут пры чым…

Здаецца, шляхціцу Зянковічу толькі і засталося, што шукаць сведкаў, клікаць возных ды падаць у Слонімскі гродскі суд скаргу… на мыш.

…Але гэта будзе ўжо зусім іншая гісторыя.

Лаянка. Абразы. Ліхадзейства

Якімі адвечна аднолькавымі былі праявы любові і якая разнастайная палітра праклёнаў

Э. М. Рэмарк

Цяжка ўявіць такі свет і лад, пры якім існуюць адно лагодныя людзі. Лагодныя і задаволеныя адно адным. Мроі пра “залатыя часы” ў гісторыі нацыі ці дзяржавы – толькі мроі. Культурныя здабыткі і адкрыцці, што апярэджвалі час, – вынік дзейнасці розных людзей, у тым ліку і тых, якіх уперад несла ліха. Падобна да таго, што чалавек з аднолькавай гатоўнасцю прымаў і прымае дасюль як светлыя вяршыні, так і змрочныя глыбіні сваёй натуры. Складаныя выбар і змаганне ці кампраміс паміж імі – патаемная справа асобы. Змяняюцца краявіды і ўмовы існавання, руйнуецца старое і будуецца новае жыццё па новых планах і мерках, але ж не сканчаецца барацьба ўнутры чалавека, усё не зацягваецца тая славутая расколіна, прымушаючы нябячаыя сілы ладзіць шалёныя скокі з аднаго берага на іншы.

Тагачаснае мястэчка (вёска ці места) рэдка калі абуджалася пасля ночы ва ўрачыстай маўклівасці надыходзячага ранку. Часам цішыню прарэзваў немы лямант ці то на суседнім падворку, ці то на вуліцы. Распачынаўся новы дзень…

Жонка менскага залатара Раіна Людвікавая, выходзячы зранку на свой двор, і думаць не думала, што яе, кабету спакойную, забяспечаную правам паспалітым і нікому нічога не вінную, напаткае такое ліха ў асобе маладога чалядніка злотнічка Юрыя Геся. Падбегшы да брамкі, ля якой стаяла пані Людвікавая, ды натхніўшыся крыўдай, вытокі якой, мусіць, трэба было б шукаць у цэхавай канфрантацыі ды канкурэнцыі, злотнічак абразіў кабету апошнімі словамі, лжыл, сороматил, называючы яе курваю, а пасля, пагражаючы сякеркай, пракрычаў: …не отрекаюся тебе, Людвиковая, тою сякиркою бити, а коли голову твою розрубити… Дасталося на словах і самому менскаму залатару, які выбег з дому на паратунак жонкі: Тебе, Людвик и жону твою Раину, конечно коли-кольвек выбью з гультайми, же до смерти паметать мене будете… Судовыя кнігі даюць мажлівасць разгрэбці, растрэсці пласты часу ды кучу фактаў, каб насамрэч даведацца пра прыроду гэтай нянавісці. Можа, падказкай будуць запісы ў рахункавых кнігах, узаемныя скаргі з выкладаньнем прэтэнзій, а можа, складзены загадзя тэстамент са згадкай абставінаў варажнечы.

У іншым выпадку ад чарговага “героя” ізноў пацярпела кабета шляхецкага стану, жонка арандатара маёнтка Восцікавічы пана Івана Калантая. Бо прыйшоўшы ў адсутнасць гаспадара да святліцы, нахаба доўгі час волал, фукал, грозил, па двары як хацеў хадзіў, а кабету абзываў машкарою и неучстивою. А апроч таго, набунтаваў да непаслушэнства і вялікага супраціву падданых, якія пасля ягоных візітаў у іх халупы адмовіліся выходзіць на працу.

Кабетам сапраўды выпадала на долю шмат неймаверных страхаў ды лякаў. Бо баяліся найперш за мужоў ды дзяцей. Шмат у каго ў горадзе ўздрыганулася сэрца ад крыку менскай удавы-мяшчанкі ў той момант, калі яна, зірнуўшы ў акно, пабачыла ў двары безліч людзей і труну з целам мужа, якую прыхадні цягнулі немаведама куды. Выбегшы на двор, няшчасная кабета з плачам прасіла: …на Бог жывы, абы тело небожсковского з двора ее не провадили и тым бы ее в роспач не приводил… ниж бы ей для погребу тое тело мели вернути. Але ж ліхія людзі, бязбожна паздзекаваўшыся з цела і беднай удавы, способом тиранским того тела налаявшы и насоромотившы с просными словы проч его попхнели. Выпадкі помсты даўжнікам ці крыўдзіцелям часцяком адбываліся нават і пасля іх смерці.

Інакш паводзілася зямянка Слонімскага павету ўдава Зафея Абрамовічавая, калі да яе ў дом прыехаў служэбнік князя Васіля Сакалінскага патрабаваць мужаў доўг за застаўныя рэчы. Пані ж не хацела ў тыя дні бачыць анікога, але той гвалтам прарваўся да святліцы. Спаткаўшы гаспадыню ўсярэдзіне дому, пачуў: “Для чого от вас покою меть не могу?”. А пасля, ідучы праз сені да каморы голосом мовила сваёй падданай: “Дурная, чому до мене пущаеш, вдарить его было по виденью, а до мене не пустить…” Сутычкі паміж суседзямі, крэўнымі і чужымі адбываліся часта і даволі галосна. Словы карчомные, злые, шкаредные, перхливые, ущыпливые, соромотные, заражоные можна было пачуць ва ўсіх месцах, дзе збіраліся па розных патрэбах тагачасныя людзі. Найчасцей злое серце праяўляла сябе пасля гарэлкі. Седзячы разам на бяседзе, двоен зямянаў Слонімскага павету Абрамовіч і Зубцэвіч усхапіліся адзін на аднаго, лаючыся і махаючы кулакамі: “Зубы я табе стресну, жи ничого не будеш меть!”. Другі зямянін падаў скаргу судоваму пісару на свайго непрыяцеля, які пасля “сяброўскай” размовы абяцаўся з яго жылы волочити.

У мястэчку Дамашэвічы возны Вацлаў Замаскі пасварыўся з зямянінам Іванам Голубам, пасля чаго той, упіўшыся, почал… словы неучстивыми лаять, соромотить, которыми словы доткливыми невиннее… обельжыл… на руку… по килька разов до бою вызывал, отповед и похвалку на убойство, на здоровее… а на маетность пожогою у очы учынил. Найбольш крыўдлівымі былі абразы, якія тычыліся паходжання і закраналі гонар маці, што і адбылося ў выпадку з возным Вацлавам Замаскім. Нячыстага ложа сын, неучстивое матки сыном — абразы, якія найчасцей сустракаюцца на старонках актавых кнігаў. Тыповы выраз “Соромотне у матку налаял” — ці не з’яўляецца сведчаннем таго, што трываласцю лаянкі мы абавязаныя далёка не толькі геаграфічным суседзям.

Нягледзячы на тое, што возныя, як і іншыя службовыя асобы, мелі пэўныя правы і абароны, замацаваныя Статутам, яны таксама траплялі ў вір сварак і звадаў, атрымліваючы сваю долю лаянкі і праклёнаў. Злодзеем, фальшером, здрадцою, забойцою и згубцою абазваў службовага выканаўцу менскі мешчанін, калі апошні паспрабаваў перадаць яму судовыя лісты. “Ты, посланчы, больш того передо мною не стой, иди собе ку дьяблу!” Зямянін Стэцка Петраневіч, пасварыўшыся з возным Шчасным Міхайлавічам перад людзьмі старонными, веры годнымі, учыніў такімі словамі: “Панство его дымом к горе пойти бы мусяло!” Возных абвінавачвалі ў ашуканстве і нават пагражалі: “Ты, потварца, вже по другій раз до меня едиш с фальшивыми листы и минается тое, але гды третий раз приедешь, певне тя кий не мине!” Не пазбегнуў пагрозаў у свой адрас і пісар менскай мытні Васіль Маслянка, якому пагражаў менскі мешчанін: “Буду се старат зо всих мер, яко бым тебе, Василю Масленка, з сего света згладил и о смерть приправил…”

Шум і гвалт даносіліся не толькі з рынкаў, але і з прадстаўнічых установаў, як, напрыклад, з канцылярыі гродскага суду ў менскім Замку, дзе ў пачатку XVII ст. захоўваліся судовыя кнігі справы всей Речи Посполитой, Великому князству Литовскому належачые. Так, менскі земскі суддзя, войскі рэчацкі Пётра Зяновіч, сустрэўшы ў будынку суду зямяніна Міхаіла Ваўка, не здолеў стрымаць сваю гняўлівасць. Нягледзячы на прысутнасць іншых судзейскіх ураднікаў, лаял и соромотил, яко се ему уподобало: “Ты, Михайле, вперед озмеш од мене конечно корбачом, и нехай бых дей цнотливым не был, если того не сполню!”

Сцены слонімскага судовага дому, нягледзячы на прысутнасць у ім земскага пісара Станіслава Сакалоўскага, таксама здрыгануліся ад ляманту ды віскату ў бок дварэцкага ўрадніка Грыгорыя Цырулі Сваратоўскага: “Кобельчук, кудла, боярчук, неучстивого ложа матки сын!” Цалкам верагодна, што разгарлалася раз’юшаная кабета.

Cудовыя ўраднікі не заўсёды вылучаліся вытрымкай і прыстойнасцю, якія б мусілі мець паводле сваіх пасадаў. Не заўсёды трымалі слова. Слонімскі земскі судзіч Валерыян Сакалоўскі ашукаў зямяніна Ждана Хоміча з Высоцка пры набыцці зямлі. За што і атрымаў позву ў суд. Паабяцаўшы водле слова своего заплаціць за грунт, цешыў зямяніна рознымі адгаворкамі, угаворваў быць цярплівым, а сам тым часам пачаў цішком перавозіць да сябе жданавы харомы ды засяваць ягоную землицу, нічога ўвогуле не заплаціўшы.

Вялікая колькасць скаргаў у актавых кнігах тычыцца пераважна абвінавачванняў у нешляхецкім паходжанні. – На славе учстивой шляхецкой мажучы ущыпливе и несправедливе. – Сваркі і сутычкі адбываліся паміж самімі шляхцічамі. Вось дзе закіпала кроў і рукі самі цягнуліся да зброі. Ты не шляхтич – одно холоп! – гучала як вырак, пасля чаго вынік мог быць самы розны. Так, пан Юры Лаўрыновіч, будучы на службе ў старосты рагачоўскага Рамана Валовіча, пачуў, што товарышы ягоныя, Андрэй і Марцін Брэзінскія пры нейкай размове назвалі яго нечыстого ложа сыном і сумняваліся ў ягонай шляхетнасці. Бацька маладога шляхціча быў вымушаны неадкладна паведаміць, иж пан Юри его властный и учстивоею малжонкою его Барбароею Ленартовною спложоный и учстивым есть шляхтичом, што пацвердзілі і выкліканыя на суд прыяцелі, суседзі і іншая шляхта, маўляў, пан Юры есть учстивым шляхтичом з ойца и матки учтивых родичов.

Некаторыя здарэнні ішлі далей за словы і судовыя разборы. У справу ішлі кулакі дый непрыхаваны гвалт. Застаўшы шляхціча разам з жонкай за працай на полі, ягоны сусед, таксама шляхціч з паходжання, напаў на абодвух, збіў, згвалціў жонку. Пасля чаго заявіў утаптанаму ў бруд чалавеку: “Естес ты, мужык, смерд, чого и доводит на тебе естем готово!”

Падобныя, зусім не суседскія стасункі склаліся і паміж шляхцічамі з маёнтка Плаўскага, што на Слонімшчыне, – Трахімам Сямёнавічам і Жданам Васільевічам. Не падзяліўшы нечага, адзін крычаў наўздагон другому: “Где тебе поткаю, там забью, або горло твое вырву, або теж огнем дом твой спалю, иж увесь у порох пойдеш!”

Вось як магла выглядаць спрэчка ў судзе паміж двума шляхцічамі – Янам Летваноўскім і Андрэем Вінкам з маёнтку Ратамка, што служыў пад харугвай гетмана ВКЛ пад Смаленскам.

А. Вінк: “Тот Левановский будучы хлопом и простого стану чоловек се новый шляхтиц…”

Я. Летваноўскі: “Я дей ест не новый шляхциц, але з ойца и деда и прадеда своего здавна тубелец и ту уроженец, маючы с продков своих имене свое отчызное Хмелевку в воеводстве Менском лежачое, где се и сам уродил. Которое на сей час в дому е.м.п. Глебовича воеводы смоленского пры именю ем. Жаславском лежыт, а я сам оселость свою шляхетскую здавна и тепер маю. В чом пан Винк реч новую и несподеваную неслушне задает и неучтиве мене торгает… и ку немалой урызе, крывде и уближеню моему утстивому чинит…”

Суд уважліва разглядаў падобныя справы, адносіў іх да складаных. Шляхціч Яраш Нямера, абразіўшы шляхціча Ваўкавыскага павету Жыгімонта Залескага і пагражаючы яго жыццю, прыслаў у суд замест сябе свайго ўмацаванага, але суддзя не прыняў яго, спасылаючыся на пэўны артыкул Статута, у якім было запісана, же дей право посполитое и Статут того боронит в таковой речи не через умоцованых у суду мовити, але самой от себе становит, бо то реч ест кривавая.

Непаразуменні здараліся і сярод магнатаў. Князь Юры Чартарыйскі, маючы затруднене справы праз княгіню Саламярэцкую, не мог зразумець, навошта княгіня чыніць яму гэткія шкоды, паступуючы не так, яко се годит вольному з вольным и оселым, але яко з голотою и неоселым.

Не ўжываліся паміж сабой і крэўнікі ў сям’і. Братэрская нехеньть, злое мешкане, кривды, ростырки, заистя, незгоды, посмешки, звады, потвары, вархол, ненавист, трудности — старыя як сьвет узоры няпростых чалавечых дачыненняў. “Дай покой, не сварися з отцом!” — марны заклік да збалелых душаў знайсці паратунак у межах сваёй, наканаванай неразборлівым конам, сям’і. Тыран, здрайца, згубца, гултай, зуфалец, погански бесурманин, злодей бородаты, зрушытель покою, ведма, головою наложиш, дыба на тебе — вядомыя абразы і праклёны, што гучалі падчас лаянак і спрэчак.

Але ж абразіць можна было не толькі словам, але і жэстам, і ўчынкам. Гэтак, рыкуню дворную Малгажату ўраднік в палец образил. Непрыстойную справу ўчыніў з падданымі сяла Камень Завілейскі ўраднік маёнтку Крайскі Ян Хмара: мордерство ганебное над ними чынил, узгоняючы их на сосны нагим, им се до голей везати се казал… А на двары стаяў люты 1600 года.

Жорстка і зняважліва адбыліся і з падданым падскарбія ВКЛ Андрэя Завішы з с. Смілавічы маёнтка Бакшты Шапавалавічам, асабліва калі ўлічыць, што ўчынілі гэта Божыя служкі ў святым месцы. Апавядаў пра гэта ў судзе сам пацярпелы. Прыйшоўшы ў менскую плябанію, што месцілася на Траецкай гары, да ксяндза Мікалая Морыса па пільнай справе, на яго ж загаду быў схоплены ўраднікам, халапятамі і іншымі слугамі, пакладзены на лаву ў святліцы, дзе яму, чынечы посмешки, абстрыглі бараду. Пасля чаго падданы падскарбія мусіў сведчыць у судзе сваю бараду, пры самым целе пострижоную.

Поўную драматызму гісторыю, якая здарылася з ім па дарозе з мястэчка Палонка да Слоніма, падрабязна расказаў пасля выздараўлення палонскі ўраднік Матыс Хатылеўскі. Аднаго разу, едучы на кані, спаткаў ён на дарозе карэту пана віленскага Яна Хадкевіча ў суправаджэнні пана Фёдара Загароўскага на кані. Палонскі ўраднік, запрыкмеціўшы карэту, хутка саскочыў з каня, каб паводле прыстойнасці вітаць шаноўнага пана, спадзеючыся, скарыстаўшы момант, паскардзіцца пану на ягонага суправажальніка пана Загароўскага, маўляў, для чога такие збытки над паддаными чынит… потехи и знуты, оболженье и образы. На што пан Фёдар Загароўскі, отвернувшы от кареты пана виленского, прыпал до мене на кони… тял мя бичом през твар и на помочников своих крыкнул: “Ну ж, пры в того гордого здрайцу нагайками и чим хто може, приобуште го добре, бо дей то нам пан виленски казал…” І білі яго і за мёртвага на дарозе пакінулі.

Калі ліхі чалавек, забыўшыся на боязь Божую, людскі сорам і хрысціянскую павіннасць, а зажываючы в том неякое мысли своее невстыдливое, взявшы перед себе злый умысл… сустракаў на сваім шляху ахвяру, то ўжо не спыняўся ні перад чым. Хай то спячага ў санках служэбніка з саняў вывернуць, ці гвалтам паненства взять маладой дзяўчыны, што жала жыта, ці то людзей на полі косамі пакасіць, ці парубаць на капусту (ці ў пень порубать), пасля чаго пісар запіша: …на обеюх локтях чаши костей проч отсеченые, ухо левое утято, аж на твары зависло, на плечы кость-праслица напол переломаная… А таксама маглі за лоб рвать, псамі щвать у сваіх дварах, прычыняючы шкадлівыя раны.

Артыкулы Статута, якія постерегалі того, абы се таковая злость межи людми не множила не былі здольныя выправіць чалавечае нутро, скіраванае на зло. У гэтым сэнсе ахвяру перад тварам раз’юшанага злодзея мала што магло выратаваць. Нават калі злодзеем была кабета, нават калі пані. …и коли там перед нее, панею своею, того подданого Ивана Бобика прывели, тогды дей она, пани Волчковая, без боязни Божое и без встыду белым головам звыклого, казала его перед собою разобрат до нагого тела, окрутне бить и мордовать, по которым морде и тепер дей нет ведомости где его поддела.

Цярпелі ад ліхадзеяў і бажніцы. Апавядала пані Марына Солтанавая з Жыровіч: у стене в церкви Светое Пречистое две кульки з ручниц устреленых, а в церкви мурованой… в стене знаки, знать же з гаковниц кули были, але от муру отскакивали… Учынілі ж гэтае ліха слугі князя Гаўрылы Пяцігорскага на чале з самім князем.

Часам злосць людская абарочвалася нейкім дзіўным чынам на самога сябе ці то на сваю ўласную маёмасць, чым выклікала здзіўленне і абурэнне грамады. Каторы ўжо раз мужыкі вёскі Яскельда, будучы на талацэ ў зямяніна Яна Міневіча пасля тушэння пажару ў ягоным гумне пераконвалі гаспадара, абы больш не палил. Але ўнураны ў сваю змрочную задуму дзівак, беручы агонь у суседа, падпальваў сваё гумно ўжо чацверты раз запар. Прыбеглых на пажар людзей, якія запалене гасіць хацелі, раз’юшаны падпальшчык сустрэў ашчэпам са словамі: Я свае запалил, а не чужое, до чего нехай нихто ничого не мает.

Аналіз учыненых вычварэнняў, інфармацыя пра якія патрапіла на старонкі судовых кніг, – голыя падданыя ўзімку, загнаныя панам на дрэвы, распрануты чаляднік перад тварам сваёй гаспадыні, неаднаразовае спаленне ўласнай маёмасці – сведчанне сімптомаў пэўнай паталогіі, праяваў нейкіх унутранных парушэнняў, глыбінных пакутаў, невырашаных праблемаў….

Крыўда адно на аднаго, нянавісць, прага помсты – пачуцці, што вярэдзяць душу і ўдзень і ўночы. У гэтым жыцці. Але чалавек усё ж такі ўяўляў марнасць гэтага імгнення, згадкі пра што можна знайсці ў шматлікіх тагачасных тэстаментах: всякие речи на свете, справы, мысли людские с сего света сходят и сплывают…

Дабрадзейства

…людей добрых, вере годных…

(З актавай кнігі)

Зусім не варта ўяўляць старадаўняга чалавека суцэльным гвалтаўніком, рабаўніком і злодзеем. Нават судовыя актавыя кнігі, пераважную большасць персанажаў якіх прыцягваюць да закону за ўчыненыя шкоды, сведчаць і пра светлы бок чалавечае асобы. Чыніць справядлівасць і великое старане, перапрасіць, біць чалом, дать дабрыдзень, слугаваць, дагаджаць, радзіць і памагаць, ласку зычить, запрашаць у дом хлеб ести ды піва піць пасля талакі ў обычей прыятелски, паяднаць, вітаць пры сустрэчы, руку на одстаню дать, падзякаваць – нармальныя чалавечыя дачыненні на працягу стагоддзяў. Годнасць праяўлялася ў розных жыццёвых сітуацыях – і ў звыклай будзённасці, і перад абліччам смерці, што знайшло адлюстраванне ў шматлікіх тэстаментах.

Высакароднасць чалавека бадай што найбольш яскрава праяўлялася ў здольнасці дараваць, адкрыта прызнаваць свае памылкі і з годнасцю іх выпраўляць. Каяліся і мяшчане, і шляхта ўчцівая, у паветах значная і добра аселая. Паходжанне тут не мела вялікага значэння. Так, пабіліся два браты Тамковічы. Ці то былі п’яныя, ці то не падзялілі маёмасці, а то і праз кабету. Але ж пасля прабачылі адзін аднаго і пастанавілі падчас пристойной размовы, што пан Щастный мает прийти в дом пана Григорев поклонится. Так і адбылося.

А ў слонімскага мешчаніна Макара Летуновіча ўначы з панядзелка на аўторак быў скрадзены конь. Знайшоўся і чоловек подозроный – постригачик тутошни Васка Дземяневіч, пра якога казалі, што у Вильни злодейство вчинил. Нягледзячы на тое, што абвінавачаны пераконваў суд у сваёй невінаватасці, прыводзіў доказы і казаў, што не ест чоловек подозроный, ани шкодник, жем у Вильни и на кожным месцы добре и почстиве служил, заховуючися яко на доброго чоловека, Макар адвёў таго хлопца ў вязніцу. А праз пэўны час прыйшоў да суддзі з просьбай вызваліць невінаватага, бо ўзважыўшы ўсе абставіны, зразумеў, што …посадилом того постригачика з намовы людское, менилом его шкодником своим, с того его тепер вызволям и добрым чоловеком называм, не вем до него ниякого подозреня и не ест ми шкодник, одно добрый, почстивый чоловек, готовем ему бить чолом, за соромоту его досыть чынить. Суддзя, зразумеўшы, што Макар Летуновіч невине чоловека збезчестил, пакараў яго рублём грошай.

Па-людску пагадзілі паміж сабой і пан Мікалай Юндзіл з каралеўскім падданым у справе, якая магла дайсці да суду, бо тычылася крадзяжу. Падданы з вёскі Саленікі пазнаў сярод падводаў пана Юндзіла свайго каня, які быў скрадзены ў яго два гады таму. Пакліканаму на месца знаходкі вознаму пан Юндзіл апавёў, што вымяняў тую клячу ў цыгана ў 1575 годзе пасля богатого свята в Волковыйску і, звяртаючыся да падданага, прасіў, абы подданы Его Королевской Милости клячу свою взял, а его вольным учинил… Падданы ж, панаракаўшы на сваю вялікую шкоду, але памитаючы на Бога, ему то отпустил, а клячу оную, яко свою властную да себя взял.

Каб прызнаць сваю віну, ды выбачыцца перад пакрыўджаным, крыўдзіцелю часам даводзілася добра-такі паматацца, шукаючы сустрэчы. Служэбніка слонімскага старосты Грыгорыя Валовіча Шчаснага Талкевіча зняважылі сьмяротна, сказаўшы ў прысутнасьці іншых: “Ты не шляхта – одно холоп!” Пасля чаго абяцалі перепросит перад судом, адшукаўшы, дзе б той не быў, ці то ў дарозе на Люблінскі сейм, ці то ў самім Любліне. Урэшце пан Шчасны пачуў, што насамрэч з’яўляецца пачцівым шляхцічам і кождому шляхтичу… ест ровный брат.

Калі ўжо бакі ядналіся па якой справе, то ўсё, што да той справы належала, – судовыя выпісы, позвы, то бок усё, што толькі магло быць пісьмом напісана, усё гэта было ўмарана, скасавана і ў нівеч абернута на вечныя часы. Здараліся выпадкі, калі нейкі чалавек, нават не чуючы ся да конца винным, жадаў спрэчную справу яднаннем ускромит, супакоіць і згодай скончыць, ужыўшы на то сваіх прыяцеляў і таварышчаў. А іншаму, які пачуваўся вінаватым, бо насамрэч меў правіну, часам встыд было непорадные справы свои перед другими обяснят, дык даводзілася, мусіць, стаяць, вочы паказераўшы.

У двор брата менскага гродскага суддзі Крыштафа Рэкуця Мікалая аднаго разу заблукала чалядніца пані Стужынскай, што жыла па суседстве. Пакуль уцякачку шукалі, хтосьці паказаў на двор Рэкуця, бо вочы некаторых суседзяў бачаць нават уначы. Зямянка пасылала да суседа свайго сына і прыяцеляў, просячы, абы тую чалядніцу Устинью выдал, яко добры прыятель а сусед, але пан Рэкуць адказаў праз пасланцаў наступнае: ниякое жонки пане Стужынское в дому своем не мел, ани маю. Прышла дей была до дому моего жонка, не ведаю чыя, але дей опять з дому моего проч пошла… Пані Стужынская, не супакоіўшыся, звярнулася да менскага гродзкага суьдзі Крыштафа Рэкуця з просьбай паўплываць на свайго брата, каб не ўпарціўся і выдаў чалядніцу без прамаруджвання. Тады Мікалай Рэкуць, відаць, ужо ў прысутнасці афіцыйных асобаў, адказаў па шчырасці: Правда… иж тая жонка была у мене в дому моем, але дей яком побачыл на ней пута, зрозумялем с повести ее, иж у великой неволи была. Казал ей з дому моего проч пойти, бо ми се дей того годило, яко чоловеку хрестияньтскому учынить чоловеку, неволею утрапеного, не гамовать. То бок брат суддзі не стаў затрымліваць уцякачку, даўшы ёй магчымасць як мага далей пайсці ад дому, дзе ставіліся да яе бязлітасна.

Зычлівасць, схільнасць спачуваць чужой бядзе і нядолі – з такімі пачуццямі ставіліся не толькі да сваякоў, сямейнікаў, але і да зусім незнаёмых людзей, хто б яны ні былі і дзе б ні сустракаліся. Староста трэйданскі Пётр Стаброўскі, каб не прыходзіць да далейшых страт паміж сабой і сваім крыўдзіцелем Крыштафам Мікалавічам, дараваў таму ганебны ўчынак, разгледзеўшы ў ім чалавека упадлого, зразумеўшы, што чыніў свае справы па злой парадзе і з дапамогай пэўных людзей, ды пастанавіўшы, што Бог вшэхмогонцы того потребуе, жебысь мы близним нашим выступок их одпущали, абы теж нам одпущоно было. Пасля чаго справа пана Крыштафа была ў судзе скасаваная і з кніг па просьбе трэйданскага старосты выкрасленая.

Кождый ест завжды близшый смерти, і, сыходзячы з гэтага мизернага света, чалавек разумеў сваю адказнасць перад тымі, каму яшчэ наканавана было тут заставацца, аддаючы ім справедливость свайго серца.

У тэстаменце, як у перадсмяротным дакумэнце, цалкам адсутнічае жах смерці, радкі з тэстаментаў самі сабою сведчаць пра разуменне чалавекам таго, што з ім адбываецца ці мусіць неўзабаве адбыцца. Ознаймую то на сей духовницы моей, што если кому на сим свете винен – напервей винен есми на небо – Богу милостивому душою моею, а телом грешным до земли, – пісаў перад смерцю возны Марка Клімовіч. Найважнейшай справай чалавека на парозе нябыту, было тое, каб на душы ніякая рэч не засталася і не шкодзіла, таму трэ было сплаціць усе свае зямныя пазыкі, – жонку і дзяцей бараніць ад крыўдаў, падзяліць маёмасць кожнаму па заслугах, прыгадаць усіх крэўных, абы між імі замешанья не было, не забыцца нават на драбязу. Так, шляхціц Ян Голас, вызнаючы сябе як чалавека грэшнага, раба Божага, адпісаў узлавецкаму святару Лаўрыну Касцюковічу пасля свайго пахавання пры Ільлінскай царкве пярэстую карову. А зямянін Берасцейскага ваяв. Андрэй Жыценскі, паміраючы ў 1590 годзе ды перабраўшы ў думках усіх сваіх сваякоў, спыніўся на ўнучцы Гальжбэце, бо толькі ёй доверных рук насмеліўся перадаць свій скарб – скрынку з прывілеем.

Шляхціц Ждан Словік, сыходзячы з гэтага свету, жонцы Тацяне Сапежанцы і сынам Фёдару, Грыгорыю, Васілю, Багдану і Льву покой вечны зоставил, абы се потэм по смерти… межи ними якие розницы и ростырки не деяли… а таксама перадаў лісты, па якіх яны мусілі б вярнуць тыя даўгі, якія пры жыцці бацькі бралі ў яго розныя людзі. Апроч грошай гэта былі розныя патрэбныя ў гаспадарцы рэчы. Так, Дземень Дзюка мусіў вярнуць срэбныя лыжкі, Крыштаф Баба – шаблю, шышак і панцыр, а татарын Ях’я Сабака – каня і жыта. Гаспадар мусіў яшчэ пры жыцці быць пэўны ў тым, што і пасьля смерці зможа паўплываць на побыт сямейнікаў.

Княгіня Мар’я Палубенская сваёй апошняй воляй загадала адпусціць усіх сваіх падданых – челяд невольную… на волю выпущаю и вызволяю, нехай за душу мою Бога просят.

Біблія і Статут – асноўныя крыніцы, якімі кіраваўся чалавек, калі і не ўсё жыццё, дык пры канцы яго, складаючы свой тэстамент – письмо Боже учит, абых мы то каждому кому што власне належи спольна отдавали, так теж и Статут права посполитого Великого князства Литовского теж каждого чоловека с того перестерегают, яким обычаем маетностю от Бога даною шафовать… Тэстаментам Божым назвала Евангелле зямянка Ганна Стэцкевіч у сваім апошнім прыжыццёвым слове.

Праблема дабра і зла была надзённай для духоўнага жыцця і ў тагачасным грамадстве. У час бескаралеўя – небытности господарской — (пасля ўцёкаў караля Генрыха Валуа) у 1574 годзе на Віленскім з’ездзе была прынятая і зацьверджаная уфала і пастанова Паноў Рад і ўсяго рыцарства, дзе было загадана, каб у гэты няпэўны час каждый з нас один ку другому спокойнее ся заховал и ни в чом покою посполитого взрушати и крывды чинити над право не смел и не важылся под срогим караньем такого чоловека свовольного… на горло и на маетность.

Можна ўявіць сабе нават дыскусіі на тэму святой справедливости и людской заразы и шкоды, сумленнасці і подласці сярод розных людзей і ў розных сітуацыях. Сведчаннем могуць быць нечаканыя вершаваныя радкі, пакінутыя пісарам слонімскага земскага суду Іванам Суетам у актавай кнізе на чыстым аркушы пры канцы чарговага сшытку, відавочна, для самога сябе, а можа, і з разлікам на невядомага чытача ў невядомай будучыні.

Цнотливый чоловек каждый стреже сумненья своего завждый. Бо цнота каждого цнотливого быва вывышона над злото, а нецнота быва подептана из славов его в блото (1591 г.).

Пра грошы і пра кошты

На верх губы якобы з грош бело…

З апісання выгляду каня, ХVI ст.

Грошам адвеку наканавана перацякаць з рук у рукі, а часам асядаць у якім казане на глыбіні зямлі. Прыгоды молодого пана шляхціца Ваўкавыскага павету Крыштафа Тулоўскага Чыковіча, які ўцёк ад гаспадара пана Яхіма Грэбінскага з места Крэва пры канцы студзеня 1592 года і быў злапаны праз тыдзень каля Берасця, сведчаць пра цякучасць ды зменлівасць як грошай, якія трапляюць у рукі чалавека, так і лёсу самога чалавека.

Невядома, з якіх прычынаў уцёк з дому жонкі крэўскага войта слуга Крыштаф, але пярэпалаху нарабіў значнага, бо захапіў з сабой вялізныя грошы, каштоўнасці ды найлепшага каня са стайні. Тыдзень пагоні за збегом нарэшце даў вынікі. Але ж марнымі аказаліся гаспадаровыя спадзевы вярнуць страчанае дабро. Калі пан Яхім Грэбінскі за помочю Божою і з дапамогай людзей затрымаў уцекача, дык высветліў, што ягоны слуга по дорозе едучы на розных местцах и господах маетность покраденую, марне тратечы, многим людем пороздовал… Пра тое, што і дзе страціў, і хто былі тыя людзі, добраахвотна паведаміў у Слонімскім замку сам ліхі ўцякач: Я служил пану Яхиму… и недослуживши року змовеного, пана своего зрадившы и окравшы з места Кревского утек проч, а меновите, взялом речей его милости, то ест: готовых грошей сто шестьдесят и полторы копы грошей личбы литовское, а при тых пенезях ланцух золотый, у котором ланцуху пан Гребинский поведил быть золотых чирвоных шестьдесят шесть, сребра ламаного – пол грывны, перстенков золотых з каменьем розным – чотыри, а тые перстенки пан Гребинский шацовал золотых польских шестьдесят, коня з седлом гусарским и з радом, ручницу короткую з ольстром, лядунки и пороховницою, што собе пан Гребинский шацовал золотых польских семдесят… А таксама ўзяў чугу брунатную, падшытую чорным узорыстым аксамітам, якая каштавала 24 капы літоўскіх грошаў, чырвоную чугу, падшытую ядвабам за 18 коп літоўскіх грошай, брунатны і чырвоны жупаны, зялёны копеняк з вялікімі срэбнымі кнафлями, а таксама адзенне брунатнае, коштам у тры талеры.

Уцякаючы на скрадзеным кані, абвешаным торбамі з нарабаванымі рэчамі, з каштоўнасцямі, рассунутымі па кішэнях, былы слуга надумаў заехаць да падданых погорелого касцёла Святога Духа, непадалёк ад Ашмян. Заехаў і напаткаў плябанскага ўрадніка з тамтэйшымі людзмі, якія ўцекача затрымалі і паведамілі: Иж дей ты, пане молодый, втекаеш от пана своего, а меновите, от пана Яхима Кгребинского, о чом маем от него вжо заказ, абыхмо тебе задержали, а так, если дей хочеш, жебыхмо тебе пустили, тогда нам дай тых пенезей половицу… Што Крыштаф Тулоўскі і зрабіў. Аддаў ім, абы адпусцілі, семдзесят коп грошаў, манетамі Вялікага Княства Літоўскага, паміж якімі быў і залаты ланцуг. Не адмовіліся таксама “дабрадзеі” і ад кароткай ручніцы з ольстрам, лядункамі і парахаўніцай… А пасля вызвалення, апынуўшыся ўжо ў мястэчку Кгровшишках, напаткаў новае ліха ў асобе тутэйшых мяшчан, якія адабралі і завялі да сябе яго каня. А тут яшчэ пан Сасноўскі, субоценскі зямянін князя Альбрэхта Радзівіла, нагнаўшы на дарозе, до дому своего взял, дзе згінула яшчэ грошай коп дванаццаць залатых польскіх разам з торбай, а сем залатых давялося таму пану Сасноўскаму падараваць. Набыўшы новага каня, уцякач прыехаў да сяла паней Цыпрезское, але ж вестка пра ягоныя ўцёкі ізноў апярэдзіла, бо мясцовыя мужыкі абвясцілі, што маюць загад затрымаць уцекача. Тым не менш, сяляне схавалі вандроўніка, даўшы прытулак на дзве ночы. Праўда, за гэта ўзялі дзесяць коп грошаў і два залатых пярсцёнкі, адзін з туркусом, а другі з дыяментам. А за гэта праводзілі ажно да Слоніму. У Слоніме ўцякач спыніўся ў доме бальвера Яна Случаніна, за што і падараваў яму, як знаёмаму свайму, каня-ступачка паловай масці.

Але ж прыгоды маладога Крыштафа на тым не скончыліся, бо спаткаў у горадзе двух хлопцаў, аднаго падданага наваградскага маршалка пана Васіля Зянковіча, які перасцярог ад небяспекі, за што атрымаў восем залатых чырвоных, а другога Марціна Зарубанчыча, слонімскага мешчаніна, які, адшукаўшы яго, паведаміў: Иж дей ты, Крыштофе, хочеш выеждчать, а я маю до себе от пана твоего Яхима Кгребинского писане, абым тебе имал яко здрайцу, а так есми хочеш выехать, абым тебе не отвел до замку, теды ми дай тых пенезей, которые у пана своего покрал… І аддаў Крыштаф Тулоўскі Чыковіч тыя грошы. Самому Зарубанчычу – дваццаць залатых чырвоных, а жонцы ягонай – адзін залаты.

Гэтак скончылася бясслаўнае падарожжа ваўкавыскага шляхціца па прасторах роднае старонкі.

Нягледзячы на вялікія адлегласці весткі і чуткі разносіліся па ёй з хуткасцю птушак. Значна аблегчыўшы свае торбы, уцякач затое абагаціў памяць назвамі мясцовасцяў і прозвішчамі людзей, якія сустракаліся на ягоным няпростым шляху. Зрабіўшыся за адну ноч уладальнікам вялікіх грошай, ён так жа хутка пазбавіўся свайго багацця, набыўшы, пэўна, за тыдзень бадзянняў больш жыццёвага досведу, чым за той жа час на службе ў свайго гаспадара ў Крэве.

Грошы, якія фігуруюць у гэтай гісторыі, мелі самае шырокае распаўсюджанне на тэрыторыі Вялікага Княства пры канцы ХVI стагоддзя.: літоўскі грош раўняўся 10 пенязям, польскі злоты – 30 польскім грошам, залаты чырвоны (дукат) – 48 літоўскім грошам, а талер быў роўны 24–30,6 літоўскім грошам.

Пенези – тагачасная агульная назва грошай. Готовыми называлі рэальныя наяўныя манеты (ці яшчэ па-іншаму – рукаданые, готовизна). Усё дабро, якое можна было перавозіць ды пераносіць, называлася рэччу рухомай, то бок такой, якую лёгка было зрушыць з месца, што й зрабіў слуга Крыштаф. І заплаціў свабодай.

Дзе хавалі грошы ў старыя часы? Некаторыя закопвалі ў зямлю, пра што сведчаць раскапаныя пазней скарбы. Або трымалі ў запячатаных ды замкнутых на замок скрынях. На такія скрыні ў свірнах са шляхецкім дабром перш за ўсё і палявалі рабаўнікі: …в скрынях, замки поодиравши, с одное скрыни взяли коп чотыриста литовских грошей личбы и монеты литовские, двесте пенезей в грош…

Грошы загортвалі ў хусткі, ручнікі, зашывалі ў вопратку, хавалі ў шапку, насілі каля сябе ў машне, каліце, сумках, торбах скураных і суконных, клумках скураных, мяшках замшавых, за пазухай у чересле ды проста ў кішэні.

Адна капа раўнялася 60 літоўскім грошам, рубель – 100 грошам, грыўна – 48 грошам, злоты – 30 польскім грошам. Дробныя грошы лічыць было няпроста. Слугі ваяводы смаленскага Тышкевіча прывезьлі да братоў Храбтовічаў ажно дзевятнаццаць сотняў коп грошаў літоўскіх, каб узяць у заставу на некалькі гадоў маёнтак Шчорсы. Прыехаўшы да Шчорсаў добре по обеде, яны далі гаспадарам лічыць грошы, которых з великою пильностю личечы и не могли больш одличыть, толька семсот коп грошей и то ужо было больш гадины в ноч. Стаміўшыся і не хотечы больш личыти пенезей, уперлися на то, абысь мы им двор и имене з людми поступили.

Гаворачы пра грошы, не абысці ўвагай людзей, якія займаліся купляй-продажам прафесійна. На старонках актавых кніг даволі часта сустракаюцца згадкі пра купцоў, якія праз свой занятак рабіліся ахвярамі ці закладнікамі рабаўнікоў ці абставінаў. У менскай судовай кнізе апісваецца выгляд віленскага купца Яна Рамановіча, які тут до Менска для скупованя в купецких и иных потребах своих приехал і спыніўся ў гасподзе мешчаніна Фёдара Гарасімовіча, дзе і быў абрабаваны і збіты ліхімі прыхаднямі. Купец быў апрануты ў зімовую цёмна-зялёную дылею з люндушавага сукна, падшытую лісамі, падперазаны чырвоным пасам. На галаве – шапка. На пасе было прымацаванае чэрасла з 300 дукатамі. Спыненне ў менскай гасподзе ледзь не каштавала віленскаму госцю жыцця.

Праз купецкія рукі праходзіла шмат грошай і тавараў, пералік якіх займае не адну старонку актавых кніг. Закладзеныя таварам вазы купцоў грукаталі па землях Вялікага Княства ўздоўж і ўпоперак. Вось адзін з пералікаў тавару, поскупованого в краи руским, у волостях, які месціўся на трох вазах. На першым возе – лісы, бабры чорныя, куниц цудных пять, каждая по 50 грошей. На другім возе – мёд прэсны, рыб вялых нямала, шчупакі, лешч, воск. На трэцім возе – ізноў мёд прэсны, путы жалезныя для коней, уюны, траска, “кажухоў слуцкае работы апарцістых вялікіх на продаж купленых”, “белкавыя скуркі”.

Колькі што каштавала тады? Шабля каралеўскага маршалка Абрама Мялешкі, купленая ў Вільні ў злотніка Кліма Шостака, сребрам правная злотистая с пасками шолков розных, каштавала 70 польскіх злотых. Корд мог каштаваць 5 злотых, ручніца з колам – 2 копы грошаў. Панцыр – 40 талераў. Залаты пярсцёнак з рубінам барза цудным каштаваў 73 залатых, пярсцёнак са спічастым дыяментам – 6 коп грошаў, каралі з вялікімі перлінамі – 3 капы. Срэбны пас, отливаны позалатисты обручасты меў кошт у 12 коп грошаў. Дарагой была і добрая вопратка, нездарма яе кралі найчасцей. Зялёны атласны жупан мог каштаваць 23 капы. Куртка шарлатовая чырвоная, аксамітам чорным падшытая ад падолу да пасу, з гузамі дратовымі залатымі, каштавала 18 коп грошаў. Кашуля мужчынская калёнская – 3 капы, жаночая блакітная сукня – 4. Футра лісінае, сукном чорным крытае, каштавала 12 коп грошаў, каўпак, падшыты лісамі, – 2 залатых, каўпак аксамітны, сабальцамі падшыты, – 8 коп грошаў. Боты і пас баваўняны чырвоны – па 16 грошаў. Кажух барановы – 1 капу, сярмяга сукна белага – 30 грошаў.

А вось што каштаваў рыштунак каня са збруяй у 1579 годзе ля Слоніма: сядло ярчак – 2 капы грошаў літоўскіх; хамут – 6 грошаў, аброць – 4 грошы, лейцы – 8 пенязей. За каня варанога інаходніка трэ было выкласці каля 20 залатых польскіх.

Дзевяць ушаткаў піва ў карчме каштавалі 54 грошы. Сама ж карчма медовая, пивная и горелочная с пляцом и двема огородниками Адама Багуфала ў мястэчку Здзітава магла каштаваць 60 коп грошаў літоўскіх. За нейкі шляхецкі дом прасілі 200 коп. Чынш складаў на той час паўтары капы грошаў, за столькі ж можна было набыць і каўпак сукна люндушавага чырвонага, падшытага лісой.

Зрэдку тыя грошы выкопваюць з зямлі… Сёння на нашай зямлі ўжо амаль не чуваць звону манетаў, толькі шаргаціць папера…

Карчма

Шум, крык, гоман у карчме,

Кiпiць сельская дружына,

Пiва, мёд, гарэлку п’е,

Ажны курыцца чупрына.

Гаспадары за сталом

Громка гутарку вядуць,

А ляндарка з ляндаром

Мёд, гарэлку раздаюць

Хлопцы, дзеўкi, маладзiцы

Ля парога гаманяць,

А старыя чараўнiцы

Цiшком ля печы сядзяць.

В. Дунiн-Марцiнкевiч

Калi я прыгадваю паданне пра чараўнiка Менеска, то чамусьцi ўяўляю замест ягонага вялiкага каменнага млына, адкуль, як вядома, начамі чулiся дзiўныя крыкi, галёканне, песнi, музыка i скокi, iншую будынiну – к а р ч м у.

Не ведаю, цi шмат людзей бачыла чароўную “хатку” Менеска, калi яна гойсала па-над зямлёй у пошуках прыгодаў, дый толькi раскiданыя паўсюль сапраўдныя корчмы прыкмячала i не абмiнала багата люду паспалiтага.

Карчма – своечасовы прытулак. Карчма – злачынны кут. Карчмар абагрэе, накормiць i напоiць. Карчмар жа абрабуе i ашукае. I тым не менш, гэтае няпэўнае месца не заставалася без наведвальнiкаў. Адных сюды прыбiвала непагадзь, другiх – далёкi ад дому гандаль. Iншыя ж, сталыя, проста бавiлi час, бо ногi самi вялi такiх у адваротны бок ад уласнае хаты.

Карчма была месцам спакуслiвым, бо мела нейкi падвойны статус. З аднаго боку, гэта было месца, дзе часам чалавек страчваў праз гарэлку чалавечы твар, дзе можна было пачуць моцныя словы, або адведаць пякучых кухталёў. Нават выраз “карчомная лаянка” не трэба было тлумачыць, бо ён трывала ўвайшоў у тутэйшы ўжытак. З другога боку, наведванне карчмы, застолле – стары звычай, нават завядзёнка такая… пришол был в добрый обычай, хотечи собе казат дати меду або пива, цi будучы на складу брацким пивном, который… зготовали были водлуг обычаев своих стародавних…

Дзеля чаго збiралiся людзi ў карчме? Адпачыць, пазбыцца турботаў, павесялiцца. “Толькi i балю, што ў карчме”. У карчме гулялі асабліва падчас ярмарак, на хрысціянскія святы. Пiва, мёд, квас, гарэлка аквавита – традыцыйныя напоi беларускiх корчмаў дый шынкоў. Мёд згадваецца прэсны, кiслы, сычоны, стары з карэннем. Пiва – насення пшанiчнага, ячменнага (дзевяць ушаткаў піва каштавалі пяцьдзесят чатыры грошы), квас яблычны. У Статуце прыгадваюцца яшчэ i некаторыя гатункi вiнаў: “мушкатэла”, “малмазея”. У карчме можна было згуляць у карты, бiркi, паслухаць музыкаў дый паскакаць. Сярод наведвальнiкаў карчмы згадваецца скамарох Iвашка з масянжовай трубой. Сярод музычных iнструментаў – кобза, дуда, скрыпка.

Будавалiся корчмы ля скрыжаванняў дарог, пры ўездзе ў сяло, на кiрмашовых пляцах, ля ракi, маста, поплава, возера, млына, на ростанях дарог, на гостинцу великом, на рагу вулiцы… У сутоннi карчмар палiў ля будынку вогнiшча, каб гэты своеасаблiвы маяк не абмiналi выпадковыя падарожныя. Удзень жа карчма мала чым рознiлася са звычайнымі сялянскiмі хатамі. Традыцыйнае жытло з хаты i сеняў, часам з заездам для коней, з калодзежам, з агароджай. Захавалася больш позняе апісанне карчмы ў вёсцы Макавчыцы, што належала да фальварку Койданава, але, відаць, мала што змянілася ў яе выглядзе за пару сотняў гадоў. Была пабудавана з круглага яловага дрэва, крытая саломай, з трыма вокнамі са шклом, з двума жылымі пакоямі. Трое дзвераў на завесах і жалезных круках. Простая цагляная печ для гатавання ежы і выпечкі хлеба. Адна з комінам, які быў выведзены пад дах. З глінянай падлогай, столлю з дошак. Да карчмы належалі стадола для жывёлы і два моргі зямлі пад агарод.

Найбольш уражвала ўнутранае змесцiва карчмы. Вось ужо, пэўна, стаяў бы гармiдар ад звону ды ляскату карчомнага начыння, надумай апошняе, як той млын, узняцца ўгору ды пакруцiцца над хмызнячкамi. Катлы пiўныя з меднымі вушамі i гарэлачныя, ночвы, каўшы, вёдры, цэбры, кадкi, фляшкi, бочкi, кварты з носаткою, кацялкi мосяжовыя, мiсы драўляныя, талеры цыновыя, куфлi, чаркi, шкленiцы вялiкiя i малыя, трыногi медныя, накiўкi, чарапкi, бязмены, сіта, меднiцы, лаханкi, кавдопы ліпавыя, кадушкі, біклагі, пейныя дзежы, сечкі да капусты, жалезныя палонікі, церліцы для мака або перца, дый, мусiць, безлiч яшчэ якога посудка былi пад рукой гаспадара карчмы i ягоных памочнiкаў.

Карчмар звычайна трымаў карчму арэндай ў заможнага пана, бо Статут сувора забараняў шляхце займацца гандлем цi мець у доме шынок) i быў досыць заўважнай постаццю сярод мясцовага люду. Яго ведалi таксама як i млынара, i каваля, а пэўна, i болей, бо на старонках актавых кнiгаў гэты тыпаж – адметны герой свайго часу. Рэдка калi карчмару даводзiлася цiха рабiць сваю штодзённую працу. Часцей быў бiты цi бiў сам, краў цi быў абрабаваны.

Як выглядаў карчмар? Вядома, па-рознаму. Але ж поес ременный з мошною дый на том же поясе нож, крэсіва былi, мусiць, шмат у каго, бо як жа без гэтага?

Хто толькi ні наведваў карчму! Казалi ж: “Шынок пры дарозе цягне што ў возе”. Шматлiкi люд цяснiўся на грубачэсаных лавах, тулiўся да печкi, тупатаў на ганку, гаманiў… Найчасцей тое былi тутэйшыя людзi, абываталі Вялікага Княства Літоўскага, збольшага знаёмыя адно аднаму: баяры, мужыкi, голота, возницы, курвы, волочник з шнуром (той, хто мераў валокi зямлi), а то i чоловек народу простого, в сермязе и лаптях, бородою и усами зарослый. Усе былi навiдавоку. Варта было аднаму хлопцу трапiць пад падазрэнне ў крадзяжы грошай, як тут жа прыгадалi, што апошнiм часам…Пилип перед тым пенези никоторых не мевал, а тых прошлых часов… в корчмах мало не каждый день по двадцати грошей и больш на мёд пропивает… пироги куповал.

Асобна вылучаўся люд подорожны, прыезджы, гости – купцы. Iх вазы з таварам стаялi ў двары, а самi яны часам спынялiся на начлег. Прытулак у карчме мог скончыцца i стратай купецкага дабра не без дапамогi карчмара. Пра падобнае здарэнне апавядаў купец, якi быў абрабаваны ў Мiхнавiчскай стадоле жыда-арандатара Абрама. Ён вяртаўся з Вiльнi i ў вынiку страцiў увесь свой набытак – товаров на одном возе было: селедцов бочок две, а на другом возе, на котором сам ехал, было товару вшелякого крамного, так полотна, речей разных, што одно-колвек, яко чоловеку купецкому немало належало, серпов, кос. Того всего товару на том возе было коп за 80, а иншого и спомнети не могу. Вазілі і больш “далікатны” тавар. У купцоў з Ваўкавыску было на вазах мыла барскае і простае (мыла барского чотыриста, кождое сто коп три грошей двадцат, купленное, а простого мыла за полтрети копы грошей). Яшчэ больш размаіты тавар ляжаў на вазах купцоў, што везлі яго з воласцяў рускага краю. Звычайна тое быў цэлы паязд з некалькімі вазамі на чале з вазом нарадным, хурманскім. Вазілі лісаў, чорных баброў, цудных куніц, вавёрчыны скуркі, прэсны мёд ды рыбу вялую – шчупакоў вялікіх, ляшчоў, уюноў, траску, а таксама воск ды кажухі слуцкае работы.

Ад злога стадольнiка пацярпеў таксама i радашкавiчскi ўраднiк Ян Рагульскi, якi з таварамi вяртаўся з Менску дадому. Адно што здарэнне адбылося не ў самой карчме…Толко выехали з Менска з улицы дорогою добровольною гостинцом великим… недоеждчаючы дороги ростаней, которая идёт з Менска до Боровлян… нет ведома для которое прычыны, наполнившыся воли своее, а взявшы злый умысл перед себе стодольник… именя Видогощского… Сасин Куляжыч сам з двема браты молодшыми…догонившы… зо две годины до вечора, не маючы до них жадное потребы и ниякое розмовы… кийми и розными бронями побили, помордовали и окрутне, а шкодливе поранили.

У сапраўдную пастку да карчмара трапiў зямянiн Станiслаў Млажэўскi. Хаця спачатку ўсё выглядала нiбыта законна i прыстойна. Па нейкiх прычынах зямянiн вырашыў пакiнуць арандатару стадолы ў Сiмiлавiчах Яхiму i жонцы ягонай Гестры до схавання вазовую скрыню зелезом окованую, замчыстую за іх замок і ключы. Але кажуць жа: “Карчмарова вока праз лахманы грыўны бачыць”. Праз год зямянiн вярнуўся, спадзеючыся вярнуць назад, одыскат, тую скрыню, але Яхім… отдати и вернути ку великой шкоде не хочет. Шкода была сапраўды вялiкая, бо пералiк змесцiва скрынi зямянiна ўражвае. …В которой скрыни был мешок полотна чырвоного, в котором было зложоно серебра ламаного от шабли з ложками серебраными поломаными в розных штуках гривень шесть, поес великий серебраный с чатками и занклями старосвецкими… гузов великих серебраных гладких шеснадцать. В той же скрине была шуфлядка флядровая… в которой было: ланхцужок золотый… перстенок золотый з дыяментом спичастым… другой перстенок з рубином… монета одна паньцеровата, коралев великих двадцать, межы которыми было перел великих урынских десять, колпак оксамитный кормазыну чырвонага, кошуль музских коленских, тувални две коленских з лиштвами великими взоры… обрусов два… сервет коленскихтузины два иншых речейдробных и справ розных немало было… реестра будованя замку Полоцкого з розными квитами и росходами… и инших речей дробных и справ розных немало было.

Быў у карчмара, зразумела, i iншы клопат. Як найлепш зварыць пiва, уцяплiць узiмку будынак карчмы, набыць свяжэйшага мёду… А дзеля гэтага трэба было прыкладаць пэўныя намаганнi, дамаўляцца, вышукваць… Так, карчмар Марцiн Пекар, даведаўшыся, што ў вёсцы Жыдкавiчы пасля леташняга мору апусьелi тры харомы, цiшком перавёз iх да сваёй карчмы ў Вiшава …на дровы порубил, избы свои обогревал и пива уставниче варил гостям, людям перееждчим огни роскладал… Калi ж зямянiн Матыс Хатылеўскi заўважыў знiкненьне пустых хором сваiх падданых, то звярнуўся па справядлiвасць да суду i разам з возным пайшоў да карчмара. Той жа сустрэў iх варожа, бо чужое дабро ужо звыкся лiчыць сваiм: …и вырвавши тычину с плота на Матыса набегал, хотечи его ударити… за груди торгал… и тычиною в груди и в бок торкал… шкаредными словами лаял: “вы, злые люди, по што тут до дому моего приходите, хто вас вижами… на мене смеет дати, не здоровы тут от мене выйдете!”

Бывала, што карчмар не вытрымлiваў цяжару сваёй працы i ўсё часцей сядаў за стол разам са сваiмi гасцямі. Урэшце гэта сканчалася трагiчна. Сведкам i саўдзельнiкам такога здарэння быў возны, пра што i даў справаздачу у судовай ізбе: …Был в стодоле, в корчме Переджырской… там нашол и зостал аренендара тое стодолы Федора Грынковича з ыншыми людьми обчыми горелку пьючы, где я, будучы, пил з ними горелку, то… тот арендар… опившыся горелки, почал умдлевать, и жона его Зейха, видечы… снегом, водою утирала и обливала, розумеючы, иж бы то ему помоцно было, леч ничого оному не помогло, але мусял с того опильства з сего света смертю зойти, умерти.

Карчмар, жывучы побач са сваімі наведвальнікамі і добра ведаючы ўсю грамаду, сам адчуваў сябе яе часткай і падзяляў усе турботы ды клопаты, якія звальваліся штодня на людзей з самых нечаканых месцаў. Нават калі дзеля вырашэння такіх праблемаў даводзілася вырываць з зямлі калы. Ці мог думаць служэбнік падскарбія Вялікага Княства Марцін Валчкевіч, едучы з Вільні на Падляшша да ваяводы Васіля Цішкевіча, што спыніўшыся ў стадоле маёнтку Панеманскага, або Ліпічанскага, пані Алены Дуравай ля возера Найдзігораўскага ля Немна, каб даць адпачынак сваім двум коням, напаткаюць яго жахлівыя прыгоды. Ягоны вільчасты конь-валах з турэцкім сядлом, аркабузам і апончаю выбег са стадольнага двара і пабег над возерам па агародах парабкаў пані Дуравай, халупы якіх стаялі побач. Служэбнік Марцін ускочыў на свайго другога каня ды таксама рынуўся у пагоню па агародах. Ды тут з халупаў павыскоквалі амаль усе парабкі таго сяльца з жонкамі, на чале з Якубам Ткачом і стадольнікам са стадолы. Усчаўшы лямант, яны пачалі даганяць чужынца, кідаючы ў яго камяні ды паленні. Скончылася гэта тым, што служэбнік ледзве ўцёк жывы на другім кані, пакінуўшы вільчастага валаха з трантамі парабкам ды стадольніку.

Сама карчма часам была месцам бою, гвалту, нападу, сапраўднай “гарачай кропкай”. Пэўна гарачай, бо часцяком ўсё сканчалася агнём. Так, падданыя Станiслава Паца, напіўшыся ў стадоле мёду, піва і гарэлкі, спалiлi карчму над ракою Ушою зямянiна Властоўскага, в нивеч обернули дощатку, скарыстаўшыся агністымі стрэламі, прыпраўнымі губкай з серай. Падданыя ж князя Крыштафа Радзiвiла з вёскi Павялкова, збiўшы ў Петрыкаўскай карчме карчмара, ягоную жонку i служэбнiцу, гразiлiся: …мало на том, иж арендара, жону и служебницу его збили, але ещо постараемосе и з стодолою соломою обволокшы огнём запалате…

Пажар мог узнiкнуць у драўляным будынку таксама праз свечку, праз печку… Мяшчане Грыцка, Пашко і Фёдар, маючы з сабой на вазах каштоўны тавар – белую соль, ехалі да Слоніма, мяркуючы яе прадаць, ды заехалі на начлег у маёнтак Ласоінскі і спыніліся ў стадоле. Стаміўшыся, яко люд подорожный, спрацованый, напіўшыся кіслага мёду, паснулі глыбокім сном, ды ледзь не пагарэлі, бо гаспадыня стадольніца Соня Руска, затапіўшы ізбу, недапільнавала якога вугельчыка, і ад таго малога агня запалала неўзабаве ўся стадола. Зляканыя мяшчане, бачачы такі гвалт, але ж будучы соннымі, ледзь паспелі патрапіць у вокны ды выскачыць навонкі.

Апроч стадольніцы Соні Рускі захавалася яшчэ адно імя карчмаркі, на гэты раз у Здзітаве – Алена Янаўна Лярвянка. А ў дзявяткаўскай карчме працаваў Сцяпан Півавар. Дарэчы, мядовую, піўную і гарэлачную карчму ў Здзітаве з пляцам і з двума агароднікамі яе ўладальнік пан Адам Багуфал, пагандляваўшыся, прадаў за 60 коп грошаў лічбы літоўскае. Звычайна пан даваў грошы свайму карчмару са свайго двара да карчмы на шынок. Часам паміж панам і ягоным наймітам адбываліся сур’ёзныя непаразуменні. Так, ад гаспадарскага зямяніна Слонімскага пав. Івана Звязды ўзімку 1573 года ўцёк да іншага гаспадара, не заплаціўшы каля 10 коп грошаў, стадольнік Міско, які шынкаваў, беручы ад пана солад і гарэлку. Перад уцёкам у былы стадольнік спаліў саму стадолу, зашкодзіўшы пану на 30 коп грошаў.

П’яны карчомны кураж часцяком перарастаў у шаленства i безразважнасць. Для людзей, якiя парушалi спакой, учынялi гвалт, нападалi на корчмы i iх гаспадароў, судовыя кнiгi мелi пэўныя азначэннi: зрушытели покою посполитого, злачынцы, гультаi, шкоднiкi, зуфальцы, людзі апілыя. Чыста карчомныя сытуацыi ўзнiкалi у дзень гандлёвы падчас гульнi ў карты, цi сумеснага распiцця: куфлем с пивом у видене вдарил; пивом очи залил; словами мене соромотил, а потом шкленицою на мя ударыл; карту, што играют… змочивши за печ закинул; очи мёдом залил; у голову горшком забил; сыпануў за шыю гарачага вуголля-жаратка.

Часам людзi, што знаходзiлiся побач ў карчме бити не допускали i выводзiлi шкоднікаў прэч. Ратавалi ад магчымага калецтва. Апавядаў i скардзiўся у судзе зямянiн на зямянiна пра здарэнне на бяседзе: почал мя шарпати и мачуку з рук моих рвати з слугою своим, а другому слузе своему казал мя с тылу кордом рубать, аж дей мя пасынок… ратовал и ззаду ранит не дал…

Сярод парушальнікаў спакою траплялiся i кабеты, нават зямянкi. Так, пацярпеў ад слонiмскай зямянкi Мiхайлавай Рэзанавай детина, які наглядаў за шынком у карчомным доме, жыд Сролка. Раз’юшаная кабета збiла яго i зняла шапку чорную, куніцами падшытую, і згінулі грошы, што людзі напілі, і якія, напэўна, хлопец трымаў на галаве пад шапкай, бо такі спосаб нашэння грошай быў даволі звыклы.

Мэтай нападу на карчму быў перш за ўсё крадзеж грошай. Але ж рабаўнiкi не абмяжоўвалiся толькi гэтым. Часцей за ўсё напiвалiся тым, што было, а рэшту вылiвалi проста на зямлю. Так, у Белавiчскай карчме злачынцы, парубаўшы зашчэпкі, мёд полубочок за семдесят грошей беручи пили, а иншое на землю розлили – горелки шест кварт, а воску два камени згинуло… У Дзеравенскай карчме рабаўнiк впершися ў стадолу і збіўшы замок на святліцы, учыніў вялікія шкоды. Тры бочкі піва на зямлю выліў. Пасля нападу сама карчма выглядала не лепей за параненага карчмара.

Дзявяткаўскi ўраднiк пасля агляду будынка пакiнуў у судзе наступны аповед: …видел на воротех с приезду Слонимского знаков тятых… увошедши у светлицу, по правой стороне у стене з ручницы стрелено, другий раз окном стрелено з местечка… и третий раз противку окна у стене стрелено, на тот час шкод корчмту стало: медовых пенезей згинуло три копы, пивных пенезей – рубл грошей, горелочных две копы… Злодзеi таксама рубiлi дзверы, аканiцы, брамы, крышылi посуд, перакульвалi сталы i лавы.

Памiраючы, уладальнiк карчмы, прыгадваючы ў тэстаменце ўсю сваю маёмасць, вызначаў таксама i яе лёс. Наступны фрагмент – словы апошняй волi слонiмскага баярына Федара Вкаловiча, яшчэ маладога мужчыны: дом в месте Слонимском на улицы Великой, идучи з рынку по правой стороне лежачий и к тому корчма вольная, в том же дому мёд, пиво, горелка… Корчму… тут у месте Слонимском даную от Его Королевской Милости небожчику отцу моему за млын… отписую жоне, детем моим на вечные часы.

Слоўнік

адамашка шаўковая тканіна з Дамаска з матавым узорам з аднаго боку і блішчастым з другога

аркабуз пішчаль, старажытнае ружжо

баніцыя судовае пакаранне пазбаўленнем грамадзянскіх правоў і выгнаннем з краіны

братанич пляменнiк

барбер (бальвер) лекар, цырульнiк

выступ злачынства, лiхадзейства

барва мундзір, вопратка з каштоўнай тканіны

бардыш халодная зброя ў выглядзе шырокай сякеры

батух лазневы ручнік

белая голова замужняя жанчына

бирки жэрабя

брамка жаночы галаўны ўбор

вазнь варожасць, гнеў, злосць

валах вылеччаны конь

везене зняволенне, турма, палон

витина човен, рачное судна

віж службовая асоба, якая выконвала функцыі публічнага сведкі. Прызначаўся для агляду месца здарэння і сведчання пра факты правапарушэння. Даследаваў акалічнасці злачынства

возны службовая асоба земскіх судоў, дастаўляў позвы, уводзіў ва ўладанне, аглядаў месца і сляды злачынства, праводзіў дазнанне

выздыхане паморак

выналясак выдумка, задума, пастанова

выправа пасаг, які складаецца з рухомай маёмасці і грошай, золата, срэбра, каштоўных камянёў, адзення, коней

выростак падлетак

выступок злачынства, ліхадзейства, здрада

газука від верхняй доўгай вопраткі з рукавамі (кшталту тунікі)

гаковница ручная агнястрэльная зброя з прыкладам, якая мела ў ніжняй частцы ствала спецыяльна прывараны зацэпны крук. Ён гасіў аддачу падчас стрэлу, пераводзіў яе на сцяну ўмацавання

гамаваць затрымаць

горлом карати караць смерцю

горячий учинок нядаўнi, толькi што здзейснены ўчынак

грошы гатовыя наяўныя грошы

гунька варсістая ваўняная коўдра або пакрывала; верхняя вопратка з аўчыны

дедич нашчадак, спадкаемца

дей маўляў, нiбы, быццам бы

долеглость крыўда, знявага; нямогласць; запатрабаванне; правамоцтва

драб пешы воін, ахоўнік

дылея плашч, падшыты футрам

ермяк даўгаполы сурдут

жабінец каштоўны камень жоўтага колеру, выкарыстоўваўся як амулет супраць атруты

жак шкаляр, бедны студэнт

зазябити занядбаць, загiбець, прастудзiцца

зайстье цяжба, сварка, сутыкненне;

заказ загад

заложка кавалак дарагой тканіны з аздобаю, які прывязваўся на шыі і таліі, а на грудзях адставаў, каб можна было за яго закласці рукі або хустачку

зангель, занкли спражка, гузік

запиваный схiльны да п’янства, запояў

зуфалец свавольнік

кабыліна драўлянае прыстасаванне-загародка на чатырох апорах і бервяно, якім перагароджвалі ноччу вуліцы, подступы да варотаў для кантролю за перамяшчэннем людзей

кадэнцыя перыяд, на працягу якога праходзілі паседжанні Трыбуналу ВКЛ

каленскае тканіна з г. Кёльна ці г. Колін у Чэхіі

капа адзінка ліку розных прадметаў колькасцю ў 60 адзінак; грашовая адзінка ВКЛ, якая складаецца з 75 польскіх або 60 літоўскіх грошаў; сход грамады, дзе разглядалі судовыя справы і зямельныя спрэчкі

каразея простая грубая тканіна

карбач пуга, зробленая са скуры ці сухажылля

кармазын сукно цёмна-чырвонага колеру

кір тоўстае сукно для абніцоўкі

кітайка тонкая ядвабная тканіна рознага колеру

кнафли гузікі

коберец кілім; дэкаратыўная арнаментальная тканіна, аднабаковая, з пушыстым пакрыццем правага боку, накшталт кіліма

копеняк плашч ад дажджу без рукавоў

корд кароткі меч

круцыфікс крыж з распяццем

кшталт каўнер

ладоўніца падсумак, патранташ

лёзны чалавек асоба без пэўных абавязкаў і трывалага месца жыхарства. Падчас вайны і збору ўраджаю прымусова прыцягваліся да сельскагаспадарчых і іншых працаў; гарадская бедната

летнік лёгкая вопратка пад верхняй сукенкай

лицо рэчавы доказ, сама скрадзеная рэч

мамрам пергаментны ліст, прызначаны для складання дакумента

маругаваты руды, цёмна-шэры з плямамі

маціца перламутр

мачука палка, булава (з румынскай мовы)

машкара ашуканец, чалавек у масцы, крывадушнік; маска, патвора, пудзіла, прытворшчык; тагачасная абраза

мистр кат

мультан кароткі, востры з абодвух бакоў меч

муравская грубая тканіна шэрага колеру з Маравіі

мухаер бухарская тканіна, папяровая папалам з воўнай і шоўкам; тканіна з Турцыі або з Венецыі

нешпорная гадзiна час вечаровай малiтвы

обліг пазыковы дакумент, распіска на грошы

обух абух, ударна-драбільная зброя тыпу сякеркі на доўгім дрэўку

однорадка доўгі аднабортны кафтан без каўнера

ольстр футарал

отповед пагроза, лаянка охондожность аханасць, чысціня

ощеп дроцік, дзіда

палаш меч, шабля

паловы колер спелага жыта

панцыр латы, браня, кальчуга

пахолкі слугі, работнікі; гэтак жа называліся збраяносцы шляхты падчас паходу; сялянскі хлопец, падмайстар

пофалка, похвалка выказаная публiчна пагроза

прасцірадла прасціна

пуклики выпуклае металічнае ўпрыгожванне (на абкладах царкоўных кніг)

пулгак від мушкета; стрэльба сярэдняга памеру

пунталы каштоўнае жаночае ўпрыгожванне

рад дэталь конскай збруі

рокі земскія тэрміны судаводства ў земскіх судах. Сесіі адбываліся тры разы па чатыры тыдні

рочкі гродскія тэрміны судаводства ў гродскіх судах. Сесіі пачыналіся з першага дня месяца і цягнуліся 2 тыдні

ручніца паляўнічая стрэльба

рыдван крыты воз

рэляцыя данос, даклад, справаздача

сагайдак камплект з лука, налучча, калчана са стрэламі

саян від сукенкі, спадніца з прышываным ліфамгарсэтам

трэвік чаравік

тувальня шырокi ручнiк, завезены з Iталii

туркус біруза утержиновый з тонкага сукна

учта банкет, баль

фалюндыш (люндыш) галандскае або ангельскае сукно

флямскі фламандскае палатно з Нідэрландаў

хуть прыхільнасць, прыязнасць; добразычлівасць, жаданне, жарсць

цаткі падвескі

цын волава

цэдула назва дакументаў, запісаў

чатки падвескi, упрыгожваньне

чуга доўгая футра, звычайна з ваўчынай поўсці

чэкан від старадаўняй халоднай зброі

шарлатавы (шкарлатавы) пурпуровы

шаты адзенне; плашч

шафовать кіраваць, распараджацца, весці справы строга па закону

шлык высокая футравая мужчынская шапка

шышак шалом без забрала

1

С. Харэўскі. Зьвяры-суайчыньнікі…

Content

Вольга Бабкова
…І цуды, і страхі. Эсэ па гісторыі штодзённасці Вялікага Княства Літоўскага XVI–XVII стагоддзяў

Вольгі Бабковай

Мае “Архівы”

Стары Менск

Менскі аптэкар

Менскія адрэсы

Жыды

Татары

Замак

Новае места (Верхні горад)

Імёны

Вяселле

Дарога

Чарадзейства

Дзеці

Скарбы са шляхецкіх скрыняў

Лаянка. Абразы. Ліхадзейства

Дабрадзейства

Пра грошы і пра кошты

Карчма

Слоўнік

1